काठमाडौं । रसुवा जिल्लामा बुधबार बिहान आएको विनाशकारी बाढीको सम्भावित कारण उच्च हिमाली क्षेत्रमा भएको हिउँ–चट्टानको हिमपहिरो हुन सक्ने प्रारम्भिक अनुमान गरिएको छ। वैज्ञानिकहरूले घटनाको वास्तविक कारण पत्ता लगाउन विस्तृत अनुसन्धान गरिरहेका छन् भने नदीमा अस्थायी अवरोध बनेको हुन सक्ने सम्भावनाका कारण दोस्रो चरणको बाढीको जोखिमबारे पनि निरन्तर निगरानी भइरहेको छ।

भोटेकोशी जलाधार क्षेत्रमा बिहान करिब ९ बजे अचानक पानीको सतह तीव्र रूपमा बढेपछि रसुवा, नुवाकोट र धादिङका विभिन्न क्षेत्रमा व्यापक जनधनको क्षति पुगेको थियो। अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र (इसिमोड) तथा नेपाल र चीनका साझेदार वैज्ञानिक संस्थाहरूले उच्च हिमाली क्षेत्रमा भएको सम्भावित हिउँ–चट्टान हिमपहिरो र त्यसबाट सिर्जित आकस्मिक बहावबारे अध्ययन गरिरहेका छन्।

प्रारम्भिक मूल्याङ्कनअनुसार भोटेकोशी नदीको सहायक नदी ल्हेन्दे खोलामा ठूलो परिमाणमा हिउँ, चट्टान र गेग्रान खसेको हुन सक्छ। यसले अचानक विशाल बहाव सिर्जना गरी पानी, ढुङ्गा र गेग्रानलाई तल्लो तटीय क्षेत्रतर्फ बगाएको अनुमान गरिएको छ।

जलविज्ञानसम्बन्धी तथ्याङ्कले बाढीको तीव्रता असाधारण रहेको देखाएको छ। गल्छीमा त्रिशूली नदीको पानीको सतह करिब ३० मिनेटमै नौ मिटर बढेको थियो भने मलेखुमा सोही अवधिमा सात मिटरले पानीको सतह बढेको बताइएको छ।

वैज्ञानिकहरूले ठूलो परिमाणमा आएको गेग्रानले नदीको साँघुरो क्षेत्रमा अस्थायी रूपमा नदी थुनेर पहिरो बाँध बनाएको थियो कि थिएन भन्ने विषयमा पनि अनुसन्धान गरिरहेका छन्।

यदि यस्तो अवरोध बनेको र त्यसमा ठूलो मात्रामा पानी जम्मा भएको पुष्टि भएमा अवरोध भत्किँदा पुनः ठूलो बाढी आउन सक्ने जोखिम रहन सक्छ। त्यसैले सम्भावित अवरोधको स्थान, आकार र स्थायित्वबारे अधिकारी तथा वैज्ञानिकहरूले निरन्तर अध्ययन गरिरहेका छन्।

त्रिशूली नदी किनारका केही जलमापन केन्द्र बाढीले क्षतिग्रस्त बनाएको वा बगाएको जनाइएको छ। तर गल्छीस्थित जलमापन केन्द्र भने सञ्चालनमा रहेकाले नदीको बहाव र जलसतहको निगरानी जारी रहेको बताइएको छ।

भूकम्पीय सङ्केत पनि अध्ययनमा

विपद्को समय आसपास रेकर्ड भएका भूकम्पीय तथ्याङ्कमा समेत असामान्य सङ्केत देखिएको वैज्ञानिकहरूले बताएका छन्। प्रभावित क्षेत्रबाट करिब १२ किलोमिटर उत्तरतर्फ जिलुङ र झाङ्मु क्षेत्रमा रहेका भूकम्पमापन केन्द्रहरूले असामान्य गतिविधि रेकर्ड गरेका थिए।

यी सङ्केत सम्भावित हिमपहिरोसँग सम्बन्धित हुन् वा होइनन् भन्नेबारे वैज्ञानिक अनुसन्धान जारी छ। तर हालसम्म भूकम्पीय गतिविधि र विनाशकारी बाढीबीच प्रत्यक्ष कारणात्मक सम्बन्ध स्थापित भइसकेको छैन।

इसिमोडका जलवायु तथा वातावरणीय जोखिमसम्बन्धी विशेषज्ञहरूले नेपाल–चीन सीमावर्ती हिमाली क्षेत्रमा सम्भावित अवरोध र थप जोखिमको निगरानी आवश्यक रहेको बताएका छन्।

‘सीमापार सहकार्य अपरिहार्य’

इसिमोडका विज्ञहरूले यो घटनाले हिमाली क्षेत्रमा उत्पन्न हुने विपद् कुनै एक देशको सीमाभित्र मात्र सीमित नहुने स्पष्ट पारेका छन्। हिमपहिरो, हिमताल विस्फोट, नदी अवरोध तथा आकस्मिक बाढीजस्ता जोखिमको प्रभाव नेपाल, चीन र भारतसम्म फैलिन सक्ने भएकाले वैज्ञानिक सूचना आदानप्रदान र क्षेत्रीय सहकार्य आवश्यक रहेको उनीहरूको निष्कर्ष छ।

क्रायोस्फियर विशेषज्ञ मोहम्मद फारुक आजमले हिमाली क्षेत्रमा परिवर्तनको गति तीव्र भइरहेकाले सीमापार जोखिम व्यवस्थापनका लागि थप प्रभावकारी समन्वय आवश्यक रहेको बताएका छन्।

यसैबीच, वैज्ञानिकहरूले हिन्दूकुश हिमालय क्षेत्रमा हिमनदी, हिउँ, पर्माफ्रस्ट तथा हिमाली भू–सतहमा तीव्र परिवर्तन भइरहेको भए पनि यस विशेष बाढीको घटनालाई तत्कालै जलवायु परिवर्तनसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडेर निष्कर्ष निकाल्न हतार गर्न नहुने बताएका छन्।

हाल प्रभावित क्षेत्रमा खोज, उद्धार तथा राहत कार्य जारी रहँदा वैज्ञानिक टोलीले उपग्रह तस्बिर, रिमोट सेन्सिङ, जलविज्ञान, भूकम्पीय तथ्याङ्क र स्थलगत अवलोकनमार्फत बाढीको वास्तविक कारण र सम्भावित आगामी जोखिमबारे अनुसन्धान गरिरहेका छन्।

Originally published on abcnews.com.np.