काठमाडौं । ‘कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन’—मनुष्यको अधिकार आफ्नो कर्ममा हुन्छ, त्यसको परिणाममा होइन। त्यसैले फलको चिन्ता नगरी इमानदारी, निष्ठा र समर्पणका साथ कर्तव्य निर्वाह गर्नुपर्ने भगवान् कृष्णको उपदेश आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक मानिन्छ।

श्रीमद्भगवद्गीताको अध्याय २, श्लोक ४७ मा भगवान् कृष्णले अर्जुनलाई दिएको यही सन्देशको स्मरण गर्दै बहुआयामिक व्यक्तित्वका रूपमा भगवान् कृष्णको जन्मस्मरणमा शुक्रबार कृष्ण जन्माष्टमी पर्व मनाइँदैछ।

सनातन धर्ममा भगवान् कृष्णलाई अन्य देवीदेवताभन्दा विशिष्ट व्यक्तित्वका रूपमा स्मरण गरिन्छ। उहाँलाई एकैपटक दार्शनिक, कूटनीतिज्ञ, योद्धा, मार्गदर्शक, प्रेम र उत्सवका प्रतीक तथा आध्यात्मिक गुरुका रूपमा चित्रण गरिन्छ।

अन्धकारमा जन्म, उज्यालोतर्फको यात्रा

आध्यात्मिक गुरु लेखनाथ शास्त्री भगवान् कृष्णलाई बहुआयामिक व्यक्तित्व र उत्सवको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गर्छन्।

पुराणमा उल्लेख भएअनुसार द्वापर युगमा भाद्र कृष्ण अष्टमीको मध्यरातमा वासुदेव र देवकीको कोखबाट कारागारमा कृष्णको जन्म भएको थियो। उहाँलाई भगवान् विष्णुको आठौँ अवतारका रूपमा मानिन्छ।

कृष्णको जन्मकै प्रसङ्गलाई आध्यात्मिक अर्थमा व्याख्या गर्दै गुरु शास्त्री भन्छन्—

“संसारमा हरेक नयाँ र रहस्यमय कुराको जन्म अन्धकारमा हुन्छ। कृष्णको जन्म जेलमा हुनुको अर्थ हो—हामी बन्धनमा जन्मिए पनि साधना र जागरूकताद्वारा मुक्ति प्राप्त गर्न सक्छौँ।”

अर्थात् कृष्णको जन्मकथा केवल धार्मिक आख्यान नभई अन्धकारबाट प्रकाश, बन्धनबाट मुक्ति र अज्ञानबाट ज्ञानतर्फको यात्राको प्रतीकका रूपमा समेत व्याख्या गरिन्छ।

कर्मयोगको सन्देश

भगवान् कृष्णको सबैभन्दा चर्चित शिक्षामध्ये एक हो—कर्ममा अधिकार र फलप्रतिको आसक्तिबाट मुक्ति।

उहाँले मनुष्यले आफ्नो कर्तव्य इमानदारीपूर्वक पूरा गर्नुपर्ने तर परिणामप्रति अत्यधिक आसक्त हुन नहुने सन्देश दिनुभएको छ।

गीता दर्शनमा आत्मालाई अमर र शरीरलाई नाशवान् मानिएको छ। आफ्नो स्वधर्म र कर्तव्यको पालनलाई महत्वपूर्ण मान्दै कृष्णले मानिसलाई कठिन परिस्थितिमा समेत कर्तव्यबाट विमुख नहुन प्रेरित गर्नुभएको छ।

त्यसैगरी अभ्यास र वैराग्यका माध्यमबाट चञ्चल मनलाई नियन्त्रणमा राख्न सकिने तथा काम, क्रोध र लोभलाई विनाशका प्रमुख मार्गका रूपमा त्याग गर्नुपर्ने उपदेश दिइएको छ।

अर्जुनका सारथि, जीवनका मार्गदर्शक

महाभारतको युद्धमा कृष्ण स्वयं युद्धमा हतियार नउठाई अर्जुनका सारथि बन्नुभएको थियो।

कुरुक्षेत्रको युद्धभूमिमा अर्जुन मोह र द्विविधामा परेका बेला कृष्णले उनलाई कर्तव्य, आत्मा, कर्म, ज्ञान र जीवनको उद्देश्यबारे उपदेश दिएका थिए। यही संवादलाई श्रीमद्भगवद्गीताको मूल आधार मानिन्छ।

कृष्णको यही भूमिकाले उहाँलाई केवल धार्मिक पात्रका रूपमा नभई जीवन र कर्मका मार्गदर्शकका रूपमा समेत स्थापित गरेको छ।

ज्ञान, कर्म र भक्तिको समन्वय

भगवान् कृष्णलाई ज्ञानयोग, कर्मयोग र भक्तियोगका प्रणेताका रूपमा स्मरण गरिन्छ।

ज्ञानमार्फत सत्यको बोध, कर्ममार्फत कर्तव्यको निर्वाह र भक्तिमार्फत परमात्मासँगको सम्बन्ध स्थापित गर्ने मार्गलाई कृष्ण दर्शनले जोड दिएको पाइन्छ।

त्यसैले कृष्ण जन्माष्टमी केवल भगवान् कृष्णको जन्मको स्मरण गर्ने पर्व मात्र नभई कर्मप्रति निष्ठा, सत्यप्रति प्रतिबद्धता, मनमाथि नियन्त्रण र जीवनमा धर्मको पालन गर्ने सन्देश दोहोर्‍याउने अवसरका रूपमा समेत लिइन्छ।

आजको प्रतिस्पर्धात्मक, तनावपूर्ण र अनिश्चित जीवनमा हजारौँ वर्षअघि कृष्णले दिएको ‘कर्म गर, फलको चिन्ता नगर’ भन्ने सन्देशले मानिसलाई आफ्नो जिम्मेवारीप्रति इमानदार रहन र परिणामको अनावश्यक चिन्ताबाट मुक्त हुन प्रेरित गरिरहेको छ।

Originally published on abcnews.com.np.