काठमाडौँ  । नेपालको पर्यटनको सबैभन्दा ठूलो आकर्षणमध्ये प्राकृतिक सौन्दर्य हो । हिमाल, हिमनदी, नदी, धार्मिक तथा साहसिक गन्तव्यले वर्षेनी लाखौँ विदेशी पर्यटकलाई नेपाल तानिरहेका छन् । तर यही प्राकृतिक भूगोल अहिले पर्यटनका लागि अवसरसँगै बढ्दो जोखिमको चुनौती पनि बन्दै गएको छ ।

भदौ १० गते रसुवाको भोटेकोशी नदीमा आएको अकल्पनीय बाढीले ठूलो जनधनको क्षति गरेसँगै नेपालको पर्यटन क्षेत्रसमेत गम्भीर रूपमा प्रभावित भएको छ । बाढीले मानिसको ज्यान लिनुका साथै सडक, पुल, बस्ती र पर्यटन पूर्वाधारमा क्षति पुर्‍याएको छ भने नेपाल–चीन सीमावर्ती महत्वपूर्ण पर्यटकीय तथा व्यापारिक मार्गसमेत प्रभावित भएका छन् ।

संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालयका अनुसार बाढीमा नेपालीसहित ७४३ जना पर्यटक प्रभावित भएका थिए । तीमध्ये हालसम्म १८७ जनाको उद्धार गरिएको छ भने ५५६ जना अझै सम्पर्कविहीन रहेको प्रारम्भिक विवरण छ ।

मन्त्रालयका प्रवक्ता जयनारायण आचार्यका अनुसार भोटेकोशी र त्रिशूली नदी आसपासको विपद्ले पर्यटक तथा तीर्थयात्रीको आवागमनमा प्रत्यक्ष असर पारेको छ । मन्त्रालय, नेपाल पर्यटन बोर्ड, राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरण, नेपाली सेना, पर्यटक प्रहरी तथा पर्यटन व्यवसायीबीच समन्वय गरेर खोजी तथा उद्धार जारी छ ।

रसुवागढीदेखि कैलाश मानसरोवरसम्म असर

भोटेकोशी बाढीको प्रत्यक्ष असर रसुवागढी नाकामा परेको छ । नेपाल हुँदै कैलाश मानसरोवर जाने यात्राको महत्वपूर्ण मार्ग प्रभावित भएपछि धार्मिक पर्यटनसमेत प्रभावित भएको छ ।

त्यसैगरी नेपालको प्रमुख धार्मिक तथा हिमाली गन्तव्य गोसाइँकुण्ड र लाङटाङ जाने पर्यटकको आवागमनमा पनि अवरोध आएको छ ।

मन्त्रालयका प्रवक्ता आचार्यका अनुसार यस घटनालाई आधार बनाएर सम्पूर्ण नेपालको पर्यटन क्षेत्रलाई जोखिमपूर्ण भनेर बुझ्नु भने उचित हुँदैन ।

“रसुवाको बाढीले समग्र नेपालको पर्यटन क्षेत्रमै प्रभाव पार्छ भन्ने होइन,” उहाँको भनाइ छ ।

नेपालमा रसुवाबाहेक पनि सयौँ आकर्षक पर्यटकीय गन्तव्य रहेकाले प्रभावित क्षेत्रमा पूर्वाधार पुनर्निर्माणसँगै अन्य सुरक्षित गन्तव्यको प्रचारलाई अगाडि बढाउनुपर्ने उहाँको सुझाव छ ।

प्राकृतिक विपद् रोक्न नसकिएला, क्षति भने घटाउन सकिन्छ

भोटेकोशी घटनाले नेपालको पर्यटन व्यवस्थापनमा एउटा गम्भीर प्रश्न उठाएको छ—पर्यटकलाई प्राकृतिक विपद्बाट कसरी सुरक्षित राख्ने ?

मन्त्रालयका अनुसार रसुवामा आएको बाढी अत्यन्त आकस्मिक भएकाले त्यसलाई रोक्न सम्भव थिएन । तर भविष्यमा यस्ता घटनाबाट हुने मानवीय क्षति न्यूनीकरण गर्न पूर्वसूचना प्रणालीलाई पर्यटनसँग प्रत्यक्ष जोड्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ ।

प्रवक्ता आचार्यका अनुसार जल तथा मौसम विज्ञान विभागको सूचना प्रणालीका आधारमा नेपाल पर्यटन बोर्डमार्फत पर्यटकलाई सूचना उपलब्ध गराउने व्यवस्था थप प्रभावकारी बनाउन आवश्यक छ ।

विशेषगरी हिमाली तथा धार्मिक पर्यटकीय क्षेत्रमा हिमताल फुट्ने, पहिरो जाने, आकस्मिक बाढी आउने तथा भूकम्पीय जोखिम रहने भएकाले पर्यटकलाई यात्रा गर्नुअघि र यात्राका क्रममा जोखिमसम्बन्धी वास्तविक सूचना उपलब्ध गराउनुपर्ने देखिन्छ ।

अन्तरदेशीय पूर्वसूचना प्रणालीको आवश्यकता

भोटेकोशी बाढीको अर्को महत्वपूर्ण पाठ हो—प्राकृतिक विपद् राजनीतिक सीमाभन्दा ठूलो हुन्छ ।

नेपाल–चीन सीमावर्ती क्षेत्रमा उत्पन्न घटनाले नेपालमा क्षति पुर्‍याउन सक्छ भने नेपालका नदीमा आएको बाढी भारत हुँदै अन्य तल्लो तटीय क्षेत्रमा समेत पुग्न सक्छ ।

त्यसैले हिमताल, हिमनदी, नदीको बहाव, पानीको सतह तथा सम्भावित जोखिमबारे सीमापार वास्तविक समयको सूचना आदानप्रदान आवश्यक रहेको मन्त्रालयको निष्कर्ष छ ।

“अन्तरदेशीय सूचना प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाउन काम गर्नुपर्ने आवश्यकता महसुस भएको छ,” प्रवक्ता आचार्यले बताउनुभएको छ ।

विशेषगरी नदीमा कति पानीको बहाव छ, पानीको सतह कति बढिरहेको छ र जोखिमको अवस्था के छ भन्ने जानकारी समयमै प्राप्त भएमा पर्यटकलाई सुरक्षित स्थानमा सार्न सकिने सम्भावना हुन्छ ।

पर्यटन व्यवसायीको चिन्ता : पुनरुत्थान तत्काल आवश्यक

होटल व्यवसायी महासंघका केन्द्रीय अध्यक्ष टीआर भण्डारीका अनुसार रसुवामा आएको बाढीले साना तथा मझौला पर्यटन व्यवसायीलाई ठूलो असर पारेको छ ।

नेपालको पर्यटन क्षेत्रमा तत्काल मनोवैज्ञानिक असर देखिए पनि एउटा क्षेत्रको विपद्लाई आधार बनाएर सम्पूर्ण नेपालको पर्यटन गन्तव्यलाई असुरक्षित भनेर चित्रण गर्न नहुने उहाँको भनाइ छ ।

“नेपालको एउटा भूभागमा आएको विपद्लाई हेरेर समग्र देशको पर्यटकीय क्षेत्रको मूल्याङ्कन गर्नुहुँदैन,” उहाँको भनाइ छ ।

तर प्रभावित क्षेत्रमा राज्यले पुनरुत्थानको स्पष्ट योजना ल्याउनुपर्ने उहाँले बताउनुभयो । व्यवसायी विस्थापित भए पनि उनीहरूको अनुभव र विज्ञता नष्ट नहुने भएकाले पुनर्निर्माणमा स्थानीय पर्यटन व्यवसायीलाई समेत समेट्नुपर्ने आवश्यकता छ ।

‘अलर्ट सिस्टम’ अब पर्यटनको पूर्वाधार बन्नुपर्ने

ट्रेकिङ एजेन्सिज एसोसिएसन अफ नेपाल (टान) का अध्यक्ष सागर पाण्डेका अनुसार भोटेकोशी विपद्ले विशेषगरी कैलाश मानसरोवर जाने पर्यटकलाई ठूलो असर पुर्‍याएको छ ।

उनका अनुसार प्राकृतिक विपद् आउनुअघि नै पर्यटक तथा पर्यटन व्यवसायीलाई सूचना दिने प्रभावकारी अलर्ट सिस्टम विकास गर्न सके मानवीय क्षति घटाउन सकिन्छ ।

यसका लागि मौसम पूर्वानुमान मात्र पर्याप्त नहुने देखिन्छ । हिमतालको अवस्था, हिमनदीको गतिविधि, नदीको बहाव, पहिरोको सम्भावना र सडक तथा पुलको अवस्थासमेत एकीकृत गरेर पर्यटकसम्म सूचना पुर्‍याउने प्रणाली आवश्यक देखिन्छ ।

‘भिजिट नेपाल २०८५’ अगाडि चुनौती

नेपाल सरकारले सन् २०२८ अर्थात् वि.सं. २०८५ मा भ्रमण वर्ष मनाउने तयारी गरिरहेको अवस्थामा भोटेकोशी विपद्ले पर्यटन सुरक्षाको प्रश्नलाई थप महत्वपूर्ण बनाएको छ ।

नेपाल पर्यटन बोर्डका अनुसार आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा १२ लाख ९ हजार ३५७ पर्यटक नेपाल आएका थिए । आगामी वर्षमा पर्यटक आगमन बढाउने, उनीहरूको बसाइ अवधि लम्ब्याउने र प्रतिपर्यटक खर्च बढाउने सरकारी लक्ष्य छ ।

तर पर्यटन प्रवर्द्धनसँगै अब अर्को पक्ष पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुनेछ—पर्यटकलाई सुरक्षित गन्तव्यको अनुभूति दिलाउनु ।

प्राकृतिक विपद् पूर्ण रूपमा रोक्न सकिँदैन । तर जोखिम पहिचान, पूर्वसूचना, सुरक्षित मार्ग, आपत्कालीन उद्धार, सञ्चार प्रणाली र अन्तरदेशीय समन्वयलाई बलियो बनाएर त्यसबाट हुने क्षति भने उल्लेख्य रूपमा घटाउन सकिन्छ ।

भोटेकोशीको विपद्ले नेपाललाई यही पाठ दिएको छ—पर्यटन प्रवर्द्धन अब केवल हिमाल, प्रकृति र साहसिक गन्तव्यको प्रचारमा सीमित हुनु हुँदैन; पर्यटकको सुरक्षा पनि नेपालको पर्यटन ब्रान्डको अभिन्न हिस्सा बन्नुपर्छ ।

Originally published on abcnews.com.np.