कार्बन तटस्थताको तर्क सरल छ। जब कुनै भवनले ऊर्जा खपत गर्छ, कुनै कारखानामा सामग्री उत्पादन हुन्छ, कुनै कम्पनीले विश्वभर सामान ढुवानी गर्छ, वा कुनै सहरले पूर्वाधार निर्माण गर्छ, तब त्यहाँ वातावरणीय मूल्य जोडिएको हुन्छ। यसको गणना गर्न सकिन्छ। यसलाई न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ। र, सबै व्यावहारिक कटौती पछि बाँकी रहने उत्सर्जनलाई पनि हिसाबमा लिनुपर्छ। आज, यही तर्कले हामीले व्यवसाय, सरकारी परियोजनाहरू र थुप्रै संस्थाहरूका गतिविधिहरूलाई कसरी मूल्याङ्कन गर्छौँ, त्यसको आधार खडा गरेको छ। यो फुटबलका सबैभन्दा ठूला प्रतियोगिताहरू सहित विश्वका सबैभन्दा प्रमुख कार्यक्रमहरूमा पनि लागू हुनुपर्छ।

कार्बन मूल्य निर्धारण योजना र शुल्कहरू पछाडिको कारण पनि यही हो। विश्वभरका सरकारहरूले प्रदूषणको मूल्य तिर्नुपर्छ भनी स्वीकार गर्न थालेका छन्। कुनै विशेष उद्योगलाई कर, कार्बन बजार, थप कडा नियमहरू र बढेको रिपोर्टिङ आवश्यकताहरू मार्फत आफ्नो उच्च हरितगृह ग्यास उत्सर्जनको हिसाब दिन आवश्यक हुन सक्छ। स्वाभाविक रूपमा, यस संयन्त्रको मुख्य उद्देश्य कुनै आर्थिक गतिविधिलाई दण्डित गर्नु होइन। यसको मुख्य लक्ष्य पहिले लुकेका लागतहरूलाई दृश्य बनाउनु हो। ऊर्जा-गहन प्रविधिहरूले दशकौँसम्म मानिसहरूलाई फाइदा पुर्‍याएका छन्, तर त्यसको मूल्य वातावरणले चुकाएको छ। त्यसैले, कार्बन मूल्य निर्धारणले यस अन्यायलाई निकै प्रत्यक्ष रूपमा सम्बोधन गर्ने लक्ष्य राख्दछ।

खेलकुदलाई पनि त्यसरी नै व्यवहार गरिनुपर्छ। हाम्रा भवनहरूको निर्माणमा योगदान गर्ने, घरमा ऊर्जा आपूर्ति गर्ने, हवाई यात्राका लागि इन्धन उपलब्ध गराउने र हाम्रा सामानहरू उत्पादन गर्ने व्यवसायहरूलाई उनीहरूले जलवायुलाई कसरी असर गरिरहेका छन् भनेर सोधपुछ गरिन्छ। यद्यपि, जब ठूला खेलकुद प्रतियोगिताहरूको कुरा आउँछ, तब सूक्ष्म निरीक्षण प्रायः नरम र कम कठोर हुने गर्छ। संस्कृतिको एक उत्कृष्ट पक्ष भए तापनि, फुटबलको वातावरणीय पदचिह्न (environmental footprint) महत्त्वपूर्ण छ भन्ने कुरामा शंका छैन। जब टोलीहरू, प्रशंसकहरू, प्रायोजकहरू, प्रसारण मिडिया र उपकरणहरू प्रतियोगिताका लागि देशहरूभरि ढुवानी गरिन्छन्, तब वातावरणीय प्रभाव पर्छ।

सन् २०२६ को फिफा विश्वकपसँगको यो समस्यालाई बेवास्ता गर्न सकिँदैन। जुन ११ देखि सुरु भएर जुलाई १९ सम्म चल्ने यो प्रतियोगिता अघिल्ला संस्करणहरू भन्दा ठूलो छ र यसले विशाल भौगोलिक क्षेत्र ओगटेको छ। अमेरिका, क्यानडा र मेक्सिकोका १६ आयोजक सहरहरूमा १०४ खेलहरूमा ४८ टोलीहरू प्रतिस्पर्धा गर्दै गर्दा, आपूर्तिकर्ताहरू, प्रायोजकहरू, पत्रकारहरू, अधिकारीहरू, टोलीहरू र दर्शकहरू उत्तर अमेरिकाभरि मुख्य रूपमा हवाई यात्रा गरिरहेका छन्। यस किसिमको आवागमनको ठूलो वातावरणीय प्रभाव छ: कार्बन लेखाङ्कन प्लेटफर्म ‘ग्रिनली’ (Greenly) को एक स्वतन्त्र अनुमान अनुसार प्रतियोगिताको कुल कार्बन पदचिह्न करिब ७.८ मिलियन टन CO2e रहेको छ, जसमा केवल दर्शकको यात्रा मात्र कुलको ८८ प्रतिशतका लागि जिम्मेवार छ। यात्रा बाहेक, रङ्गशाला सञ्चालनले पनि प्रकाश, वातानुकूलन, प्रसारण, सुरक्षा र खाद्य सेवाहरू मार्फत ठूलो मात्रामा ऊर्जा खपत गर्छ, जबकि यात्रा गर्ने प्रशंसकहरूलाई आवासको आवश्यकता पर्छ। यी प्रत्येक तत्वले कार्यक्रमको समग्र कार्बन पदचिह्न बढाउँछन्।

प्रतियोगिताको स्तर वातावरणीय रूपमा मात्र नभई आर्थिक रूपमा पनि महत्त्वपूर्ण छ। फिफाले सुरुमा आफ्नो २०२३-२०२६ चक्रका लागि करिब ११ अर्ब डलर राजस्वको बजेट बनाएको थियो, जसमा २०२६ को विश्वकप उक्त अवधिमा सबैभन्दा ठूलो कार्यक्रम थियो, र त्यसपछि उसले त्यो राजस्व लक्ष्यलाई बढाएको छ। त्यो ठूलो रकम हो। यदि कार्यक्रमले यति ठूलो राजस्व उत्पन्न गर्न सक्छ भने, दिगोपनलाई एउटा नारा वा पछि सोच्ने विषयको रूपमा व्यवहार गरिनु हुँदैन। यसलाई प्रतियोगितालाई कसरी आर्थिक सहयोग गरिन्छ र कसरी योजना बनाइन्छ भन्ने कुरामा नै समावेश गरिनुपर्छ। यस कोषको एक हिस्सा विरासत पहल, जलवायु अनुसन्धान, दिगो गतिशीलता, नवीकरणीय ऊर्जा, कार्बन लेखाङ्कन, र उत्सर्जन न्यूनीकरणमा जानुपर्छ।

हामी यसलाई मानवीय स्तरमा पहिले नै बुझ्छौँ। खेल सकिएपछि प्रशंसकहरू रङ्गशालाका सिटहरू सफा गर्न बसेको देख्दा मन न्यानो भएर आउँछ। यो सानो तर शक्तिशाली संकेत हो। यसले भन्छ कि आनन्दले मानिसहरूलाई आफ्नो जिम्मेवारीप्रति लापरवाह बनाउनु हुँदैन, वा अरूका लागि सफा गर्न फोहोर छोड्नु हुँदैन। फिफा विश्वकपको वातावरणीय प्रभावलाई पनि त्यसरी नै व्यवहार गरिनुपर्छ। यदि प्रशंसकहरूले आफूले छोडेको फोहोर उठाउन सक्छन् भने, फुटबल संस्थाहरूले पनि आफ्ना कार्यक्रमहरूबाट उत्पन्न हुने उत्सर्जन र प्रदूषण कम गर्न सक्छन्। रङ्गशालाका सिटहरू सफा गर्नु प्रभावशाली देखिन सक्छ, तर वातावरणीय प्रभावलाई सफा गर्नु धेरै महत्त्वपूर्ण छ।

यसै कारणले, म ‘स्पोर्ट्स क्लाइमेट रिस्पोन्सिबिलिटी फण्ड’ (Sports Climate Responsibility Fund) स्थापना गर्न प्रस्ताव गर्दछु। यसलाई प्रतियोगिताको राजस्वको निश्चित हिस्सा र फिफा, प्रायोजकहरू, प्रसारकहरू र अन्य व्यावसायिक लाभग्राहीहरूको योगदानबाट वित्त पोषित गरिनुपर्छ, जसमा पारदर्शिता सुनिश्चित गर्न स्वतन्त्र निरीक्षण हुनुपर्छ। यस्तो दृष्टिकोणका लागि पूर्व उदाहरणहरू छन्: युइएफए (UEFA) को युरो २०२४ जलवायु कोषले सौर प्यानल र ब्याट्री भण्डारणदेखि एलईडी फ्लडलाइटहरू, ईभी चार्जिङ स्टेसनहरू र फोहोर वर्गीकरण प्रणालीसम्मका घाँसे स्तरका दिगो परियोजनाहरूमा करिब ८ मिलियन युरो लगानी गरेको थियो। त्यो कोष धेरै सानो स्तरको एकल-देशीय प्रतियोगिताका लागि बनाइएको थियो, त्यसैले यसलाई तीन-राष्ट्र, १०४-खेलको विश्वकपमा सजिलैसँग मापन गर्न सकिने टेम्प्लेट भन्दा पनि ‘प्रमाण अवधारणा’ (proof of concept) को रूपमा लिनुपर्छ। यसको जनादेश प्रतियोगितासँग सम्बन्धित उत्सर्जनको मूल्याङ्कन गर्ने, र त्यसपछि कार्यक्रमलाई कार्बन तटस्थताको विश्वसनीय मार्गमा लैजाने समाधानहरू डिजाइन गर्ने हुनेछ। यो स्मार्ट समयतालिका, कम प्रदूषणकारी यातायात, नवीकरणीय ऊर्जा, कुशल रङ्गशाला सञ्चालन, र अपरिहार्य कार्बन पदचिह्न कम गर्न राम्रो फोहोर प्रणालीहरू मार्फत हासिल गर्न सकिन्छ। अन्तमा, कोषले अवशिष्ट उत्सर्जनलाई सम्बोधन गर्न प्रमुख जलवायु र अनुसन्धान पहलहरूलाई समर्थन गर्नेछ। विशेष गरी, यात्रा, आवास, रसद, खाना, फोहोर र रङ्गशालाको ऊर्जामसँग जोडिएको स्कोप १, २ र ३ उत्सर्जनको स्वतन्त्र रूपमा मूल्याङ्कन गरिनुपर्छ। म यो प्रमाण आधार निर्माण गर्न मद्दत गर्न एक अनुसन्धान अध्ययन सुरु गर्ने योजनामा छु। अनुसन्धानकर्ताहरू, विश्वविद्यालयहरू, दिगोपनका पेशेवरहरू, र खेलकुद आनन्ददायक र जिम्मेवार दुवै हुन सक्छ भन्ने विश्वास गर्ने कोषकर्ताहरूले यस प्रयासमा सामेल हुन र यो विचारलाई कठोर, उपयोगी कार्यमा परिणत गर्न मद्दत गर्न सक्छन्।

विश्वकप थप जिम्मेवार बन्नका लागि कम आनन्ददायक बन्नु पर्दैन। फुटबल मानिसहरूलाई रोमाञ्चित गर्ने, समुदायहरूलाई एकजुट गर्ने र आफ्ना समर्थकहरूका लागि स्थायी सम्झनाहरू सिर्जना गर्ने खेलको रूपमा रहनेछ। तर यो विश्वव्यापी प्रेमको सम्बन्धबाट लाभ उठाउनेहरूले कार्यक्रम आयोजना गर्दा हुने वातावरणीय लागतलाई पनि स्वीकार गर्नुपर्छ। “कार्बन तटस्थता” शब्द यस कार्यक्रममा घटना पछि मात्र जोडिनु हुँदैन। यो प्रतियोगिताको योजना, कोष र उत्सवमा नै गाडिएको हुनुपर्छ।

यस लेखमा व्यक्त गरिएका विचारहरू लेखकका आफ्नै हुन् र यसले अनिवार्य रूपमा अल जजीराको सम्पादकीय नीतिलाई प्रतिबिम्बित गर्दैन।

अलजजिराबाट