काठमाडौं । श्रीकृष्ण जन्माष्टमी हिन्दू धर्मावलम्बीका लागि भगवान् श्रीकृष्णको जन्मस्मरण गर्ने पर्व हो। तर कृष्णको व्यक्तित्व र उहाँले दिएको दर्शनलाई केवल एउटा धार्मिक आख्यानमा सीमित गरेर हेर्दा त्यसको व्यापकता खुम्चिन्छ। कृष्णसँग जोडिएको कथा धर्म, राजनीति, युद्ध, प्रेम, कर्तव्य, नैतिकता, कूटनीति र मानव जीवनका जटिल प्रश्नसँग जोडिएको छ।

द्वापरयुगमा भाद्र कृष्ण अष्टमीको मध्यरातमा श्रीकृष्णको जन्म भएको धार्मिक मान्यता छ। यही कारण जन्माष्टमीको रातलाई ‘मोहरात्रि’ भनिन्छ। देशभरका कृष्ण मन्दिरमा पूजा, आराधना, प्रवचन, भजनकीर्तन तथा व्रत–उपवास गरेर यो पर्व मनाइन्छ।

तर कृष्ण जन्मको मूल सन्देश के हो ? कृष्णलाई आजको समाजले किन सम्झिरहन्छ ? यी प्रश्नको उत्तर खोज्दा कृष्णको जीवन केवल मथुरा, वृन्दावन वा कुरुक्षेत्रको कथामा सीमित रहँदैन।

धार्मिक मान्यताअनुसार श्रीकृष्ण मथुराको कारागारमा वसुदेव र देवकीका पुत्रका रूपमा जन्मिएका थिए। कंसको अत्याचारबाट त्रसित मथुरामा कृष्णको जन्मलाई अधर्मविरुद्ध धर्मको उदयका रूपमा व्याख्या गरिन्छ।

जन्मपछि वसुदेवले कृष्णलाई गोकुल पुर्‍याएको र त्यहाँ यशोदाको संरक्षणमा उहाँको बाल्यकाल बितेको कथा कृष्ण परम्पराको महत्वपूर्ण हिस्सा हो।

कृष्णको बाल्यकालका कथा अझ रोचक छन्। माखन चोर्ने, गोपिनीका घैँटा फुटाउने, बाँसुरी बजाउने, गोपबालकसँग खेल्ने जस्ता बाललीलाले कृष्णलाई आममानिसको अत्यन्त निकट पात्रका रूपमा स्थापित गर्छन्।

तर यही बालकको अर्को परिचय पनि छ—अन्याय र अत्याचारविरुद्ध उभिने शक्ति।

कृष्णसँग जोडिएका धार्मिक आख्यानमा पुतना, कंस, जरासन्ध र शिशुपालजस्ता दानवी प्रवृत्तिका पात्रको संहारलाई अधर्ममाथि धर्मको विजयका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।

कृष्णको व्यक्तित्वमा एउटा रोचक विरोधाभास देखिन्छ। उहाँ एकातिर मुरलीमनोहर, श्यामसुन्दर, गोविन्द, कान्हाका रूपमा प्रेम, सौन्दर्य र माधुर्यका प्रतीक हुनुहुन्छ। अर्कोतिर कुरुक्षेत्रको युद्धभूमिमा अर्जुनलाई कर्तव्य र धर्मको बाटो देखाउने मार्गदर्शक पनि हुनुहुन्छ।

वृन्दावनको कृष्ण प्रेम र संगीतमा रमाउने कृष्ण हुन्। कुरुक्षेत्रको कृष्ण भने जीवनका कठिन निर्णय सामना गर्न प्रेरित गर्ने दार्शनिक हुन्।

यही बहुआयामिक चरित्रका कारण कृष्णलाई केवल देवताको रूपमा होइन, मानवीय जीवनका जटिल परिस्थितिमा निर्णय गर्ने मार्गदर्शकका रूपमा समेत व्याख्या गरिँदै आएको छ।

गीताको कृष्ण : जब कर्तव्यबाट भाग्न मिल्दैन

कृष्ण दर्शनको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष भगवद्गीता हो। कुरुक्षेत्रमा युद्ध गर्नुपर्दा अर्जुन मानसिक द्वन्द्वमा पर्छन्। आफ्नै आफन्त, गुरु र बन्धुहरूविरुद्ध हतियार उठाउनुपर्ने अवस्थाले उनलाई विचलित बनाउँछ।

त्यही क्षण कृष्णले अर्जुनलाई कर्म, धर्म, आत्मा, ज्ञान, योग र कर्तव्यबारे उपदेश दिन्छन्।

गीताको चर्चित सन्देश हो—

“यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत,
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्।”

अर्थात् जब धर्मको क्षय र अधर्मको वृद्धि हुन्छ, तब धर्मको पुनःस्थापनाका लागि आफू प्रकट हुने कृष्णको उद्घोष छ।

यो भनाइलाई केवल धार्मिक अवतारको सिद्धान्तका रूपमा हेर्न सकिन्छ। तर सामाजिक र दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा यसले एउटा अर्को प्रश्न पनि उठाउँछ—अन्याय बढ्दै जाँदा मौन बस्ने कि त्यसको प्रतिरोध गर्ने ?

कृष्णको दर्शनको एउटा केन्द्रीय सन्देश यहीँ देखिन्छ—कर्तव्यबाट पलायन होइन, विवेकपूर्ण कर्म।

निष्काम कर्म : परिणामभन्दा कर्तव्य ठूलो

गीतामा कृष्णले अर्जुनलाई कर्म गर्न प्रेरित गर्छन्। यसको सबैभन्दा चर्चित सूत्र हो—

“कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।”

यसको मूल भाव हो—मानिसको अधिकार कर्ममा हुन्छ, परिणाममा होइन।

आजको प्रतिस्पर्धात्मक समाजमा यो दर्शन झन् सान्दर्भिक देखिन्छ। सफलता, पद, पैसा र परिणामको दबाबमा मानिस आफ्नो कर्तव्यबाट विचलित हुन सक्छ। कृष्णको कर्मयोगले भने परिणामको अनिश्चितताबीच पनि सही कर्म गर्न प्रेरित गर्छ।

यसको अर्थ परिणामको कुनै महत्व छैन भन्ने होइन। बरु परिणामको लोभ वा भयले कर्तव्यलाई निर्देशित गर्न नदिनु भन्ने दर्शनका रूपमा यसलाई बुझ्न सकिन्छ।

धर्मको अर्थ : केवल पूजा होइन, जिम्मेवारी पनि

कृष्ण दर्शनमा धर्म केवल पूजा, कर्मकाण्ड वा धार्मिक पहिचानमा सीमित देखिँदैन। धर्मलाई आफ्नो कर्तव्य, सत्य र न्यायसँग जोडेर व्याख्या गरिएको छ।

यही कारण कृष्णको जीवनलाई हेर्दा एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ—

समाजमा अन्याय भइरहेको बेला धार्मिक हुनु पर्याप्त हुन्छ कि अन्यायविरुद्ध उभिनु पनि धर्म हो ?

कृष्णको कथाले दोस्रो पक्षलाई बलियो बनाउँछ।

कंसको अत्याचारविरुद्ध संघर्ष होस् वा कुरुक्षेत्रमा अर्जुनको द्विविधा—कृष्णको सन्देशमा अन्यायका अगाडि निष्क्रिय रहनुभन्दा आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्ने पक्ष प्रमुख देखिन्छ।

कृष्णको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष उहाँको राजनीतिक भूमिका हो।

उहाँ केवल आध्यात्मिक गुरु होइन, जटिल राजनीतिक परिस्थितिमा रणनीति बनाउने कूटनीतिज्ञ पनि हुनुहुन्छ। महाभारतको कथामा युद्ध रोक्न शान्तिको प्रयासदेखि पाण्डवको पक्षमा रणनीतिक मार्गदर्शनसम्म कृष्णको भूमिका देखिन्छ।

यस दृष्टिले कृष्णको व्यक्तित्वले एउटा महत्वपूर्ण पाठ दिन्छ—आदर्श र व्यवहारबीच सन्तुलन आवश्यक हुन्छ।

सत्यको पक्षमा उभिनु मात्र पर्याप्त हुँदैन; कहिलेकाहीँ सत्यको रक्षा गर्न रणनीति, धैर्य, संवाद र परिस्थितिको गहिरो बुझाइ पनि आवश्यक हुन्छ।

 धर्मको सीमाभन्दा परको मानवीय कथा

कृष्णको लोकप्रियता धार्मिक सीमाभन्दा धेरै पर पुगेको अर्को कारण उहाँसँग जोडिएको प्रेम र माधुर्य हो।

वृन्दावन, राधा, गोपिनी, यमुना किनार र बाँसुरीका कथाले कृष्णलाई प्रेम र सौन्दर्यको प्रतीक बनाएका छन्।

कृष्णका अनेक नाम—गोविन्द, कान्हा, कन्हैया, मुरलीमनोहर, श्यामसुन्दर, माखनचोर—उहाँको बहुआयामिक व्यक्तित्वकै प्रतीक हुन्।

यही कारण कृष्णलाई केवल एउटा सम्प्रदायको धार्मिक पात्रका रूपमा मात्र होइन, प्रेम, संगीत, दर्शन र मानवीय सम्बन्धका सांस्कृतिक प्रतीकका रूपमा समेत संसारभर सम्झिने गरिन्छ।

कृष्णभक्तिको अर्को महत्वपूर्ण धारा चैतन्य परम्परासँग जोडिन्छ। चैतन्य महाप्रभुले हरिनाम संकीर्तनलाई कलियुगको प्रमुख आध्यात्मिक साधनका रूपमा अघि सारेको धार्मिक परम्परा छ।

यसै कारण कृष्णको नाममा गरिने भजन, कीर्तन र सामूहिक संकीर्तन नेपालदेखि भारत हुँदै विश्वका विभिन्न भागमा फैलिएको छ।

यसले कृष्णभक्तिलाई मन्दिर र धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित नराखी सामूहिक सांस्कृतिक र आध्यात्मिक अभ्यासका रूपमा विस्तार गरेको छ।

जन्माष्टमीको रात : पूजा, व्रत र जाग्राम

जन्माष्टमीका दिन भक्तजन साँझ स्नान गरी पूजा–आराधना गर्छन्। मध्यरातमा कृष्ण जन्मिएको धार्मिक विश्वासअनुसार जन्मोत्सव मनाइन्छ।

कतिपय परम्परामा बालकृष्ण वा शालिग्रामलाई काँक्रोभित्र राखी मध्यरातमा त्यसबाट निकाल्ने चलन छ। त्यसपछि पञ्चामृत वा शुद्ध जलले स्नान गराई चन्दन, अक्षता, फूल, वस्त्र, जनै तथा विभिन्न नैवेद्य अर्पण गरिन्छ।

हलुवा, पेडा, मिठाई तथा फलफूलको भोग लगाउने, आरती गर्ने, पुष्पाञ्जली चढाउने र रातभर भजनकीर्तन गर्दै जाग्राम बस्ने परम्परा छ।

तर यी अनुष्ठानको केन्द्रमा रहेको भाव भने एउटै छ—भक्ति, श्रद्धा र भगवान् कृष्णको जीवनदर्शनको स्मरण।

आज समाजमा प्रविधि तीव्र गतिमा अघि बढेको छ। सूचना केही सेकेन्डमै संसारभर पुग्छ। तर मानिसका आधारभूत प्रश्न भने उस्तै छन्—अन्यायसँग कसरी जुध्ने ? लोभलाई कसरी नियन्त्रण गर्ने ? कर्तव्य र व्यक्तिगत स्वार्थबीच कसरी सन्तुलन गर्ने ? शक्ति पाएपछि त्यसको प्रयोग कसरी गर्ने ?

यहीँ कृष्णको दर्शन आज पनि सान्दर्भिक हुन्छ।

कर्म गर, तर स्वार्थले कर्मलाई नियन्त्रण नगर।
शक्तिशाली बन, तर शक्तिको अहंकार नगर।
प्रेम गर, तर आसक्तिले विवेक नहराओस्।
अन्याय देख्दा मौन नबस।
र कठिन परिस्थितिमा कर्तव्यबाट भाग्ने होइन, विवेकपूर्ण निर्णय गर।

यी सन्देशलाई धार्मिक विश्वासभन्दा बाहिर राखेर हेर्दा पनि मानव जीवनका लागि उपयोगी नैतिक दर्शनका रूपमा लिन सकिन्छ।

कृष्ण जन्माष्टमी : एउटा पर्वभन्दा ठूलो स्मरण

कृष्ण जन्माष्टमी हरेक वर्ष आउँछ र जान्छ। मन्दिरमा घण्टी बज्छ, भजन गुञ्जिन्छ, भक्तजन व्रत बस्छन् र मध्यरातमा कृष्ण जन्मोत्सव मनाइन्छ। तर कृष्णको वास्तविक सन्देश त्यही रात सकिनु हुँदैन।

कृष्णलाई सम्झनु भनेको केवल उहाँको जन्मको उत्सव मनाउनु होइन। कर्ममा इमानदारी, निर्णयमा विवेक, व्यवहारमा प्रेम, अन्यायविरुद्ध साहस र जीवनमा कर्तव्यबोधलाई आत्मसात् गर्नु पनि कृष्णलाई सम्झनु हो।

गीताको कृष्णले अर्जुनलाई युद्धका लागि मात्र प्रेरित गरेका होइनन्; उनले एउटा ठूलो प्रश्नको सामना गर्न सिकाएका छन्—सही कुरा थाहा पाएपछि त्यसअनुसार कर्म गर्ने साहस हामीसँग छ कि छैन ?

आजको समाजलाई सम्भवतः यही प्रश्नको उत्तर आवश्यक छ। त्यसैले कृष्णको जन्म केवल एउटा पौराणिक घटना होइन; यो प्रत्येक पुस्तालाई सत्य, कर्तव्य, प्रेम र न्यायको पक्षमा उभिन दिइरहने एउटा निरन्तर दार्शनिक आह्वान पनि हो।

Originally published on abcnews.com.np.