काठमाडौं । नेपालमा बैंकिङ कारोबार तीव्र रूपमा डिजिटल माध्यमतर्फ रूपान्तरण भइरहेका बेला साइबर सुरक्षा बैंक तथा वित्तीय संस्थाका लागि प्रमुख चुनौतीका रूपमा देखा परेको छ। मोबाइल बैंकिङ, इन्टरनेट बैंकिङ, क्यूआर भुक्तानी, डिजिटल वालेट तथा कार्डमार्फत हुने कारोबारले बैंकिङ सेवा सहज बनाएको छ। तर डिजिटल कारोबारको विस्तारसँगै ग्राहकको खातामा अनधिकृत पहुँच, ठगी र संवेदनशील विवरण चोरीका जोखिमसमेत बढिरहेका छन्।

बैंक तथा वित्तीय संस्थाले आफ्नो डिजिटल प्रणाली सुरक्षित बनाउन ठूलो लगानी गरिरहेका छन्। अत्याधुनिक सुरक्षा प्रविधि, बहुस्तरीय प्रमाणीकरण, पासवर्ड सुरक्षा, कारोबार निगरानी तथा जोखिम पहिचान प्रणाली प्रयोग भइरहेका छन्। तर प्रविधिमा आधारित सुरक्षा प्रणाली बलियो हुँदाहुँदै पनि त्यसको सबैभन्दा कमजोर कडी ग्राहक स्वयं बन्न सक्ने जोखिम बढेको छ।

प्रणालीभन्दा ग्राहकलाई निशाना

साइबर अपराधीहरूले बैंकको मुख्य प्रणालीमा प्रत्यक्ष आक्रमण गर्नुभन्दा ग्राहकलाई लक्षित गरेर बैंकिङ विवरण प्राप्त गर्ने प्रवृत्ति बढाएका छन्।

बैंकको कर्मचारी भएको भन्दै फोन गर्ने, केवाईसी अद्यावधिक गर्नुपर्ने भन्दै नक्कली लिंक पठाउने, खाता बन्द हुने डर देखाउने, पुरस्कार वा रोजगारीको प्रलोभन दिने तथा सामाजिक सञ्जालमार्फत भ्रामक सूचना पठाउनेजस्ता माध्यमबाट ग्राहकको संवेदनशील विवरण हात पार्ने प्रयास हुने गरेका छन्।

विशेषगरी ओटीपी, पिन, पासवर्ड, कार्ड नम्बर तथा मोबाइल बैंकिङसम्बन्धी विवरण अरूलाई उपलब्ध गराउनु गम्भीर जोखिम हो। बैंक तथा वित्तीय संस्थाले सामान्य अवस्थामा ग्राहकसँग यस्ता गोप्य विवरण माग्दैनन्।

तर फोन वा सन्देश वास्तविक हो कि होइन भन्ने पुष्टि नगरी ग्राहकले विवरण उपलब्ध गराएमा अपराधीका लागि खातासम्म पुग्ने बाटो खुल्न सक्छ।

‘मनी म्युल’ बन्दै बैंक खाता

साइबर ठगीसँगै अर्को चुनौती बैंक खाता अरूको गैरकानुनी कारोबारका लागि प्रयोग हुन दिनु पनि हो।

कतिपय व्यक्तिले सामान्य कमिसनको लोभमा आफ्नो बैंक खाता अरूलाई प्रयोग गर्न दिने, रकम जम्मा तथा स्थानान्तरण गर्न सहयोग गर्ने वा एटीएम तथा अन्य बैंकिङ पहुँचसमेत उपलब्ध गराउने गरेका हुन्छन्।

यस्तो अवस्थामा खातावालाले आफू ठगीमा प्रत्यक्ष संलग्न नभएको दाबी गरे पनि उसको खाता गैरकानुनी रकम परिचालनमा प्रयोग भएको पाइएमा कानुनी तथा वित्तीय जोखिम निम्तिन सक्छ।

त्यसैले आफ्नो बैंक खाता, एटीएम, मोबाइल बैंकिङ वा अन्य बैंकिङ पहुँच अरू व्यक्तिलाई प्रयोग गर्न दिनु हुँदैन।

असुरक्षित डिजिटल व्यवहार पनि जोखिम

ग्राहकको लापरबाही केवल ओटीपी वा पासवर्ड बाँड्नेसम्म सीमित छैन। सार्वजनिक वा असुरक्षित इन्टरनेट नेटवर्कबाट बैंकिङ कारोबार गर्नु, अनधिकृत एप डाउनलोड गर्नु, मोबाइलमा बैंकिङ पासवर्ड वा पिन असुरक्षित रूपमा राख्नु तथा शंकास्पद वेबसाइटमा बैंकिङ विवरण प्रविष्ट गर्नु पनि जोखिमपूर्ण हुन्छ।

विशेषगरी मोबाइल हराएमा वा गलत व्यक्तिको हातमा परेमा यस्तो लापरबाहीले ठूलो वित्तीय क्षति निम्त्याउन सक्छ। त्यसैले बैंकिङ एप प्रयोग गर्ने उपकरणमा बलियो पासकोड, बायोमेट्रिक सुरक्षा र आधिकारिक एपको मात्र प्रयोग आवश्यक हुन्छ।

जिम्मेवारी ग्राहकको मात्र होइन

यद्यपि साइबर सुरक्षाको सम्पूर्ण जिम्मेवारी ग्राहकमा मात्र थोपर्न मिल्दैन। बैंक तथा वित्तीय संस्थाले पनि असामान्य कारोबार तत्काल पहिचान र नियन्त्रण गर्न सक्ने प्रणाली विकास गर्नुपर्छ।

उदाहरणका लागि, ग्राहकले सामान्यतया नगर्ने ठूलो रकमको कारोबार, नयाँ उपकरणबाट भएको अस्वाभाविक स्थानान्तरण, छोटो समयमा धेरै खातामा रकम पठाउने गतिविधि वा असामान्य स्थानबाट भएको कारोबारलाई प्रणालीले जोखिमका रूपमा पहिचान गर्न सक्नुपर्छ।

यसका लागि कृत्रिम बुद्धिमत्ता तथा व्यवहारमा आधारित कारोबार निगरानी प्रणालीको प्रयोगलाई थप प्रभावकारी बनाउन सकिन्छ।

साइबर जोखिमको स्वरूप निरन्तर बदलिँदै

साइबर अपराधको प्रकृति स्थिर छैन। आज प्रयोग भइरहेको ठगीको तरिका केही समयपछि नयाँ प्रविधि र नयाँ शैलीमा आउन सक्छ। त्यसैले एकपटक सुरक्षा प्रणाली निर्माण गरेर मात्र बैंक सुरक्षित हुन्छ भन्ने सोच पर्याप्त हुँदैन।

बैंक तथा वित्तीय संस्थाले नियमित रूपमा डिजिटल पूर्वाधारको सुरक्षा परीक्षण, जोखिम मूल्यांकन, कर्मचारीको क्षमता विकास तथा साइबर आक्रमणसम्बन्धी अभ्यास सञ्चालन गर्न आवश्यक छ।

त्यसैगरी, साइबर घटना भएको अवस्थामा ग्राहकलाई तत्काल जानकारी दिने, कारोबार रोक्ने र क्षति न्यूनीकरण गर्ने स्पष्ट संयन्त्र पनि आवश्यक हुन्छ।

डिजिटल वित्तीय साक्षरता अनिवार्य

डिजिटल बैंकिङ विस्तारसँगै डिजिटल वित्तीय साक्षरता विस्तार गर्न नसकिए प्रविधिको सुविधा नै साइबर अपराधीका लागि अवसर बन्न सक्छ।

बैंक तथा नियामक निकायले ग्राहकलाई लक्षित गरी निरन्तर सचेतना अभियान सञ्चालन गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। विशेषगरी पहिलोपटक डिजिटल बैंकिङ प्रयोग गर्ने, ज्येष्ठ नागरिक तथा डिजिटल प्रविधिबारे कम जानकारी भएका ग्राहकलाई लक्षित कार्यक्रम प्रभावकारी हुन सक्छन्।

ग्राहकले के गर्ने?

साइबर ठगीबाट बच्न ग्राहकले केही आधारभूत सावधानी अपनाउन सक्छन्।

• अपरिचित वा शंकास्पद लिंक नखोल्ने।
• ओटीपी, पिन र पासवर्ड कसैलाई नदिने।
• बैंकको आधिकारिक माध्यमबाहेक अन्य स्रोतबाट आएको सूचनामा तत्काल विश्वास नगर्ने।
• मोबाइल बैंकिङको पासवर्ड तथा अन्य संवेदनशील विवरण सुरक्षित राख्ने।
• अनधिकृत एप डाउनलोड नगर्ने।
• सार्वजनिक वाइफाइबाट संवेदनशील बैंकिङ कारोबार नगर्ने।
• आफ्नो बैंक खाता अरू व्यक्तिलाई प्रयोग गर्न नदिने।
• असामान्य वा शंकास्पद कारोबार देखिए तत्काल बैंकलाई जानकारी दिने।
• बैंकको आधिकारिक सम्पर्क माध्यमबाट मात्र सूचना पुष्टि गर्ने।

डिजिटल बैंकिङको विश्वास जोगाउने चुनौती

बैंकको डिजिटल प्रणाली सुरक्षित हुनु मात्र पर्याप्त छैन। त्यसलाई प्रयोग गर्ने व्यक्ति पनि सुरक्षित हुनुपर्छ।

बैंकले डिजिटल ढोका बलियो बनाए पनि ग्राहकले आफैँ आफ्नो ‘चाबी’ अरूलाई दिए भने सुरक्षा प्रणाली कमजोर हुन्छ। त्यसैले साइबर सुरक्षा अब बैंक, प्रविधि कम्पनी वा नियामक निकायको मात्र विषय रहेन।

बैंक, नियामक र ग्राहक—तीनै पक्षको साझा जिम्मेवारीबाट मात्रै सुरक्षित डिजिटल बैंकिङ सम्भव हुन्छ।

नेपालमा डिजिटल कारोबारको विस्तारलाई रोक्ने होइन, त्यससँगै सुरक्षा चेतना र डिजिटल वित्तीय साक्षरतालाई पनि विस्तार गर्ने आवश्यकता छ। प्रविधिको सुविधा र सुरक्षा सँगसँगै अघि बढाउन सकिए मात्रै डिजिटल बैंकिङप्रतिको नागरिकको विश्वास दीर्घकालीन रूपमा कायम राख्न सकिनेछ।

Originally published on abcnews.com.np.