काठमाडौं । नेपाली कांग्रेस यतिबेला आफ्नो इतिहासकै जटिल र संवेदनशील मोडमा उभिएको छ। पार्टीभित्र देखिएको विवाद अब सामान्य गुटगत असन्तुष्टि वा नेतृत्वका लागि हुने प्रतिस्पर्धामा मात्र सीमित छैन। नेतृत्वको वैधानिकता, महाधिवेशन प्रक्रिया, पुस्तान्तरण, पुरानो नेतृत्वको भूमिका र नयाँ पुस्ताको बढ्दो आकांक्षा एकअर्कासँग गाँसिँदै जाँदा कांग्रेसभित्र गहिरो राजनीतिक गाँठो सिर्जना भएको छ।

यो गाँठो कसरी फुक्ला ? कसले फुकाउला ? र सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न—कांग्रेसले अहिले विजय खोज्ने कि समाधान ?

यही प्रश्नको केन्द्रमा अहिले कांग्रेसका वरिष्ठ नेता डा. शेखर कोइराला देखिन थालेका छन्।

पूर्व सभापति शेरबहादुर देउवा लामो उपचारपछि स्वदेश फर्किएसँगै कांग्रेसको आन्तरिक राजनीति पुनः तातेको छ। एकातिर देउवा पक्षले पार्टीको राजनीतिक वैधता र संगठनात्मक निरन्तरताको दाबी गरिरहेको छ भने अर्कोतर्फ गगन थापा नेतृत्वको समूह आफूलाई नयाँ राजनीतिक चेतना र वैधानिक कांग्रेसको प्रतिनिधिका रूपमा स्थापित गर्न खोजिरहेको छ।

दुवै पक्षसँग आफ्नै तर्क छन्, आफ्नै समर्थक छन् र भविष्यप्रतिको आफ्नै दृष्टिकोण पनि छ। तर, पार्टीभित्रको शक्ति संघर्ष लम्बिँदै जाँदा एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्न थालेको छ—यो लडाइँमा अन्ततः जित्ने को हो ?

यदि कांग्रेस नै कमजोर भयो भने कुनै गुटको विजयलाई वास्तविक विजय भन्न सकिन्छ ?

कांग्रेसको संकट, केवल कांग्रेसको समस्या होइन

नेपालको राजनीतिक इतिहासमा नेपाली कांग्रेस केवल एउटा चुनावी दल मात्र होइन। लोकतान्त्रिक आन्दोलन, नागरिक अधिकार, संसदीय अभ्यास र राजनीतिक स्वतन्त्रताको लामो इतिहाससँग कांग्रेस जोडिएको छ। त्यसैले कांग्रेसभित्रको वर्तमान संकटलाई एउटा पार्टीको आन्तरिक विवादका रूपमा मात्र हेर्न मिल्दैन।

पुराना राजनीतिक दलप्रति जनताको असन्तुष्टि बढिरहेको छ। नयाँ पुस्तामा राजनीतिक प्रणालीप्रति नै प्रश्न उठिरहेको छ। राज्यका संस्थाप्रतिको विश्वास कमजोर बन्दै गएको छ। जेनजी विद्रोह र फागुन २१ को निर्वाचनपछिको नयाँ राजनीतिक परिस्थितिले नेपालको शक्ति सन्तुलनलाई नयाँ ढंगले परिभाषित गरिरहेको छ।

यस्तो अवस्थामा लोकतान्त्रिक राजनीतिको एउटा प्रमुख आधारका रूपमा रहेको कांग्रेस गम्भीर रूपमा विभाजित भयो भने त्यसको असर पार्टीको संगठनमा मात्र सीमित नहुन सक्छ।

लोकतान्त्रिक संस्थाहरू कमजोर हुँदै जाँदा राजनीतिक रिक्तता सिर्जना हुन्छ। त्यही रिक्ततामा व्यक्तिवादी राजनीति बलियो हुन सक्छ, विधि र संस्थाभन्दा व्यक्तिको प्रभाव बढ्न सक्छ र अन्ततः भीडको मनोविज्ञानले राजनीतिक निर्णयलाई निर्देशित गर्न थाल्न सक्छ।

त्यसैले अहिले कांग्रेसभित्रको प्रश्न केवल देउवा र गगनको होइन। यो प्रश्न नेपालको लोकतान्त्रिक राजनीतिको भविष्यसँग पनि जोडिएको छ।

विजय होइन, समाधान खोज्ने समय

राजनीतिक संकटका बेला सबैभन्दा ठूलो समस्या प्रायः एउटा पक्षले आफूलाई पूर्ण विजेता र अर्को पक्षलाई पूर्ण पराजित देख्न खोज्नु हो। कांग्रेस अहिले त्यही मोडमा पुगेको देखिन्छ।

एक पक्षले अर्को पक्षलाई समाप्त गरेर पार्टीको भविष्य सुनिश्चित गर्न सकिन्छ भन्ने सोच राखेमा त्यसले तत्कालीन शक्ति सन्तुलन त बदल्न सक्छ, तर दीर्घकालीन समाधान दिन सक्दैन।

कांग्रेसको वर्तमान विवादमा पनि यही सत्य लागू हुन्छ।

पुरानो नेतृत्वलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गरेर नयाँ पुस्ताले मात्र पार्टी बचाउन सक्छ भन्ने निष्कर्ष जति जोखिमपूर्ण हुन सक्छ, त्यति नै जोखिमपूर्ण पुरानो संरचना जस्ताको तस्तै कायम राखेर परिवर्तनको मागलाई बेवास्ता गर्नु पनि हो।

नयाँ पुस्ताले नेतृत्वको शैलीमाथि प्रश्न उठाएको छ। पारदर्शिता, जवाफदेहिता, कार्यक्षमता र पुस्तान्तरणको माग गरेको छ। यी प्रश्नलाई केवल असन्तुष्टि वा विद्रोहका रूपमा हेर्नु हुँदैन।

त्यसैगरी, पुरानो पुस्ताको राजनीतिक अनुभव, संगठन निर्माणमा गरेको योगदान र पार्टीको संस्थागत स्मृतिलाई पनि एकै झट्कामा अस्वीकार गर्न सकिँदैन।

कांग्रेसलाई अहिले विगत र भविष्यबीचको युद्ध होइन, संवाद आवश्यक छ।

देउवाको स्वदेश फिर्ती र बदलिँदो राजनीतिक सन्देश

शेरबहादुर देउवा लामो समयपछि स्वदेश फर्किएसँगै कांग्रेसभित्र नयाँ राजनीतिक बहस सुरु भएको छ। उनको पुनरागमन स्वाभाविक रूपमा राजनीतिक चासोको विषय बन्नु अस्वाभाविक होइन।

तर, उनको स्वागतको शैली र त्यससँग जोडिएको शक्ति प्रदर्शनले कांग्रेसको चरित्रमाथि पनि प्रश्न उठाएको छ।

कांग्रेसको राजनीतिक इतिहास सडक, आन्दोलन, जेल, किसान, मजदुर, विद्यार्थी र नागरिक अधिकारसँग जोडिएको इतिहास हो। त्यसैले कुनै पनि नेताको स्वागत वा शक्ति प्रदर्शनले पार्टीभित्र कस्तो राजनीतिक सन्देश दिन्छ भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण हुन्छ।

नेतामुखी राजनीति बलियो हुँदै जाँदा विचार र संस्थाको भूमिका कमजोर हुने खतरा रहन्छ। कांग्रेस विचारमा आधारित संगठनभन्दा व्यक्तिको वरिपरि केन्द्रित दलजस्तो देखिन थाल्यो भने त्यसले पार्टीको दीर्घकालीन राजनीतिक क्षमतालाई कमजोर बनाउन सक्छ।

यद्यपि, देउवा स्वयं पार्टी एकताको पक्षमा छन् भन्ने तर्क पनि छ। उनी कांग्रेसलाई विभाजनतर्फ जान दिन चाहँदैनन् भन्ने राजनीतिक धारणा छ। तर, नेतृत्व वरिपरि रहने शक्ति केन्द्र र नजिकका व्यक्तिहरूको व्यवहारले कहिलेकाहीँ नेताको वास्तविक राजनीतिक उद्देश्यभन्दा फरक सन्देश दिन सक्छ।

यही ठाउँमा संयम र संवादको आवश्यकता अझ बढी देखिन्छ।

गगनको चुनौती : परिवर्तनको आवाजलाई संस्थागत बनाउने

गगन थापा नेतृत्वको नयाँ पुस्ताले कांग्रेसभित्र परिवर्तनको आवश्यकता जोडदार रूपमा उठाएको छ। तर परिवर्तनको राजनीति केवल पुरानो संरचनाको विरोधमा सीमित रहन सक्दैन।

परिवर्तनलाई वैधानिक, संस्थागत र दीर्घकालीन बनाउन सक्नुपर्छ।

नयाँ पुस्ताको सबैभन्दा ठूलो परीक्षा यही हो—उनीहरू केवल पुरानो नेतृत्वको विकल्प बन्ने कि नयाँ राजनीतिक संस्कारको आधार निर्माण गर्ने ?

यदि परिवर्तनको नाममा अर्को गुट निर्माण मात्र भयो भने कांग्रेसको पुरानो समस्या नयाँ अनुहारका साथ दोहोरिनेछ।

त्यसैले गगन पक्षको जिम्मेवारी पनि कम छैन। उनीहरूले पार्टीभित्र उठाएका प्रश्नलाई व्यक्तिगत शक्ति संघर्षभन्दा माथि उठाएर कांग्रेसको संरचनात्मक सुधारसँग जोड्नुपर्नेछ।

शेखर कोइराला किन महत्वपूर्ण छन् ?

यही जटिल राजनीतिक समीकरणमा डा. शेखर कोइरालाको भूमिका विशेष महत्वको देखिन्छ।

कांग्रेसभित्र अहिले दुवै पक्षसँग संवाद गर्न सक्ने केही सीमित नेतामध्ये उनी एक हुन्। गगन थापासँग उनको लामो राजनीतिक सहकार्य छ। १४औँ महाधिवेशनमा शेखर सभापतिको उम्मेदवार हुँदा गगन थापा उनको राजनीतिक समूहका प्रमुख नेतामध्ये थिए।

त्यो सहकार्यले कांग्रेसभित्र पुस्तान्तरण र नयाँ राजनीतिक नेतृत्वको बहसलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याएको थियो।

समयसँगै शेखर र गगनको राजनीतिक बाटो फरक देखिए पनि संवादको सम्बन्ध पूर्ण रूपमा समाप्त भएको छैन।

अर्कोतर्फ, शेरबहादुर देउवासँग पनि शेखरको राजनीतिक संवादको ढोका बन्द भएको छैन। यही कारणले उनी अहिले दुई ध्रुवबीच सम्भावित सेतुका रूपमा देखिएका छन्।

शेखरको राजनीतिक शक्ति अहिले कुनै एक पक्षको निर्णायक नेता बन्नुभन्दा दुवै पक्षलाई एउटै संवादको टेबलमा ल्याउन सक्ने क्षमतामा निहित छ।

दुई किनारालाई जोड्ने अवसर

राजनीतिमा कहिलेकाहीँ पदभन्दा ठूलो भूमिका हुन्छ।

प्रधानमन्त्री बन्नु, सभापति बन्नु वा कुनै पदमा पुग्नु नै राजनीतिक जीवनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि नहुन सक्छ। कहिलेकाहीँ विभाजनको संघारमा पुगेको संगठनलाई जोगाउनु, टुट्न लागेको सम्बन्धलाई जोड्नु र प्रतिद्वन्द्वीलाई संवादमा ल्याउनु नै सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक कर्म हुन सक्छ।

शेखर कोइरालासामु अहिले त्यस्तै अवसर देखिएको छ।

यदि उनले व्यक्तिगत नेतृत्व आकांक्षाभन्दा माथि उठेर पार्टी एकतालाई प्राथमिकता दिन सके भने उनको भूमिका कांग्रेसको इतिहासमा फरक ढंगले मूल्याङ्कन हुन सक्छ।

उनी कुनै एउटा गुटको नेता मात्र नभई पार्टीभित्र संवादको वातावरण निर्माण गर्ने अभिभावकीय व्यक्तित्व बन्न सक्छन्।

यसका लागि उनलाई देउवा र गगन दुवै पक्षसँग समान दूरीमा उभिनुपर्नेछ। कुनै पक्षको दूत वा अर्को पक्षको रणनीतिक साझेदारजस्तो देखिएर उनले सेतुको भूमिका निर्वाह गर्न सक्दैनन्।

उनको विश्वसनीयता नै उनको सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक पूँजी हो।

शेखरको सबैभन्दा ठूलो परीक्षा

शेखर कोइरालासामु अहिले सम्भवतः आफ्नो राजनीतिक जीवनकै सबैभन्दा ठूलो परीक्षा छ।

एकातिर पार्टीभित्र नेतृत्वको अवसर छ। अर्कोतिर पार्टीलाई एकताबद्ध राख्ने ऐतिहासिक जिम्मेवारी।

व्यक्तिगत महत्वाकांक्षा र संस्थागत जिम्मेवारीबीचको यही द्वन्द्वले उनको आगामी राजनीतिक भूमिका निर्धारण गर्नेछ।

यदि उनले आफ्नो नेतृत्व प्राप्तिको सम्भावनालाई केन्द्रमा राखे भने उनी कांग्रेसको अर्को शक्ति केन्द्रका रूपमा स्थापित हुन सक्छन्। तर यदि उनले कांग्रेसको विभाजन रोक्न, पुरानो र नयाँ पुस्ताबीच सहमति निर्माण गर्न तथा वैधानिक प्रक्रियाबाट पार्टीलाई अघि बढाउन निर्णायक भूमिका खेले भने उनी कांग्रेसको संकटमोचक बन्न सक्छन्।

त्यसका लागि उनले तीनवटा काम गर्नुपर्ने देखिन्छ।

पहिलो, देउवा र गगन पक्षबीच प्रत्यक्ष संवादको वातावरण निर्माण।

दोस्रो, महाधिवेशन, नेतृत्व र संगठनसम्बन्धी विवादलाई व्यक्तिको प्रतिष्ठाको प्रश्न नबनाई संस्थागत प्रक्रियाबाट समाधान गर्ने पहल।

तेस्रो, पुस्तान्तरणलाई पुरानो पुस्ताको अपमान होइन, कांग्रेसको स्वाभाविक राजनीतिक विकासका रूपमा स्थापित गर्ने प्रयास।

कांग्रेसलाई अहिले अभिभावक चाहिएको छ

कांग्रेसको वर्तमान संकटले एउटा कुरा स्पष्ट पारेको छ—पार्टीलाई अहिले केवल अर्को गुटको नेता आवश्यक छैन।

उसलाई संवाद गराउन सक्ने, सबै पक्षलाई सुन्न सक्ने र व्यक्तिगत लाभभन्दा संस्थागत भविष्यलाई प्राथमिकता दिन सक्ने अभिभावकीय नेतृत्व आवश्यक छ।

शेखर कोइरालाले त्यो भूमिका खेल्न सक्छन् कि सक्दैनन् भन्ने प्रश्नको जवाफ आगामी दिनमा उनको राजनीतिक व्यवहारले दिनेछ।

तर परिस्थिति भने उनको पक्षमा एउटा दुर्लभ अवसर लिएर आएको छ।

देउवा पुरानो राजनीतिक पुस्ताको अनुभव र संगठनात्मक शक्तिको प्रतिनिधित्व गर्छन्। गगन नयाँ पुस्ताको परिवर्तनको आकांक्षाको प्रतिनिधित्व गर्छन्। यी दुई राजनीतिक धारबीच पुल बन्न सक्ने सम्भावना शेखरमा देखिन्छ।

यदि उनले यो अवसरलाई व्यक्तिगत राजनीतिक लाभका लागि मात्र प्रयोग गरे भने कांग्रेसभित्र अर्को शक्ति केन्द्र थपिनेछ।

तर यदि उनले आफ्नै महत्वाकांक्षाभन्दा माथि उठेर कांग्रेसलाई विभाजनबाट जोगाउने प्रयास गरे भने उनी केवल एक गुटका नेता रहने छैनन्।

उनी कांग्रेसलाई जोड्ने सेतु बन्न सक्छन्।

र सम्भवतः अहिले नेपाली कांग्रेसलाई सबैभन्दा बढी आवश्यक पनि त्यही हो—अर्को विजेता होइन, एउटा सेतु।

Originally published on abcnews.com.np.