काठमाडौं । कुनै समय हामी पनि विद्यार्थी थियौँ। धेरै कुरा सिक्ने चाहना बोकेर कक्षाकोठामा प्रवेश गरेका थियौँ। कहिलेकाहीँ प्रश्नको उत्तर थाहा हुँदैनथ्यो, गल्ती हुन्थ्यो र नयाँ परिस्थिति सामना गर्दा द्विविधामा पर्थ्यौँ। त्यतिबेला शिक्षक, अग्रज वा सहकर्मीले धैर्यपूर्वक सम्झाइदिन्थे, सहयोग गर्थे र कहिलेकाहीँ एउटा आत्मीय व्यवहारले पनि हाम्रो आत्मविश्वास बढाइदिन्थ्यो।

आज हामी जहाँ छौँ, त्यहाँसम्म आइपुग्ने यात्रामा ती ज्ञान, अवसर, विश्वास र आत्मीयताको ठूलो योगदान छ। त्यसैले आफूले पढेका, सिकेका र व्यावसायिक यात्रा अघि बढाएका क्रममा साथ दिने गुरुजन, अग्रज, सहकर्मी र संस्थाप्रति हामी सदैव कृतज्ञ हुनुपर्छ।

आज अध्ययन गरिरहेका विद्यार्थीलाई हेर्दा आफ्नै विगतको प्रतिबिम्ब देख्न सकिन्छ। उनीहरू पनि सिक्दै छन्, खोज्दै छन्, प्रश्न गर्दै छन् र भविष्यका लागि आफूलाई तयार गर्दै छन्। उनीहरूको विषय, कार्यक्रम वा सिकाइको बाटो फरक हुन सक्छ, तर विद्यार्थीप्रतिको सम्मान, आत्मीयता र सद्भाव साझा हुनुपर्छ। यही भावनाले शिक्षण संस्थामा अपनत्व र सहकार्यको संस्कार बलियो बनाउँछ।

विद्यार्थी र शिक्षालयको साझा दायित्व

विद्यार्थी ज्ञान हासिल गर्न, सीप विकास गर्न, अभ्यास गर्न, प्रश्न गर्न, गल्तीबाट सिक्न र भविष्यको पेसागत जीवनका लागि आफूलाई तयार गर्न शिक्षण संस्थामा आउँछन्। उनीहरूको सिकाइलाई सहज, सुरक्षित र अर्थपूर्ण बनाउनु हाम्रो साझा दायित्व हो।

विद्यार्थीले शिक्षकबाट मात्र सिक्दैनन्। उनीहरूले संस्थामा रहेका हरेक व्यक्तिको व्यवहारबाट पनि सिकिरहेका हुन्छन्। कसरी संवाद गरिन्छ, समस्या कसरी समाधान गरिन्छ, फरक विचारलाई कसरी सम्मान गरिन्छ, जिम्मेवारी कसरी पूरा गरिन्छ र आवश्यक पर्दा कसरी सहयोग गरिन्छ—यी सबै विद्यार्थीका लागि व्यवहारिक पाठ हुन्।

शिक्षकको भूमिका विद्यार्थीको सिकाइमा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। शिक्षकले ज्ञान प्रदान गर्नुका साथै मार्गदर्शन, प्रेरणा र सहजीकरण गर्छन्। त्यस्तै, संस्थाका कर्मचारी तथा सहकर्मीले आफ्नो जिम्मेवारीभित्र रहेर विद्यार्थीको सिकाइलाई सहज बनाउन योगदान दिन सक्छन्।

कहिलेकाहीँ शिक्षक अनुपस्थित हुँदा विद्यार्थीलाई आवश्यक जानकारी दिनु, कुनै काम सहज बनाइदिनु वा आफ्नो नियमित जिम्मेवारीसँगै विद्यार्थीको सिकाइलाई निरन्तरता दिन सहयोग गर्नु पनि महत्त्वपूर्ण योगदान हो। भूमिका फरक भए पनि विद्यार्थीको विकास र संस्थाको उद्देश्य साझा हुनुपर्छ।

सहकार्यको आधार सम्मान

आफ्नो जिम्मेवारी र भूमिकाको सम्मान गर्दै आवश्यक ठाउँमा एकअर्काको हात समात्नु नै वास्तविक सहकार्य हो। शिक्षकले ज्ञान र अनुभवबाट सहजीकरण गर्छन्, कर्मचारीले आफ्नो भूमिकाबाट सहयोग गर्छन् र विद्यार्थीले सिक्ने अवसरलाई सदुपयोग गर्छन्।

यी भूमिकाबीच सम्मान र समन्वय हुँदा त्यसको सकारात्मक प्रभाव विद्यार्थीको सिकाइदेखि संस्थाको कार्यसंस्कृतिसम्म पुग्छ। कहिलेकाहीँ सानो सहयोग, केही समयको मार्गदर्शन वा आत्मीय व्यवहारले विद्यार्थीको काम मात्र सहज बनाउँदैन, उनीहरूको आत्मविश्वाससमेत बढाउँछ।

विद्यार्थी सबै कुरा जानेर शिक्षण संस्थामा आउँदैनन्। नजान्नु सिकाइको सुरुवात हो। त्यसैले विद्यार्थीले कुनै कुरा नजानेमा हाम्रो प्रतिक्रिया पनि सिकाइमैत्री हुनुपर्छ।

‘तिमीलाई यति पनि आउँदैन ?’ भन्नुभन्दा ‘आऊ, म तिमीलाई सिकाउँछु’ भन्न सकिन्छ।

विद्यार्थीलाई सम्मान गर्नु भनेको उनीहरूलाई सबै कुरा थाहा छ भनेर स्वीकार गर्नु होइन। उनीहरूलाई प्रश्न गर्न, जिज्ञासा राख्न, गल्तीबाट सिक्न र क्रमशः सक्षम बन्ने अवसर दिनु हो।

हिजो पाएको आत्मीयता आज फर्काउने समय

हामीले पाएको आत्मीयता आज फर्काउने समय आएको छ। हामी पनि कुनै समय विद्यार्थी थियौँ। नजानेका कुरा थिए, गल्ती गरेका थियौँ र धेरै पटक अरूको सहयोग आवश्यक परेको थियो।

हाम्रो यात्रामा अग्रजहरूले देखाएको व्यवहार र आत्मीयता आज पनि सम्झनलायक छ। उनीहरूले हामीलाई केवल पाठ पढाएनन्, विश्वास गरे, अवसर दिए, बाटो देखाए र अघि बढ्न प्रेरित गरे।

आज हामीसँग आफैँलाई प्रश्न गर्ने अवसर छ—हामी विद्यार्थी हुँदा अग्रजले देखाउनुभएको आत्मीयता आज हामीमा कति जीवित छ ?

समय बदलिएको छ। जिम्मेवारी र व्यस्तता बढेको छ। तर त्यससँगै आत्मचिन्तनको आवश्यकता पनि बढेको छ।

के हामी आजका विद्यार्थीमा हिजोको आफूलाई देखिरहेका छौँ ? के हामीले हिजो पाएको विश्वास, सहयोग र अवसर आजको पुस्तालाई दिन सकेका छौँ ?

हिजो पाएको ज्ञान, अवसर, विश्वास र आत्मीयता आजको पुस्तालाई दिन सक्नु नै हाम्रा अग्रजप्रतिको सुन्दर कृतज्ञता हुन सक्छ।

पद होइन, योगदान महत्त्वपूर्ण

कुनै पनि संस्थामा शिक्षक, कर्मचारी, विद्यार्थी र नेतृत्व सबैको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ। पद फरक हुन सक्छ, काम फरक हुन सक्छ, जिम्मेवारी फरक हुन सक्छ, तर हरेक योगदानको आफ्नै महत्त्व हुन्छ।

हामी आआफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्न, संस्थाको उद्देश्यमा योगदान गर्न र विद्यार्थीको भविष्य निर्माणमा आफ्नो भूमिका निर्वाह गर्न उपस्थित छौँ।

त्यसैले अरूको भूमिकासँग तुलना गर्नुभन्दा पहिले आफैँलाई सोधौँ—‘म जहाँ छु, त्यहाँबाट संस्थाका लागि के राम्रो गर्न सक्छु ?’

आफ्नो योगदानलाई अरूको योगदानसँग तुलना गर्नुको सट्टा एकअर्काको योगदानलाई जोड्न सक्यौँ भने हाम्रो सामूहिक क्षमता अझ ठूलो बन्न सक्छ।

शिक्षकले कर्मचारीको योगदानलाई सम्मान गरौँ, कर्मचारीले शिक्षकको जिम्मेवारीलाई सम्मान गरौँ र हामी सबैले विद्यार्थीलाई केन्द्रमा राखौँ। फरक–फरक भूमिका साझा उद्देश्यका लागि हाम्रो शक्ति बन्न सक्छ।

विद्यार्थी केन्द्रमा, संस्था बलियो

शिक्षण संस्था केवल पाठ्यक्रम पूरा गर्ने ठाउँ होइन। यो ज्ञान, संस्कार, व्यवहार, जिम्मेवारी र मानवीय मूल्य सिक्ने थलो पनि हो। त्यसैले संस्थाको वातावरणले विद्यार्थीको व्यक्तित्व निर्माणमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ।

हामीले विद्यार्थीलाई केन्द्रमा राखेर काम गर्न सक्यौँ भने शिक्षक, कर्मचारी र व्यवस्थापनबीचको सहकार्य स्वाभाविक रूपमा बलियो हुन्छ। सम्मान, सहयोग र आत्मीयता संस्थाको संस्कार बन्न सक्छ।

अन्ततः, हामीले हिजो पाएको अवसर र विश्वासलाई आजको पुस्तासम्म पुर्‍याउनु नै हाम्रो जिम्मेवारी हो। विद्यार्थीमा हिजोको आफूलाई देख्न सक्नु, उनीहरूको जिज्ञासालाई सम्मान गर्नु, गल्तीलाई सिकाइको अवसर बनाउनु र आवश्यक पर्दा हात थामिदिनु नै एउटा असल शिक्षण संस्कृतिको आधार हो।

हामी जहाँ छौँ, त्यहाँबाट संस्थाका लागि केही राम्रो गरौँ। विद्यार्थीलाई केन्द्रमा राखौँ। एकअर्काको योगदानको सम्मान गरौँ। अनि हिजो हामीले पाएको आत्मीयता आजको पुस्तालाई हस्तान्तरण गरौँ।

Originally published on abcnews.com.np.