बुटवल, ३० चैत्र ।
‘अङ्ग्रेज–गोर्खा युद्ध’ को महत्वपूर्ण इतिहास रहेको रुपन्देहीको जितगढीलाई राज्यसंचालकरुले चटक्कै बिर्सिंदिंदा इतिहासमा अंग्रेज फौजलाई हराए पनि वर्तमानमा जीतगढी आफैमा हारिरहेको छ । राष्ट्रियताको प्रतिबिम्बका रुपमा रहेको युद्ध ईतिहांसको ‘ऐतिहासिक र पुरातात्विक सम्पदा’ ‘जीतगढी’ को हालत देख्दा मन नरुने सायद कमै होलान् । जीतगढीमा आज पनि युद्धसम्बन्धी जीवन्त ऐतिहासिक बस्तु तथा प्रमाण भेटिन्छ । युद्धसंग सम्बन्धित पुरानो दस्तावेज उल्लेखित अंशहरु आज पनि जस्ताको तस्तै रहेको छ जीतगढीमा । पछिल्लो घटना अनुसार राज्यले रक्षा मन्त्रालय अन्तर्गत नेपाली सेनालाई गढी संरक्षणको अध्ययन गर्ने जिम्मा दिएपछि भने जितगढीको रक्त स१चारको सम्भावना बढेर गएको छ ।
वर्षौ देखि आफैमा हारिरहेको रुपन्देहीको जितगढी किल्लाको संरक्षणमा नेपाली सेनाले चासो देखाएपछि भग्नावशेषको रुपमा परिणत हुंदै गएको किल्लाको अस्तित्व बच्ने सम्भावना बढेर गएको छ ।
संवत् १८७१ मा स्थल मार्गबाट अङ्ग्रेजले बृहत गोर्खा अधिराज्यसित ६–७ ठाउंबाट युद्ध छेडिरहेका बेला बुटवलको जीतगढी क्षेत्र युद्धबाट नेपाल जोगाउनका लागि किल्लाको रुपमा स्थापीत गरिएको थियो । तत्कालीन युद्धमा अंग्रेज फौजलाई पराष्ट गर्न जितगढी किल्ला र कर्णेल उजिर सिंहको रण कौशलता नहुन्थ्यो भने सायद हामी आज नेपाली हौ भन्न पनि पाउंदैन थियौ होला । तर त्यहि युद्ध इतिहास बोकेको किल्ला बिगतका सरकारको उदासिनताका कारण जिर्ण बन्दै गएका बेला संघिय सरकारको सेनाले भने गढी संरक्षणमा चासो देखाएको छ ।
पुरातात्विक बिभाग र नेपाली सेनाको प्राबिधिक सहितको टोलिले जितगढी किल्लाको नापजांच सुरु गरेको छ । सेनाका ईन्जीनियर किरण श्रेष्ठको प्राबिधिक टोलि लिएर कर्णेल प्रकाश जंग कार्की रुपन्देहीको जितगढी पुगेका छन् । नेपाली सेनाले नेपालका सबै गढीहरुको मरम्मत, सभार र उत्खनन् गर्न भन्दै १७ करोड ६६ लाखको माग सरकारसंग गरेपनि तत्काल १० करोड स्विकृत भएको र सोहि अनुसार सबै गढीहरुको अध्ययन सुरु गरिएको नेपाली सेनाका कर्णेल प्रकाश जंग कार्की बताउंछन् ।
सन १९७१ मा कर्णेल उजिर सिंहको नेतृत्वमा अंग्रेज सेनालाई पराजित गरे देखिनै किल्लाको संरक्षण भएको देखिंदैन । नेपालको एकिकरण पछि शासन गर्ने राजा रजौटा देखि राणा, राजा, प्रजातन्त्र, पञ्चायत कसैले पनि जितगढीलाई महत्व नदिएकै कारण २ हजार बर्ग मिटरमा फैलिएको किल्ला स्थानीयबासीको अतिक्रमणमा परेको छ । किल्लाको वास्तबिक नक्सा र त्यस क्षेत्रमा अतिक्रमण भएको भए मुआब्जा दिएर भएपनि किल्लाको वास्तबिक अस्तित्व जोगाउनु पर्ने कर्णेल कार्कीको भनाई छ ।
त्यसो त पुरातात्विक बिभागले बेला बखत गढी किल्लाको उत्खनन् गर्ने प्रयास नगरेको होईन । तर उत्खनन्, अन्वेषण र पुनः निर्माण गर्न राज्यले पर्याप्त बजेट नदिएपछि बिभाग, आउने खन्ने र प्रतिबेदन बुझाउने काममा नै सिमीत भएको थियो । सेना सहितको सक्रियतामा उत्खनन्को काम थालीएपछि बिभागले पनि सक्रिय पहल सुरु गरेको पुरातात्विक अधिकृत बिष्णु पाठक बताउंछन् ।
जितगढीमा तत्कालिन वडा अध्यक्ष सहितले अतिक्रमण गरेर बसेको अवस्थामा २०५४ सालमा नगरपालिकाले वडा अध्यक्ष नरेन्द्र खड्का सहित २७ घर सुकुम्बासीलाई अन्यत्र जग्गा दिएर केहि अतिक्रमण हटाएको थियो । तर ऐतिहासिक लडाईका बेला २ हजार बर्ग मिटर भनिएको किल्लाको जग्गा अहिले निकै सानो अवस्थामा खुम्चिएको छ । प्रारम्भमा गढी किल्ला बुटवल बजारलाई छोप्नेगरी नै पहाडको एक छेउदेखि अर्को छेउसम्म पूर्व पश्चिम निकै लामो थियो भनिन्छ, कालान्तरमा तिनाउ नदिको कटानले र बढ्दो शहरीकरणको प्रभावले गर्दा हाल यसको धेरै सानो भाग, करिब २०५ फिट लम्बाई, ८ फिट चौडाई र २० फिट उचाईको गारो सहितको केहिभाग मात्र बाँकी रहेको बाहिरबाट हेर्दा देखिन्छ ।
बटौली संरक्षण समिती लगायत स्थानीयले पटक पटक राज्यले जितगढी किल्लाको संरक्षणको माग गर्दै आएपनि बेवास्ता गरिरहेको अवस्थामा संघीय सरकारको निर्माण संगै किल्ला संरक्षणका लागि सेना पठाउनु सकारात्मक मान्नु पर्दछ । इतिहासमा अंग्रेज सेना हराउने किल्लाको संरक्षण गर्ने सवालमा र किल्लाको वास्तबिक जग्गा पत्ता लगाई अतिक्रमण हटाउने बिषयमा राज्य पछि हट्नु हुंदैन । किल्ला किल्लाकै रुपमा बनाउन पुरातात्विक बिभाग र नेपाली सेनालाई सफलता मिलोस हाम्रो शुभकामना ।