चन्द्र गिरीको ‘डंकी सपनाको कालो बाटो’ यही बदलिँदो नेपाली आख्यानको पछिल्लो दृष्टान्त हो।

बुकहिलबाट प्रकाशित यो उपन्यास सहज जिन्दगीको खोजीमा असहज र अनिश्चित यात्रामा निस्किएको पूर्वी नेपालको सकलपुर गाउँको एक नौजवानको कथा हो। त्यो यात्रा केवल एउटा गाउँबाट अर्को देशसम्मको भौगोलिक यात्रा होइन; यो गरिबीबाट समृद्धितर्फ, निराशाबाट आशातर्फ र यथार्थबाट सपनातर्फ जाने यात्रासमेत हो।

तर सपनाको त्यो बाटो सीधा छैन।

त्यो भारत हुँदै दुबई, रुस, स्पेन, ब्राजिल, मेक्सिकोसम्म पुग्छ। कहिले आकाश, कहिले पानी, कहिले सडक र कहिले घना जंगल पार गर्नुपर्छ। गन्तव्य अमेरिका हो। बाटो भने अवैध छ।

यहीँबाट उपन्यासको मूल द्वन्द्व सुरु हुन्छ।

देशभक्ति पढाउने शिक्षक, अमेरिका जाने सपना

पशुपति उपन्यासको प्रमुख पात्र हो। पशुपति गाउँमा मास्टरी गरेर जीवन गुजारा गरिरहेको व्यक्ति हो। समाजलाई देशभक्ति, आत्मसम्मान, नैतिकता र स्वाभिमानको पाठ पढाउने शिक्षक आफैँ भने ‘सपनाको देश’ अमेरिका जान चाहन्छ।

यो विरोधाभास निकै अर्थपूर्ण छ।

अरूलाई स्वदेशमै केही गर्नुपर्छ भनेर सिकाउने व्यक्ति आफैँ किन देश छाड्न बाध्य हुन्छ?

देशप्रेम र आर्थिक यथार्थबीचको दूरी कति ठूलो छ?

आफ्नै समाजमा सम्मानजनक जीवन बिताउने आकांक्षा र विदेशमा आर्थिक उन्नति गर्ने सपनाबीच मानिस कसरी च्यापिन्छ?

पशुपतिको यात्रा यी प्रश्नहरूको वरिपरि घुम्छ।

विर्खे, कुसुम, सुशीला, हरिहरजस्ता सहायक पात्रहरूको अवस्था पनि यसैसँग जोडिएको छ। अवैध आप्रवासनको जोखिम उठाउने निर्णयका पछाडि एउटै कारण हुँदैन। पारिवारिक जिम्मेवारी, आर्थिक अभाव, सामाजिक दबाब, राजनीतिक वातावरण, अवसरको कमी र व्यक्तिगत महत्वाकांक्षा—यी सबैले मानिसलाई त्यस्तो निर्णयतर्फ धकेल्न सक्छन्।

त्यसैले ‘डंकी’को यात्रा केवल विदेश जाने रहरको कथा होइन; विदेश जान बाध्य बनाउने परिस्थितिको कथा पनि हो।

सपना बेच्नेहरू र सपना किन्नेहरू

उपन्यासको महत्वपूर्ण पात्रमध्ये एक हुन् रामचन्द्र आसेङ।

एकातिर देश निर्माण, सुव्यवस्था र स्वदेशमै अवसरको भाषण गर्ने नेता। अर्कोतिर लाखौँ रुपैयाँ असुल गरेर देशका युवालाई अवैध बाटोबाट विदेश पुर्‍याउने धन्धामा संलग्न व्यक्ति।

आसेङ यही दोहोरो चरित्रको प्रतिनिधि हुन्।

बाहिर एउटा देखिने र भित्र अर्कै हुने राजनीतिक पात्र।

उनको भूमिका पढ्दा नेपाली समाजका ती राजनीतिक अनुहारहरू सम्झना आउँछन्, जसले नागरिकलाई स्वदेशमै भविष्य निर्माण गर्ने भाषण त गर्छन्, तर व्यवहारमा देशभित्र अवसर सिर्जना गर्न असफल हुन्छन्।

यही विडम्बना उपन्यासको एउटा महत्वपूर्ण राजनीतिक तह हो।

विदेश जाने सपना देख्ने युवा मात्र समस्याको केन्द्रमा छैन। त्यो सपना बेच्ने एजेन्ट, त्यसबाट फाइदा उठाउने बिचौलिया र राज्यको कमजोर संरचनासमेत कथाको पृष्ठभूमिमा छन्।

‘डंकी’ कथा नयाँ होइन, प्रश्न नयाँ हुन सक्छ

तेस्रो विश्वका नागरिक अवैध र जोखिमपूर्ण यात्रामार्फत बेलायत, अमेरिका, क्यानडा जस्ता देशतिर लाग्ने कथा नयाँ होइन।

यस विषयमा विश्वभर साहित्य लेखिएको छ, फिल्म बनेका छन् र संस्मरणहरू प्रकाशित भएका छन्।

सन् २००७ मा बनेको अमितोज मानको ‘काफिला’ भारत, बंगलादेश र पाकिस्तानका युवाहरू डंकी रुटमार्फत बेलायत पुग्न खोजेको कथामा आधारित फिल्म हो। मानव तस्करी र विदेश जाने होडबाजीलाई केन्द्रमा राखेको यस फिल्मले त्यतिबेलै आप्रवासनको अँध्यारो पक्ष देखाएको थियो।

२०१७ मा अमल निरदले मलयालम फिल्म ‘कमरेड इन अमेरिका’ मार्फत प्रेमिकालाई भेट्न अवैध बाटो हुँदै अनेकौँ कठिनाइ पार गरेर अमेरिका पुग्ने युवाको कथा प्रस्तुत गरे।

राकेश धवनको २०२२ को पञ्जाबी फिल्म ‘आजा मेक्सिको चलिए’ पनि अवैध आप्रवासनकै कथामा आधारित छ। यसको मुख्य पात्र पम्मा अमेरिका प्रवेश गर्न खोज्दा डंकी रुटमा फस्छ, तर अन्ततः अमेरिका पुग्न सफल हुन्छ।

त्यसपछि राजकुमार हिरानीको २०२३ को ‘डंकी’ ले पञ्जाबका युवाले कन्टेनरमा लुकेर बेलायत जाने प्रयास गरेको कथालाई मूलधारमा व्यापक रूपमा पुर्‍यायो।

साहित्यतर्फ बेलायत बस्ने लेखक तथा पत्रकार श्यामलाल पुरीको २०१३ मा प्रकाशित ‘द इलिगल्स’ पनि उल्लेखनीय छ। तथ्य र कल्पनाको मिश्रण अर्थात् ‘फ्याक्सन’ शैलीमा लेखिएको यस पुस्तकले अवैध रूपमा बेलायत प्रवेश गर्न खोज्ने भारतीयहरूको समस्या प्रस्तुत गर्छ।

यस अर्थमा ‘डंकी सपनाको कालो बाटो’ कुनै पूर्णतः अपरिचित विषयमाथि लेखिएको उपन्यास होइन।

तर साहित्यमा विषय मात्र महत्वपूर्ण हुँदैन। एउटै विषयमा लेखकले के नयाँ देखे? कसरी भने? कुन कोणबाट भने? र पाठकलाई कस्तो नयाँ प्रश्न दिए?—महत्वपूर्ण कुरा यही हो।

‘तल्लो बाटो’, ‘पाताल’ र ‘डंकी’

नेपाली साहित्यमा पनि अवैध आप्रवासन र विदेशको सपनालाई केन्द्रमा राखेर लेखिएका कृति छन्।

कृष्ण धरावासीको ‘तल्लो बाटो’, पदम विश्वकर्माको ‘पाताल’ र चन्द्र गिरीको **‘डंकी सपनाको कालो बाटो’**लाई यही सन्दर्भमा हेर्न सकिन्छ।

तीनै कृतिको मूल विषयमा समानता छ—हरियो डलरको आकर्षण, अवैध बाटो, मानव तस्करी, पीडादायी यात्रा र सपनाको देशभित्रका कठिन संघर्ष।

तर तिनको दृष्टिकोण एउटै छैन।

‘तल्लो बाटो’ले फरक वर्ग, जाति र पृष्ठभूमिका मानिसलाई अमेरिकी सपनाको एउटै डोरीमा बाँध्छ।

‘पाताल’ले द्वन्द्वकालीन राजनीतिबाट विस्थापित युवाको सामाजिक मनोदशालाई उजागर गर्छ।

‘डंकी सपनाको कालो बाटो’ले भने आजका नेपाली युवाको पारिवारिक जिम्मेवारी, समाजको गतिसँगै चल्नुपर्ने बाध्यता र आर्थिक उन्नतिको मोहलाई केन्द्रमा राख्छ।

यसैले विषयमा समानता भए पनि दृष्टिकोणमा भिन्नता खोज्न सकिन्छ।

चन्द्र गिरीको ‘डंकी’मा पात्रहरू धेरै छैनन्। कथा भित्र अर्को कथा बुन्ने प्रयास पनि छैन। त्यसैले कथा प्रमुख पात्रकै वरिपरि केन्द्रित भएर अगाडि बढ्छ।

यसको एउटा फाइदा छ—पाठक अलमलिँदैन।

वाक्यहरू छोटा र सरल छन्। तर तिनले सम्प्रेषण गर्ने भाव खँदिला छन्। दृश्यहरू एकपछि अर्को आँखाअगाडि आउँछन्। लेखनले पाठकलाई यात्रामा आफूसँगै हिँडाउँछ।

कहिले सडकमा, कहिले जंगलमा, कहिले सीमापारि र कहिले समुद्रको जोखिमपूर्ण यात्रामा।

यस अर्थमा यो उपन्यास यात्रा, संस्मरण र स्थलगत अध्ययनका सामग्रीको मिश्रणबाट तयार भएको अनुभूति दिन्छ। कल्पनाको अंशभन्दा यथार्थको मात्रा बढी भएको आभास हुन्छ। यही सरलता उपन्यासको बलियो पक्ष हो।

मृत्युको जोखिममा पनि अमेरिकी सपना

उपन्यासले अवैध र जोखिमपूर्ण वैदेशिक यात्राले निम्त्याउने अकल्पनीय पीडा र मानवीय संकटलाई केन्द्रमा राख्छ।

अवैध यात्रा केवल कानुन उल्लङ्घनको प्रश्न होइन। यसमा मानव तस्करी, आर्थिक शोषण, शारीरिक जोखिम, मानसिक तनाव, अनिश्चितता र मृत्युको सम्भावनासमेत जोडिएको हुन्छ।

यात्रामा मानिस आफ्नो पैसा मात्र गुमाउँदैन; कहिलेकाहीँ परिवार, सम्बन्ध, आत्मसम्मान र अन्ततः जीवनसमेत गुमाउन सक्छ।

यसैले उपन्यासको शीर्षकमा रहेको ‘कालो बाटो’ केवल भौगोलिक बाटो होइन। त्यो त्यस्तो यात्राको प्रतीक हो, जहाँ सपना उज्यालो छ तर बाटो अँध्यारो।

उपन्यासको एउटा चर्चित भनाइ हो—

“गरिब भएर जन्मनु गल्ती हुँदैन; गरिब भएरै मर्नु गल्ती हुन्छ।”

यो वाक्यले उपन्यासको आर्थिक दर्शनमाथि बहसको ढोका खोल्छ।

गरिबीबाट बाहिर निस्कने आकांक्षा स्वाभाविक हो। पैसा कमाउने चाहना पनि गलत होइन। समस्या तब सुरु हुन्छ, जब पैसा जीवनको एकमात्र मापदण्ड बन्छ र त्यसका लागि मानिस जुनसुकै जोखिम लिन तयार हुन्छ।

यहाँ एउटा प्रश्न भने उठ्छ—यो भनाइ पात्रको जीवनदर्शन हो कि स्वयं लेखकको?

पात्रलाई माध्यम बनाएर लेखकले आफ्नो विचार बोलाउने भएकाले यो छुट्याउन सधैँ सजिलो हुँदैन।

के सामान्य काम गरेर, सामान्य आम्दानीमा जीवन चलाउने ठूलो संख्याका मानिसले ‘धेरै पैसा कमाउन नसकेको’ कारण जीवनमा गल्ती गरिरहेका छन्?

कि जीवनको सफलता पैसाभन्दा फराकिलो कुरा हो?

‘डंकी’ले यो प्रश्नको अन्तिम उत्तर दिँदैन। तर बहस भने जन्माउँछ।

र राम्रो साहित्यको एउटा काम पाठकलाई उत्तर दिनु मात्र होइन, प्रश्न गर्न बाध्य बनाउनु पनि हो।

उपन्यासका सबै प्रसङ्ग पाठकलाई समान रूपमा स्वीकार्य नहुन सक्छन्।

भर्खरै नेपालमा आमा गुमाएको र बाटोमा अलपत्र परेको पात्र कसरी रेष्टुरेन्टमा पुगेर बियर पिउँदै विदेशी युवतीहरूसँग नाच्न सक्छ भन्ने प्रसङ्गले पात्रको मनोविज्ञान र कथाको विश्वसनीयतामाथि प्रश्न उठाउन सक्छ।

त्यस्तै ‘नहुनु मामा भन्दा … मामा जाती’जस्ता उखान वा अभिव्यक्तिको प्रयोगले शारीरिक अवस्थालाई अपमानित गर्ने अर्थ दिन सक्छ कि सक्दैन भन्ने प्रश्न पनि उठ्छ।

अर्कोतर्फ, अमेरिकामा ‘उस्तै परे भाँडा माझ्नुपर्छ’ भन्ने अभिव्यक्तिले कामप्रतिको सामाजिक दृष्टिकोणबारे पनि प्रश्न जन्माउँछ।

भाँडा माझ्ने काम किन सानो?

हलो जोत्ने काम किन कम सम्मानको?

कसैले हलो जोतेर अन्न उत्पादन गर्छ र नै कसैले भात खान पाउँछ। कसैले भाँडा माझ्छ र नै कसैले सफा प्लेटमा खाना खान पाउँछ।

श्रमको सम्मानबारे साहित्यले प्रश्न गर्नुपर्छ भने यस्तो प्रसङ्गलाई आलोचनात्मक दृष्टिले हेर्नु आवश्यक हुन्छ।

सपनाको अन्तिम उत्तर : प्राचीको पत्र

उपन्यासको अन्त्यमा प्राचीको पत्रमार्फत लेखकले पशुपति मारिए पनि उसको सपना छोरीले पूरा गरेको देखाएका छन्।

यो उपन्यासको रोचक र स्वादिलो प्रयोग हो।

एक पुस्ताले पूरा गर्न नसकेको सपना अर्को पुस्ताले पूरा गर्छ।

तर यसले अर्को प्रश्न पनि जन्माउँछ—के सपनाको निरन्तरता नै सफलताको प्रमाण हो?

वा कहिलेकाहीँ बाबुले देखेको सपना छोरीले होइन, छोरीले आफ्नै सपना देख्न पाउनु नै ठूलो उपलब्धि हो?

उपन्यासको अन्त्यले पाठकलाई यहीँ रोक्छ।

सायद साहित्यको सुन्दरता यही हो—कथा सकिन्छ, तर प्रश्न सकिँदैन।

‘डंकी सपनाको कालो बाटो’ समकालीन नेपाली आप्रवासन साहित्यको पछिल्लो छिमलको पठनयोग्य उपन्यास हो।

यसको विषय नयाँ होइन। अवैध आप्रवासन, मानव तस्करी, विदेश जाने मोह र अमेरिकी सपना नेपाली साहित्य तथा विश्व सिनेमामा यसअघि पनि विभिन्न रूपमा आइसकेका छन्। तर चन्द्र गिरीले त्यसलाई आजको नेपाली युवाको पारिवारिक, सामाजिक र आर्थिक यथार्थसँग जोडेर प्रस्तुत गरेका छन्।

उपन्यासको शक्ति यसको सरल भाषा, छोटा वाक्य, गतिशील प्रस्तुति र यात्रालाई दृश्यझैँ अनुभूति गराउने शैलीमा छ। कल्पनाभन्दा यथार्थको नजिक रहेर कथा भन्न खोजिएको छ।

यी प्रश्नहरूको अन्तिम फैसला पाठककै हातमा छ।

‘डंकी सपनाको कालो बाटो’को वास्तविक उपलब्धि पनि यही हो—यसले केवल अवैध बाटो हुँदै अमेरिका पुग्ने नेपाली युवाको कथा सुनाउँदैन; विदेश जानैपर्ने बाध्यता किन सिर्जना हुन्छ भन्ने समाजको ऐना पनि देखाउँछ।

सपनाको देश टाढा छ। बाटो झन् टाढा।

र त्यो बाटो कहिलेकाहीँ यति कालो हुन्छ कि गन्तव्यको उज्यालोसमेत देखिँदैन।

तर मानिस हिँडिरहन्छ।

किनभने ऊसँग सपना छ। र यही सपना, त्यसको मूल्य र त्यसका लागि चुकाउनुपर्ने मूल्यकै कथा हो—‘डंकी सपनाको कालो बाटो’।

यदि यसलाई एबीसीन्यूजको साहित्य पेजका लागि अझ धारिलो “बुक रिभ्यु” शैलीमा लैजाने हो भने शीर्षकको अर्को बलियो विकल्प “अमेरिका पुग्ने सपना : डंकीको कालो बाटोमा हराएको नेपाली युवा” हुन सक्छ।