काठमाडौं । पछिल्लो समय तौल घटाउने र स्वास्थ्य सुधार गर्ने उपायका रूपमा ‘इन्टरमिटेन्ट फास्टिङ’ (Intermittent Fasting) निकै चर्चामा छ। सामाजिक सञ्जालमा यसलाई तौल घटाउनेदेखि दीर्घायु बढाउनेसम्मका अनेकौँ फाइदा हुने दाबी गरिन्छ। तर वैज्ञानिक अनुसन्धानले भने यसको प्रभावबारे सामाजिक सञ्जालमा गरिएजस्तो बलियो र एकरूप निष्कर्ष अझै दिएको छैन।

इन्टरमिटेन्ट फास्टिङमा निश्चित समय खाना नखाने र बाँकी समयभित्र मात्र भोजन गर्ने गरिन्छ। केही विधिमा दैनिक निश्चित घण्टाको ‘इटिङ विन्डो’ राखिन्छ भने केहीमा साताको निश्चित दिन उपवास बस्ने गरिन्छ। यसको मूल उद्देश्य खानाको समय सीमित गर्नु र कतिपय अवस्थामा कुल क्यालोरी सेवन घटाउनु हो।

केही अध्ययनले यस्तो खानपानले तौल घटाउन, रक्तचाप तथा कोलेस्ट्रोलजस्ता केही मेटाबोलिक जोखिम घटाउन र पोलिसिस्टिक ओभरी सिन्ड्रोम (पीसीओएस) का केही लक्षणमा सुधार ल्याउन सक्ने संकेत गरेका छन्। तर यी सम्भावित फाइदालाई ‘सबैका लागि प्रभावकारी’ वा ‘चमत्कारी’ परिणामका रूपमा बुझ्न भने वैज्ञानिक प्रमाणले अनुमति दिँदैन।

उपवासमा शरीरभित्र के हुन्छ?

खाना नखाएको अवस्थामा शरीरले सुरुमा उपलब्ध ग्लुकोज र ग्लाइकोजनलाई ऊर्जाका रूपमा प्रयोग गर्छ। उपवास लामो हुँदै जाँदा शरीरले सञ्चित बोसोबाट ऊर्जा लिन थाल्छ। यही प्रक्रियालाई आधार बनाएर इन्टरमिटेन्ट फास्टिङलाई तौल घटाउने प्रभावकारी माध्यमका रूपमा व्याख्या गरिन्छ।

उपवाससँग जोडिएको अर्को चर्चित जैविक प्रक्रिया ‘अटोफेगी’ हो। यस प्रक्रियामा कोषहरूले पुराना वा क्षतिग्रस्त संरचनालाई पुनः प्रयोग तथा व्यवस्थापन गर्छन्। जनावरमा गरिएका केही अध्ययनले उपवास र अटोफेगीबीचको सम्बन्धलाई विभिन्न स्वास्थ्य प्रभावसँग जोडेको पाइन्छ।

तर यहाँ महत्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ—जनावरमा देखिएको यस्तो प्रभाव मानिसमा पनि उस्तै रूपमा देखिन्छ त?

मुसामा देखिएको प्रभाव मानिसमा कति लागू हुन्छ?

अनुसन्धानको वर्तमान अवस्थाले यसको उत्तर सरल नभएको देखाउँछ।

मुसा, झिँगा तथा अन्य प्रयोगशालाका जनावरमा गरिएको अध्ययनमा इन्टरमिटेन्ट फास्टिङका केही सकारात्मक प्रभाव देखिएका छन्। तर मानिसमा गरिएका अध्ययनका परिणाम तुलनात्मक रूपमा मिश्रित छन्।

न्युट्रिसन अनुसन्धानकर्ता क्रिस्टा भाराडीका अनुसार, मानिसमा इन्टरमिटेन्ट फास्टिङबाट औसतमा करिब ५ प्रतिशतसम्म तौल घट्न सक्छ। तर यो परिणाम अन्य प्रभावकारी डाइट रणनीतिबाट प्राप्त हुने तौल घटाउने परिणामभन्दा उल्लेखनीय रूपमा फरक नहुन सक्छ।

यसको अर्थ इन्टरमिटेन्ट फास्टिङ काम गर्दैन भन्ने होइन। तर यसलाई अन्य स्वस्थ खानपान रणनीतिभन्दा असाधारण रूपमा प्रभावकारी वा ‘जादुई उपाय’ मान्नु वैज्ञानिक प्रमाणसँग मेल खाँदैन।

कडा उपवासको अर्को पक्ष

इन्टरमिटेन्ट फास्टिङका सम्भावित फाइदासँगै केही जोखिमबारे पनि अनुसन्धान भइरहेको छ।

विशेषगरी अत्यधिक कडा वा लामो समयसम्म गरिने उपवासले तौल घटाउँदा बोसोसँगै मांसपेशीको मात्रा पनि घटाउन सक्ने चिन्ता वैज्ञानिकहरूले व्यक्त गरेका छन्। मांसपेशी शरीरको मेटाबोलिक स्वास्थ्यका लागि महत्वपूर्ण भएकाले अनियन्त्रित रूपमा मांसपेशी घट्नु दीर्घकालीन रूपमा लाभदायक नहुन सक्छ।

त्यसैगरी, इन्टरमिटेन्ट फास्टिङले मानसिक क्षमता उल्लेखनीय रूपमा बढाउने वा क्यान्सरको जोखिम घटाउनेजस्ता दाबीलाई पुष्टि गर्ने पर्याप्त मानव-आधारित प्रमाण अझै उपलब्ध छैन।

जनावरमा प्रभाव किन फरक देखिन्छ?

मुसामा गरिएको अनुसन्धानलाई मानिसमा सोझै लागू गर्न कठिन हुनुको एउटा कारण दुवैको जैविक र मेटाबोलिक भिन्नता हो।

मुसाको मेटाबोलिक दर मानिसको तुलनामा धेरै उच्च हुन्छ। त्यसैले मुसाले भोगेको १६ घण्टाको उपवास मानिसले १६ घण्टा खाना नखाँदा हुने जैविक प्रभावसँग सीधै तुलना गर्न सकिँदैन।

त्यसैगरी, प्रयोगशालामा प्रयोग गरिने मुसा प्रायः आनुवंशिक रूपमा निकै समान हुन्छन्। मानिसमा भने आनुवंशिक बनोट, उमेर, जीवनशैली, शारीरिक गतिविधि, निद्रा र खानपानमा ठूलो विविधता हुन्छ।

यही कारणले एउटै डाइटले सबै मानिसमा समान परिणाम दिन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न कठिन हुन्छ।

मानिसले वास्तवमा कति खान्छ?

पोषणसम्बन्धी अनुसन्धानमा अर्को ठूलो चुनौती मानिसले वास्तविक रूपमा के र कति खाइरहेको छ भन्ने यकिन गर्नु हो।

धेरै अध्ययनमा सहभागीले आफूले खाएको खाना आफैँ रेकर्ड गर्ने ‘फुड डायरी’ प्रयोग गरिन्छ। तर मानिसले आफूले खाएको कुरा बिर्सन सक्छन्, केही खानेकुरा अभिलेख गर्न छुटाउन सक्छन् वा आफ्नो वास्तविक खानाको मात्रा कम रिपोर्ट गर्न सक्छन्।

सन् २०२५ मा गरिएको एउटा विश्लेषणले झन्डै ३० प्रतिशत मानिसले आफूले खाएको खानाको मात्रा वास्तविकभन्दा कम बताउने गरेको देखाएको थियो। ‘डब्ली लेबल्ड वाटर’ प्रविधिबाट गरिएको अनुसन्धानमा पनि मानिसले आफूले दैनिक १ हजार ६ सयदेखि २ हजार क्यालोरी मात्र सेवन गरेको बताए पनि वास्तविक ऊर्जा सेवन त्योभन्दा बढी पाइएको थियो।

यसले डाइटसम्बन्धी अनुसन्धानका निष्कर्षमा मानिसले उपलब्ध गराउने तथ्यांकको गुणस्तर कति महत्वपूर्ण हुन्छ भन्ने देखाउँछ।

प्रविधिले बदल्दैछ पोषण अनुसन्धान

यही समस्या समाधान गर्न वैज्ञानिकहरूले खानपान मापन गर्ने नयाँ प्रविधिको प्रयोग सुरु गरेका छन्।

केही अनुसन्धानमा सहभागीलाई आफूले खाने प्रत्येक खानाको फोटो खिच्न लगाइएको छ। कतिपय अनुसन्धानकर्ताले व्यक्तिले के खाइरहेको छ भन्ने स्वचालित रूपमा रेकर्ड गर्न चस्मा वा नेकलेसमा क्यामेरा जडान गर्ने प्रयास गरेका छन्।

त्यसैगरी, चपाउने गतिविधि पहिचान गर्ने नेकलेस, खाना मुखसम्म लैजाँदा रेकर्ड गर्ने स्मार्ट काँटा तथा दाँतमा राखेर पोषक तत्व पहिचान गर्न सकिने सेन्सरसमेत विकास भइरहेका छन्।

यी प्रविधि अझै विकासकै चरणमा छन्। तर भविष्यमा फुड डायरी, रगत तथा पिसाब परीक्षण र डिजिटल उपकरणबाट प्राप्त तथ्यांकलाई एकीकृत गरेर मानिसको वास्तविक खानपान र त्यसले शरीरमा पार्ने प्रभाव अझ सटीक रूपमा अध्ययन गर्न सकिने वैज्ञानिकहरूको अपेक्षा छ।

सामाजिक सञ्जालका दाबीबाट सावधान

इन्टरमिटेन्ट फास्टिङबारे वैज्ञानिक अनुसन्धान जारी रहँदा सामाजिक सञ्जालमा भने यसको प्रभावलाई निकै अतिरञ्जित रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ।

तौल घटाउने, शरीर ‘डिटक्स’ गर्ने, अटोफेगी बढाउने, बुढ्यौली रोक्ने र क्यान्सरसहित विभिन्न रोगबाट जोगाउनेजस्ता दाबी एकैपटक प्रस्तुत गरिन्छन्। तर यीमध्ये सबै दाबीलाई पुष्टि गर्ने बलियो मानव-आधारित वैज्ञानिक प्रमाण उपलब्ध छैन।

त्यसैले कुनै एउटा डाइटलाई सबै समस्याको समाधान वा ‘चमत्कारी उपाय’का रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुँदैन।

विज्ञको सुझाव : प्रमाणमा आधारित जीवनशैली महत्वपूर्ण

विशेषज्ञहरूका अनुसार इन्टरमिटेन्ट फास्टिङ केही मानिसका लागि तौल नियन्त्रण र मेटाबोलिक स्वास्थ्य सुधार गर्ने उपयोगी रणनीति हुन सक्छ। तर यसको प्रभाव व्यक्तिको स्वास्थ्य अवस्था, खानपानको गुणस्तर, शारीरिक गतिविधि र जीवनशैलीमा निर्भर गर्छ।

मुख्य कुरा कति घण्टा खाना खाइएन भन्ने मात्र होइन, खाना खाने समयमा के र कति खाइयो भन्ने पनि हो।

त्यसैले इन्टरमिटेन्ट फास्टिङलाई दीर्घायु वा रोग नियन्त्रणको प्रमाणित ‘चमत्कारी उपाय’का रूपमा प्रचार गर्नुभन्दा वैज्ञानिक प्रमाणको सीमालाई बुझेर प्रयोग गर्नु आवश्यक छ। विशेष स्वास्थ्य अवस्था भएका व्यक्तिले लामो वा कडा उपवास सुरु गर्नुअघि स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श गर्नु अझ सुरक्षित हुन्छ।

निष्कर्षतः, इन्टरमिटेन्ट फास्टिङ उपयोगी हुन सक्छ, तर अहिलेसम्मको विज्ञानले यसलाई ‘जादुई उपाय’ भने प्रमाणित गरेको छैन।

Originally published on abcnews.com.np.