एबीसीन्यूज : साहित्य समीक्षा – मानिसको मुटु कति कोमल हुन्छ? प्रेममा पर्दा त्यही मुटु फूलजस्तो हुन्छ। आफ्ना मान्छेका लागि त्यही मुटु पग्लिन्छ। पीडामा त्यही मुटु चर्किन्छ। विश्वासघातमा त्यही मुटु दुख्छ। तर जब पीडा लगातार दोहोरिन्छ, जब समयले एकपछि अर्को चोट दिन्छ, जब सम्बन्धहरू भत्किन्छन्, जब समाजको अन्यायसँग मानिस निरन्तर ठोक्किन्छ—त्यही मुटु विस्तारै कठोर बन्दै जान्छ।

तर कठोर हुनु भनेको संवेदनाहीन हुनु होइन।

कहिलेकाहीँ मानिसले आफ्नो संवेदना जोगाउनकै लागि आफूलाई कठोर देखाउनुपर्ने हुन्छ। बाहिर मुस्कान हुन्छ, भित्र आँसु। अनुहार सामान्य देखिन्छ, तर मनभित्र युद्ध चलिरहेको हुन्छ। कवि राजेश ढुङ्गानाको कवितासङ्ग्रह ‘मुटु फलाम भएर’ यही भित्री द्वन्द्वको काव्यिक अभिव्यक्ति हो।

यो केवल प्रेम र विरहका कविताहरूको सङ्ग्रह होइन। यो समयसँग ठोक्किँदै गरेको मानिसको कथा हो। यहाँ प्रेम छ, तर प्रेमसँगै विछोड छ। स्मृति छ, तर स्मृतिसँगै आँसु छ। देशप्रेम छ, तर देशप्रेमसँगै राजनीतिक प्रश्न छन्। न्यायको अपेक्षा छ, तर न्यायिक विकृतिप्रतिको आक्रोश पनि छ। महामारीको त्रास छ, सामाजिक विसङ्गतिप्रतिको व्यङ्ग्य छ र जीवनप्रतिको गहिरो प्रश्न पनि छ।

त्यसैले ‘मुटु फलाम भएर’लाई पढ्नु भनेको केवल ४५ वटा कविता पढ्नु होइन; आफ्नो समय, समाज र आफ्नै भित्री संसारलाई फेरि एकपटक नियाल्नु हो।

‘मुटु’भित्रको फलाम

सङ्ग्रहको शीर्षक आफैँमा एउटा कविता हो।

‘मुटु’ भन्नासाथ प्रेम, करुणा, संवेदना, आत्मीयता र कोमलताको बिम्ब आउँछ। ‘फलाम’ भनेपछि कठोरता, शक्ति, सहनशीलता र चोट सहने क्षमताको अर्थ आउँछ। यी दुई विपरीत प्रतीकलाई एउटै वाक्यमा जोडेर कविले मानिसको जीवनमा उत्पन्न हुने जटिल मनोविज्ञानलाई शीर्षकमै समेटेका छन्।

मानिस जन्मँदै फलामको मुटु लिएर आएको हुँदैन। उसलाई समयले बनाउँछ। सम्बन्धहरूले बनाउँछन्। समाजले बनाउँछ। प्रेमले बनाउँछ र कहिलेकाहीँ प्रेमकै चोटले पनि बनाउँछ।

शीर्षक कविताका पङ्क्ति—

“म आँखामा रगत रोएको छु—
मुटु, फलाम भएर।”

सङ्ग्रहको भावभूमि बुझ्ने महत्वपूर्ण चाबी हुन्।

यहाँ ‘रगत रोएको आँखा’ र ‘फलाम भएको मुटु’बीच एउटा गहिरो विरोधाभास छ। आँखा रोइरहेको छ, अर्थात् संवेदना जीवित छ। तर मुटु फलाम भएको छ, अर्थात् पीडाले मानिसलाई कठोर बन्न बाध्य बनाएको छ।

यही विरोधाभास ‘मुटु फलाम भएर’को मूल सौन्दर्य हो।

कवि राजेश ढुङ्गाना : सरल शब्दमा गहिरो कुरा

समकालीन नेपाली काव्यक्षेत्रमा राजेश ढुङ्गानाको नाम ‘सुकिला मान्छेको सामूहिक मृत्यु’ र ‘मैले खोजेको देश’ जस्ता कृतिसँग जोडिन्छ। ‘मुटु फलाम भएर’ उहाँको तेस्रो कवितासङ्ग्रहका रूपमा आएको छ।

सङ्ग्रहमा पाँच हरफका सूक्ष्म कवितादेखि तीन पृष्ठसम्म फैलिएका गरी ४५ वटा कविता समावेश छन्।

कविको एउटा उल्लेखनीय विशेषता हो—सरल भाषाको प्रयोग।

कविता कठिन शब्दहरूको थुप्रो होइन। गहिरो कुरा भन्न कठिन शब्द नै चाहिन्छ भन्ने मान्यता पनि यस सङ्ग्रहले अस्वीकार गर्छ। सामान्य जीवनमा प्रयोग हुने शब्दबाट पनि असामान्य अनुभूति सिर्जना गर्न सकिन्छ भन्ने उदाहरण कविताहरूले दिन्छन्।

कविले शब्दको प्रदर्शन गर्न खोजेका छैनन्; अनुभूति व्यक्त गर्न खोजेका छन्। त्यसैले उनका धेरै कविता पढ्दा पाठकले ‘कवि के भन्न खोजिरहेका छन्?’ भनेर धेरै बेर अलमलिनुपर्दैन। बरु कविता सकिएपछि त्यसले मनमा छाडेको प्रभावसँग पाठक एक्लै बस्न थाल्छ।

यही प्रभाव कविता सफल भएको एउटा महत्वपूर्ण संकेत हो।

पाँच हरफमा प्रेमको चरम समर्पण

‘मुटु फलाम भएर’को एउटा बलियो पाटो प्रेम हो। तर यहाँको प्रेम केवल रोमान्टिक अनुभूति होइन। प्रेमसँगै समर्पण, पीडा, विछोड र आत्मविसर्जन पनि छन्।

‘मञ्जुरीनामा’ यसको उदाहरण हो—

“तिमीलाई,
म स्वयम्लाई मार्ने
अन्तिम
मञ्जुरीनामा दिने
मान्छे हुँ म।”

पाँच हरफ।

तर अर्थको आयतन निकै ठूलो।

प्रेममा मानिस आफूलाई कति हदसम्म समर्पित गर्न सक्छ? प्रेममा आफ्नो अस्तित्व कहाँसम्म विलीन हुन सक्छ? यी प्रश्न कविता पढिसकेपछि पाठकको मनमा छाडिन्छन्।

त्यस्तै ‘अर्थ’ कवितामा प्रेमभन्दा पनि प्रेमपछिको स्मृतिको पीडा केन्द्रमा आउँछ—

“मायाको अर्थ त
बिर्सिसकेँ
सम्झनाको अर्थ चाहिँ
आँसुको
सागर पो हुँदो रहेछ।”

प्रेम समाप्त हुन सक्छ। सम्बन्ध टुट्न सक्छ। मान्छे टाढा जान सक्छ। तर सम्झना?

सम्झना कहिलेकाहीँ सम्बन्धभन्दा लामो हुन्छ।

कविले यही मनोविज्ञानलाई अत्यन्त थोरै शब्दमा समातेका छन्।

जब कविता मतपत्रभन्दा अगाडि प्रश्न गर्छ

सङ्ग्रहलाई केवल प्रेमको काव्यका रूपमा पढ्नु ठूलो अन्याय हुन्छ। यसको महत्वपूर्ण शक्ति सामाजिक र राजनीतिक चेतनामा पनि छ।

‘सकिएको काम’ त्यसको सशक्त उदाहरण हो—

“मलाई
मारिदिनुस्
मैले
भोट दिइसकेँ,
के अब मेरो काम सकिएन र?”

लोकतन्त्रमा नागरिकको भूमिका के हो?

भोट हाल्नु र घर फर्किनु मात्र?

कविले यही प्रश्नलाई व्यङ्ग्यात्मक तर अत्यन्त तीखो ढङ्गले उठाएका छन्।

चुनाव आउँदा नागरिक महत्वपूर्ण हुन्छ। मत मागिन्छ। आश्वासन दिइन्छ। तर चुनाव सकिएपछि नागरिकको भूमिका सकिएको ठान्ने राजनीतिक संस्कारमाथि कविताले प्रहार गर्छ।

यो पाँच हरफको कविता मात्र होइन; लोकतान्त्रिक संस्कारमाथिको टिप्पणी हो।

यसैगरी ‘प्रगति’ र ‘विकास’ जस्ता कवितामा विकासका नाममा हुने मूल्यहीनता, अन्धअनुकरण र नारामुखी राजनीतिक संस्कृतिप्रति व्यङ्ग्य भेटिन्छ।

कवि प्रश्न गर्छन्, तर केवल प्रश्नका लागि प्रश्न गर्दैनन्। प्रश्नमार्फत पाठकलाई आफ्नो समयको नागरिक बनाउँछन्।

‘चौथो विश्वयुद्ध’ : महामारीको सामूहिक स्मृति

कोरोना महामारीले विश्वलाई एउटा असाधारण अनुभव दियो। युद्धमा शत्रु देखिन्छ। सीमा देखिन्छ। हतियार देखिन्छ। महामारीमा शत्रु अदृश्य थियो।

तर परिणाम?

विश्वव्यापी त्रास, मृत्यु, बन्द समाज, आर्थिक संकट र मानसिक पीडा।

‘चौथो विश्वयुद्ध’ यही अनुभवको काव्यिक अभिलेखका रूपमा देखिन्छ।

तेस्रो विश्वयुद्धलाई उछिनेर आएको ‘चौथो विश्वयुद्ध’को विम्बमार्फत कविले महामारीको भयावहतालाई प्रस्तुत गरेका छन्। यसले कविको समसामयिक चेतनालाई मात्र होइन, घटनालाई तत्कालीन सीमाभन्दा पर गएर हेर्ने क्षमतालाई पनि देखाउँछ।

कविताले एउटा महत्वपूर्ण सत्य सम्झाउँछ—मानव सभ्यता विज्ञान र प्रविधिमा जति शक्तिशाली भए पनि प्रकृति र अदृश्य संकटका अगाडि कति असहाय हुन सक्छ।

देशप्रेम : नाराभन्दा कर्म

सङ्ग्रहमा देशप्रेमका स्वर पनि उल्लेखनीय छन्।

तर कविको देशप्रेम केवल झण्डा, नारा वा भावुकतामा सीमित छैन।

‘जिउँदो शहीद’ कविताले देशका लागि मरेर मात्र होइन, बाँचेरै योगदान दिनुपर्ने विचार अघि सार्छ। देशका लागि जीवन दिनु वीरता हो भने देशलाई राम्रो बनाउन जीवन समर्पित गर्नु पनि त्यत्तिकै ठूलो जिम्मेवारी हो भन्ने सकारात्मक दृष्टिकोण यस कवितामा भेटिन्छ।

आज देशभक्तिलाई कहिलेकाहीँ नारामा सीमित गरिने समयमा यस्तो दृष्टिकोण अझ महत्वपूर्ण हुन्छ।

‘अर्को आफ्नै शहीदगेट’ मा पनि भूगोल, इतिहास र राष्ट्रिय भावनाको संयोजन भेटिन्छ।

यसरी कविको राष्ट्रप्रेम भावनात्मक मात्र नभई प्रश्न गर्ने र जिम्मेवारी सम्झाउने खालको देखिन्छ।

अदालतभित्र न्याय खोज्ने कविता

सङ्ग्रहमा सामाजिक विकृति मात्र होइन, न्यायिक प्रणालीप्रतिको चिन्ता पनि छ।

‘मेरो अदालत’ ले न्यायालयभित्रै न्याय असुरक्षित हुन सक्ने अवस्थाप्रति असन्तोष व्यक्त गर्छ। न्याय समाजको अन्तिम भरोसा हो। जब त्यही भरोसामाथि प्रश्न उठ्छ, नागरिकको विश्वास पनि कमजोर हुन्छ।

कविताले यही संवेदनशील प्रश्न उठाउँछ।

त्यस्तै ‘लिलामीमा मान्छे’ र ‘हत्केलाका रेखा’ जस्ता कवितामा आधुनिक मानिसको अस्तित्वगत संकट, मूल्यहीनता र नियतिसँगको संघर्ष देखिन्छ।

यसले सङ्ग्रहको दायरा व्यक्तिगत अनुभूतिबाट सामाजिक संरचनासम्म फैलाउँछ।

व्यक्तिगत पीडा कहिले सार्वजनिक कथा बन्छ?

‘मुटु फलाम भएर’को सबैभन्दा महत्वपूर्ण विशेषता शायद यही हो—कविले आफ्ना अनुभूतिलाई केवल आफ्नो बनाइराखेका छैनन्।

प्रेममा कविको पीडा पाठकको पीडा बन्न सक्छ।

विरहमा कविको आँसु पाठकको स्मृति बन्न सक्छ।

राजनीतिक व्यङ्ग्यमा कविको प्रश्न पाठकको प्रश्न बन्न सक्छ।

न्यायमाथिको चिन्तामा कविको असन्तोष समाजको असन्तोष बन्न सक्छ।

यहीँबाट निजी कविता सार्वजनिक दस्ताबेजमा रूपान्तरण हुन्छ।

कवि आफ्नै अनुभवबाट सुरु गर्छन्, तर कविता पाठकको जीवनमा पुगेर पूरा हुन्छ।

‘बुबाको कविता’देखि ‘उनका लागि…’सम्म

सङ्ग्रहका केही कविता अत्यन्त आत्मीय पारिवारिक र सम्बन्धगत संसारतिर फर्किन्छन्।

‘बुबाको कविता’ ले पारिवारिक स्मृति र भावनाको संसारलाई आत्मीय रूपमा उजागर गर्छ। बुबा केवल पारिवारिक सम्बन्ध होइनन्; स्मृति, सुरक्षा, संस्कार र जीवनको एउटा महत्वपूर्ण अध्याय पनि हुन्।

‘उनका लागि…’ मा प्रेमको अर्को रूप भेटिन्छ—त्याग र समर्पण।

यसरी सङ्ग्रहमा प्रेम एकै प्रकारको छैन। कहीं प्रेम उत्कट छ, कहीं स्मृतिमय, कहीं पीडादायी र कहीं त्यागमा रूपान्तरित।

यही विविधताले प्रेमसम्बन्धी कविताहरूलाई एउटै भावमा सीमित हुन दिएको छैन।

भाषा सरल, तर प्रश्न गहिरा

कविताको शक्ति केवल विषयमा हुँदैन; अभिव्यक्तिमा पनि हुन्छ।

‘मुटु फलाम भएर’मा भाषा सरल छ। यही सरलता यसको शक्ति बनेको छ।

कवि पाठकलाई प्रभावित गर्न कठिन शब्दको सहारा लिँदैनन्। बरु पाठकले दैनिक जीवनमा सुन्दै आएका शब्दलाई नयाँ अर्थमा प्रयोग गर्छन्।

पाँच हरफको कविता पढेर लामो समय सोच्न बाध्य हुनु, सामान्य शब्दले असामान्य अनुभूति पैदा गर्नु र कविता सकिएपछि पनि त्यसको अर्थ पाठकको मनमा चलिरहनु—यो काव्यिक प्रभावको महत्वपूर्ण पक्ष हो।

यद्यपि सङ्ग्रहका अधिकांश कविता प्रभावशाली हुँदाहुँदै पनि केही स्थानमा भाव, विचार वा अभिव्यक्तिको पुनरावृत्ति देखिन्छ। त्यसले कतिपय कविताको कसावट केही खुकुलो बनाएको अनुभूति हुन सक्छ। तर यो कमजोरी कृतिको मूल शक्ति र समग्र प्रभावलाई कमजोर बनाउने प्रकृतिको छैन।

अन्ततः—फलाम भएको मुटुमा संवेदना बाँकी छ

‘मुटु फलाम भएर’ पढिसकेपछि सबैभन्दा ठूलो प्रश्न यही उब्जिन्छ—के मानिस साँच्चै कठोर भएको हो?

सायद होइन।

ऊ केवल धेरै चोट खाएको हो।

ऊ प्रेमबाट गुज्रिएको छ। विछोडबाट गुज्रिएको छ। सामाजिक अन्याय देखेको छ। राजनीतिक विसङ्गति भोगेको छ। न्यायको खोजी गरेको छ। देशको चिन्ता गरेको छ। महामारीको त्रास देखेको छ। र यी सबैबीच आफूलाई जोगाउन मुटुमाथि फलामको तह चढाएको छ।

तर त्यही फलामभित्र संवेदना अझै जीवित छ।

त्यसैले शीर्षक कविता केवल पीडाको कथा होइन; संवेदना बाँकी रहेको प्रमाण पनि हो।

‘मुटु फलाम भएर’ समकालीन नेपाली कवितामा प्रेम, पीडा, सामाजिक प्रतिरोध, राष्ट्रिय चेतना र युगबोधलाई एउटै भावभूमिमा जोड्ने प्रयास हो। यसको शक्ति ठूलो शब्दमा होइन, साना शब्दले ठूलो अनुभूति पैदा गर्न सक्ने क्षमतामा छ।

यो कृति पढ्दा पाठकले केवल कविता भेट्दैन; आफूलाई भेट्छ।

आफ्नो पुरानो प्रेम भेट्छ।

आफ्ना अधुरा सम्झना भेट्छ।

आफ्ना राजनीतिक प्रश्न भेट्छ।

आफ्नो समाज देख्छ।

र अन्ततः त्यो मानिस भेट्छ, जो बाहिरबाट मुस्कुराइरहेको छ तर भित्रभित्रै रोइरहेको छ।

सायद त्यसैले—

संवेदना मरेको छैन।
समयको चोटले मात्र कहिलेकाहीँ मुटु फलाम भएर देखिन्छ।

र राजेश ढुङ्गानाको ‘मुटु फलाम भएर’ त्यही अदृश्य आँसुको दृश्य अभिलेख हो।

यो संस्करणलाई एबीसीन्यूज नेपालको साहित्य/विचार सेक्सनमा सोझै प्रकाशन गर्न मिल्ने गरी समीक्षा–फिचरको ढाँचामा राखिएको छ।

Originally published on abcnews.com.np.