काठमाडौं २१ कात्तिक । भारतको राजधानी नया“ दिल्लीमा वायु प्रदुषणका कारण जनजीवन अस्तब्यस्त भएको छ । भारतको वायु प्रदुषणको प्रत्यक्ष प्रभाव नेपालको पश्चिमी तथा मध्य तराई क्षेत्रमा पनि परिरहेको छ । प्रदुषणका कारण वायुमण्डलमा धुवा र धुलोको चाप बढिरहेको छ । यसले मानव स्वास्थमा जोखिम ल्याएको विज्ञहरुले बताएका छन् ।

विभिन्न अध्ययनहरु अनुसार काठमाडौं विश्वकै ७ औं प्रदुषित शहरको सूचीमा छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनको वातावरण संरक्षण नियमावली २०५४ ले तयार पारेको वायु गुणस्तर सम्बन्धी राष्ट्रिय मापदण्ड पिएम् २ दशमलव ५ अर्थात् ४९ माईक्रोन प्रतिघनमिटर छ । तर विभिन्न अध्ययनहरुले देखाए अनुसार काठमाडौं उपत्यकाको वायु प्रदुषण अघिल्ला वर्षहरुमाभन्दा ५ गुणाले बढ्दै गईरहेको छ । पिएम् २ दशमलव ५ सूक्ष्मकणको व्यास २ दशमलव ५ माईक्रोनभन्दा कम हुन्छ जुन स्वास्थ्यका लागि हानिकारक हुन्छ । पछिल्लो समय भारतमा बढेको वायु तथा वातावरण प्रदुषणको असर पश्चिमी वायुस“गै नेपालसम्म पनि परेको छ । पञ्जाब र राजस्थान राज्यमा अन्नबाली स्याहारेपछि जलाइने डा“ठ–खोस्टाहरूको धुवा“को असरले दिल्ली प्रदुषित भएको छ ।

दिल्लीको प्रदुषित वायु एवं उत्तरप्रदेश र विहार राज्यमा हजारौंको संख्यामा रहेका इट्टाभट्टाबाट निस्कने धुवांधुलोले नेपालमा पनि असर गरेको वातावरणविद्हरु बताउ“छन् । हिउ“द र सुख्खा याममा थप जटिल असर पुग्ने गरेको वातावरणविद् गणेश शाहले बताए । यसका साथै भर्खरै सम्पन्न भएको छठ तथा दिपावलीमा पटेका तथा दिपको अत्याधिक प्रयोगका कारण पनि वायु प्रदुषण उच्च भएको साहले बताए । सरकारले उपत्यकामा ९ सहित देशका विभिन्न शहरहरुमा १९ प्रदषण मापन केन्द्रहरु स्थापना गरेको छ । तर, बढ्दो जनसंख्याको चाप, औद्योगीकरण, अव्यवस्थित शहरीकरण आदिका कारण अत्याधिक प्रदुषण हु“दा मापन यन्त्रहरु नै बिग्रिदै गईरहेको अवस्थामा छन् । वायु प्रदुषणकै कारण नेपालमा वर्षेनी १६ सय देखि २ हजार र विश्वभरमा लगभग १० लाख मानिसको अल्पायुमै मृत्यु हुने गरेको एक अध्ययनले देखाएको छ । वर्षमा झण्डै २७० दिन त उच्च प्रदुषणको मारमा नेपालीले जीवनयापन गरिरहेका छन् । जाडोयाममा वर्षा नहुंदा पनि प्रदुषणको मात्रा बढ्ने नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषद्का अनुसन्धानकर्ता बताउंछन् । यसकारण जाडोयाममा विशेषगरी, वृद्धवृद्धा, महिला तथा बालबालिकामा मुटु तथा स्वाश्प्रश्वाससम्बन्धी रोगबाट पीडित हुने गर्छन ।

नेपालमा सुरक्षित मानिएको मापदण्डभन्दा हावाको गुणस्तर कुनै दिनमा चार गुणाभन्दा बढी खस्किएको पाइएको छ । नेपालको यो अवस्थामा छिमेकी मुलुकमै बढेको प्रदुषणले थप चुनौती बढाएको छ । तर, यसतर्फ सरकार तथा सम्बन्धित पक्षको ध्यान जान नसकेको वातावरणविद् साह बताउ“छन् । संयुक्त राष्ट्र संघको गतवर्षको तथ्यांक अनुसार विश्वका सबैभन्दा धेरै १५ प्रदुषित शहरहरुमध्ये १४ ओटा भारतमा रहेको उल्लेख गरेको छ । यसैपनि विभिन्न कारणवश प्रदुषण बढ्दै गईरहेको नेपालमा छिमेकी मुलुक भारतमा बढेको प्रदुषणले प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष रुपमा गम्भिर असर पुगिरहेको छ । तसर्थ, छिमेकी मुलक भारतबाट परिरहेको असरबाट हुनसक्ने क्षतिको न्यूनीकरण गर्न सम्बन्धित निकायले समयमै संवेदनशील भएर सोच्नुपर्छ ।