काठमाडौँ । श्रावण शुक्ल पञ्चमीका दिन मनाइने नागपञ्चमी आज नेपाली हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले परम्पराअनुसार नागको पूजा–आराधना गरी मनाउँदैछन्। यस दिन घरको मूलढोकामाथि विधिपूर्वक नागको तस्वीर टाँस्ने, नागदेवताको पूजा गर्ने र दूध, अक्षता, दुबो, खीर तथा रोटी चढाउने परम्परा छ।

यस वर्ष जेठमा अधिकमास परेकाले सौरमासको गणनाअनुसार नागपञ्चमी भदौको पहिलो दिन परेको छ। सामान्यतः श्रावण शुक्ल पञ्चमीमा मनाइने यो पर्व यसपटक पात्रोको विशेष अवस्थाका कारण केही फरक समयमा परेको हो।

नागपञ्चमी केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइन। नेपाली समाजको धार्मिक चेतना, कृषि संस्कृति, पानीको स्रोत, प्रकृति र जैविक विविधतासँग जोडिएको एउटा पुरानो सांस्कृतिक परम्परा पनि हो।

नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिका पूर्वसदस्य प्राडा देवमणि भट्टराईका अनुसार नागपञ्चमीका दिन नाग, सर्प र बिच्छीजस्ता जीवबाट वर्षभर दुःख नहोस् तथा आगलागी, मेघगर्जन र चट्याङको भयबाट जोगिन सकियोस् भन्ने धार्मिक विश्वास छ।

घरको मूलढोकामा नाग किन टाँसिन्छ?

नागपञ्चमीका दिन बिहानै स्नान गरी घरको मूलढोका सफा गरेर त्यहाँ नागको तस्वीर टाँस्ने चलन छ। तस्वीरमा नाग, नागकन्या वा नागदेवताको आकृति हुने गर्छ।

यसरी नागको तस्वीर टाँस्दा घरमा नागदेवताको संरक्षण रहने, अनिष्टबाट बच्न सकिने र परिवारमा सुख–शान्ति कायम हुने धार्मिक विश्वास छ।

पुरानो नेपाली समाजमा घरको जग, जमिन र पानीका स्रोतलाई नागसँग जोडेर हेर्ने गरिन्थ्यो। त्यसैले घरको जगमुनि नाग रहने र नाग रिसाए घरमा अनिष्ट हुन सक्ने विश्वासले नागपूजालाई पारिवारिक सुरक्षासँग समेत जोडेको पाइन्छ।

तर यस परम्पराको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष प्रकृतिसँगको सहअस्तित्व हो। मानिसको दैनिक जीवनमा सर्प तथा अन्य घिस्रने जीवको उपस्थिति स्वाभाविक थियो। तिनलाई मार्नुको सट्टा पूजा र सम्मान गर्ने संस्कारले मानव र प्रकृतिबीचको सम्बन्धलाई सांस्कृतिक रूपमा स्थापित गरेको देखिन्छ।

वैदिक परम्परादेखि नागको विशेष स्थान

नागपूजाको परम्परा वैदिककालदेखि नै रहेको मानिन्छ। वैदिक तथा पौराणिक साहित्यमा नागलाई केवल सर्पका रूपमा नभई विशेष दैवी शक्तिका रूपमा चित्रण गरिएको छ।

नागलाई पानी, उर्वरता, भूमिगत संसार र प्राकृतिक शक्तिसँग जोडिएको पाइन्छ। पानीको अभाव र वर्षाको अनिश्चिततासँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध रहेको कृषि समाजमा नागपूजाको महत्व अझ बढी थियो।

वराहपुराणमा श्रावण शुक्ल पञ्चमीका दिन नागराज र ब्रह्माबीच संवाद भएको प्रसङ्ग उल्लेख भएकाले पनि यो दिन नागपूजाका लागि विशेष मानिएको धार्मिक विश्वास छ।

यसरी हेर्दा नागपञ्चमीको विकास केवल धार्मिक अनुष्ठानबाट भएको होइन, पानी र कृषिमा निर्भर प्राचीन समाजको प्रकृतिप्रतिको सम्मानसँग पनि यसको सम्बन्ध रहेको देखिन्छ।

शिवदेखि विष्णुसम्म नागसँग जोडिएको धार्मिक प्रतीक

सनातन परम्परामा नागको सम्बन्ध भगवान् शिव र विष्णुसँग विशेष रूपमा जोडिएको छ।

भगवान् शिवको घाँटीमा नागको माला देखाइन्छ। भगवान् विष्णु क्षीरसागरमा शेषनागको शय्यामा शयन गरेको पौराणिक चित्रण पाइन्छ।

यसले नागलाई भय र विषको प्रतीक मात्र नभई शक्ति, संरक्षण र दैवी ऊर्जाको प्रतीकका रूपमा स्थापित गरेको छ।

भगवान् गणेशको एक हातमा नाग रहेको चित्रण पनि पाइन्छ। रामायण र पुराण परम्परामा लक्ष्मणलाई शेषनागको अवतार मानिन्छ भने कृष्णका दाजु बलरामलाई पनि शेषनागसँग जोडिन्छ।

श्रीकृष्णको बाल्यकालसँग जोडिएको कालीनाग दमनको कथा पनि नागसँग सम्बन्धित सबैभन्दा चर्चित पौराणिक प्रसङ्गमध्ये एक हो।

यसरी हिन्दू धार्मिक परम्परामा नागको उपस्थिति एउटा मात्र देवता वा कथासँग सीमित छैन। विभिन्न देवीदेवता, अवतार र धार्मिक आख्यानमा नाग विभिन्न स्वरूपमा उपस्थित छन्।

नागपञ्चमीको सबैभन्दा चर्चित कथा : किसानकी छोरी र नागिनी

नागपञ्चमी किन मनाइन्छ भन्ने सम्बन्धमा विभिन्न किंवदन्ती छन्। तीमध्ये किसान र नागिनीको कथा सबैभन्दा लोकप्रिय मानिन्छ।

कथाअनुसार एक किसान खेत खनिरहेका बेला नागका तीनवटा बच्चा भेटिए। अनजानमा वा डरका कारण उनले ती नागका बच्चालाई मारिदिए।

आहारा खोजेर फर्केकी नागिनीले आफ्ना बच्चा मृत अवस्थामा देखेपछि क्रोधित भइन्। उनले किसान र उनका परिवारका सदस्यलाई दण्ड दिइन्।

तर किसानकी छोरी भने संयोगले बचिन्।

नागिनीले उनलाई पनि खोज्दै जाँदा किसानकी छोरीले आफूलाई नमार्न आग्रह गर्दै नागको पूजा गर्ने र दूध चढाउने वाचा गरिन्। उनको भक्तिबाट प्रसन्न भएकी नागिनीले वर माग्न भनेपछि उनले आफ्ना आमाबुबा र भाइहरूलाई जीवनदान दिन आग्रह गरिन्।

नागिनीले उनको अनुरोध स्वीकार गरिन् र परिवारलाई पुनर्जीवन दिएको विश्वास गरिन्छ।

त्यसै घटनाको सम्झनामा श्रावण शुक्ल पञ्चमीका दिन नागपूजा गर्ने, दूध चढाउने र घरको मूलढोकामा नागको तस्वीर टाँस्ने परम्परा सुरु भएको किंवदन्ती छ।

यो कथा केवल धार्मिक आख्यान होइन। यसको अन्तर्निहित सन्देश मानिसले प्रकृतिका जीवलाई अनावश्यक रूपमा नष्ट गर्नु हुँदैन भन्ने चेतावनीसँग पनि जोड्न सकिन्छ।

आठ नागको पूजा

नागपञ्चमीका दिन विशेषगरी आठ नागको पूजा गर्ने परम्परा छ।

अनन्त, वासुकी, पद्म, महापद्म, तक्षक, कुलीर, कर्कट र शङ्खलाई आठ प्रमुख नागका रूपमा पूजा गरिन्छ।

ब्राह्मण पुरोहितबाट विधिपूर्वक पूजा गराउने, घरको मूलढोकामा नागको तस्वीर टाँस्ने र दूध, अक्षता, दुबो तथा विभिन्न परिकार चढाउने चलन छ।

कतिपय स्थानमा नागस्थान, नागदह, कुण्ड वा पोखरीमा पुगेर सामूहिक रूपमा पूजा गर्ने परम्परा पनि छ।

नागपोखरीदेखि टौदहसम्म धार्मिक चहलपहल

काठमाडौँ उपत्यकामा नागपञ्चमीका अवसरमा नागपोखरी विशेष आकर्षणको केन्द्र बन्छ। त्यस्तै कीर्तिपुरको टौदह, भक्तपुरको सिद्धपोखरीलगायत विभिन्न नागस्थान, कुण्ड र जलाशयमा भक्तजन पुगेर पूजा गर्ने गर्छन्।

भक्तजनले नागदेवतालाई दूध, अक्षता, फूल, दुबो, खीर, रोटी लगायतका सामग्री चढाउँछन्।

नागपूजा गर्ने क्रममा जलाशय, पोखरी र नागस्थानलाई सफा राख्ने तथा धार्मिक स्थलको संरक्षण गर्ने अभ्यासले पनि यो पर्वलाई वातावरणीय चेतनासँग जोड्ने अवसर प्रदान गर्छ।

गोरखनाथ र नागको अर्को कथा

नेपालको धार्मिक इतिहासमा नागसँग जोडिएको अर्को चर्चित प्रसङ्ग गुरु गोरखनाथसँग सम्बन्धित छ।

कथाअनुसार गोरखनाथले नौ नागलाई आसन बनाएर लामो समयसम्म तपस्या गरेका थिए। नागहरूलाई थिचेर राखिएका कारण वर्षा हुन नसकेको र पानीको अभाव भएपछि उनका गुरु मत्स्येन्द्रनाथलाई नेपाल बोलाइएको धार्मिक आख्यान छ।

मत्स्येन्द्रनाथ आएको देखेपछि गोरखनाथ उठ्दा नागहरू मुक्त भए र त्यसपछि वर्षा भएको विश्वास गरिन्छ।

यस कथाले पनि नागलाई वर्षा र पानीसँग जोडेको देखिन्छ। नेपालजस्तो कृषि र वर्षामा निर्भर समाजमा यस्तो विश्वासको सांस्कृतिक अर्थ निकै गहिरो छ।

नागपञ्चमी र कृषि समाज

नागपञ्चमीको वास्तविक सामाजिक महत्व बुझ्न नेपालको परम्परागत कृषि प्रणालीलाई सम्झनुपर्छ।

वर्षायाममा खेतबारीमा काम गर्ने क्रममा मानिसको सम्पर्क सर्पसँग धेरै हुन्थ्यो। सर्पले मुसा तथा अन्य खेतबाली नष्ट गर्ने जीवको संख्या नियन्त्रण गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

त्यसैले सर्पलाई केवल विषालु जीवका रूपमा हेर्नुभन्दा कृषि प्रणालीको एउटा महत्वपूर्ण हिस्सा मान्ने दृष्टिकोण पनि विकास भएको हुन सक्छ।

नागपञ्चमीका दिन खेत खनजोत नगर्ने र सर्प तथा अन्य घिस्रने जीवलाई नमार्ने मान्यता यही प्रकृतिसँगको सहअस्तित्वको सांस्कृतिक अभिव्यक्ति मान्न सकिन्छ।

धार्मिक विश्वाससँग जोडिएको आधुनिक वैज्ञानिक अर्थ

आजको विज्ञानले सर्पलाई पारिस्थितिक प्रणालीको महत्वपूर्ण हिस्सा मान्छ।

धेरै प्रजातिका सर्पले मुसा, किरा तथा अन्य जीवको संख्या नियन्त्रण गर्छन्। यसले कृषि प्रणालीमा अप्रत्यक्ष लाभ पुर्‍याउँछ। विषालु सर्पका प्रजातिले मानिसलाई जोखिम पुर्‍याउन सक्ने भए पनि सबै सर्प विषालु हुँदैनन्।

यसकारण नागपञ्चमीलाई आधुनिक सन्दर्भमा सर्प संरक्षण र जैविक विविधताबारे जनचेतना फैलाउने अवसरका रूपमा पनि उपयोग गर्न सकिन्छ।

तर धार्मिक आस्थाका नाममा सर्पलाई समातेर दूध खुवाउने, भीडमा प्रदर्शन गर्ने वा वन्यजन्तुलाई अनावश्यक तनाव दिने अभ्यास भने वैज्ञानिक संरक्षणको दृष्टिले पुनर्विचार गर्नुपर्ने विषय हो।

धार्मिक आस्था र वन्यजन्तु संरक्षणबीच सन्तुलन कायम गर्नु आजको आवश्यकता हो।

‘सर्पलाई दूध’ : आस्था र विज्ञानबीचको बहस

नागपञ्चमीसँग जोडिएको सबैभन्दा चर्चित अभ्यासमध्ये सर्पलाई दूध चढाउनु हो।

धार्मिक रूपमा दूधलाई पवित्र प्रसादका रूपमा नागदेवतालाई चढाइन्छ। तर वास्तविक सर्पका लागि दूध प्राकृतिक आहार होइन। सर्प स्तनधारी जनावर नभएकाले दूध पचाउने जैविक आवश्यकता हुँदैन।

त्यसैले नागपञ्चमीको धार्मिक परम्परालाई कायम राख्दै वास्तविक सर्पलाई दूध पिलाउने अभ्यासबाट भने जोगिनु उपयुक्त हुन्छ।

घरको मूलढोकामा नागको तस्वीर राखेर पूजा गर्ने, नागस्थानमा प्रतीकात्मक पूजा गर्ने र सर्प संरक्षणबारे चेतना फैलाउने अभ्यासले परम्परा र विज्ञानबीच राम्रो सन्तुलन कायम गर्न सक्छ।

नागपञ्चमीपछि सुरु हुन्छ चाडपर्वको याम

नेपालमा नागपञ्चमीलाई वर्षको महत्वपूर्ण चाडपर्वको सुरुआती चरणका रूपमा पनि लिइन्छ।

नागपञ्चमीपछि जनैपूर्णिमा, गाईजात्रा, कृष्ण जन्माष्टमी, तीज, इन्द्रजात्रा हुँदै दसैँ–तिहारसम्म चाडपर्वको श्रृंखला अघि बढ्छ।

त्यसैले नागपञ्चमी धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई नेपाली समाजको सांस्कृतिक क्यालेन्डरमा पनि महत्वपूर्ण पर्व हो।

यसले वर्षायाम, कृषि, पानी, प्रकृति, धार्मिक आस्था र सामुदायिक जीवनलाई एउटै सांस्कृतिक सूत्रमा बाँधेको छ।

परम्पराको सन्देश : डर होइन, सहअस्तित्व

नागपञ्चमीलाई केवल ‘नाग रिसाउला’ भन्ने डरबाट पूजा गर्ने पर्वका रूपमा बुझ्नु यसको व्यापक अर्थलाई सीमित गर्नु हुनेछ।

यस पर्वभित्र एउटा पुरानो सामाजिक सन्देश पनि छ—मानिस प्रकृतिको मालिक मात्र होइन, प्रकृतिको एउटा हिस्सा हो।

सर्पलाई पूजा गर्नुको सांस्कृतिक अर्थ मानिस र वन्यजीवबीच सहअस्तित्व कायम गर्नु पनि हो। पानीका स्रोत, जमिन, जंगल र जीवजन्तुको संरक्षणबिना मानव समाजको अस्तित्व सुरक्षित रहन सक्दैन।

हजारौँ वर्ष पुरानो धार्मिक प्रतीकलाई आधुनिक पर्यावरणीय चेतनासँग जोड्न सके नागपञ्चमीले नयाँ अर्थ प्राप्त गर्न सक्छ।

आज घरको मूलढोकामा टाँसिने सानो नागको तस्वीरले यही ठूलो प्रश्न सम्झाउन सक्छ—हामी प्रकृतिलाई केवल पूजा गर्ने हो कि संरक्षण पनि गर्ने?

नागपञ्चमीको आधुनिक सन्देश सम्भवतः यही हो—आस्था जोगाऔँ, तर त्यससँगै प्रकृति र जैविक विविधताको संरक्षण गर्ने जिम्मेवारी पनि निभाऔँ।

Originally published on abcnews.com.np.