काठमाडौं । भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले भारतको ८०औँ स्वतन्त्रता दिवसका अवसरमा लालकिल्लाबाट सम्बोधन गर्दै प्रयोग गरेको ‘दिमागी नक्सल’ शब्दलाई लिएर भारतमा राजनीतिक विवाद चर्किएको छ।

मोदीले सशस्त्र नक्सलवादका घटना र प्रभाव घट्दै गए पनि यसको वैचारिक प्रभाव अझै कायम रहेको बताएका थिए। नक्सली सोच भएका व्यक्तिहरू हिंसा र अशान्ति फैलाउने अवसरको खोजीमा रहेको दाबी गर्दै उनले त्यस्ता प्रवृत्तिलाई पहिचान गरी अलग–थलग पार्न आह्वान गरेका थिए।

सरकारको स्पष्टीकरण

मोदीको अभिव्यक्तिपछि ‘दिमागी नक्सल’ भन्नाले कसलाई संकेत गरिएको हो भन्ने प्रश्न उठेपछि केन्द्रीय मन्त्री किरेन रिजिजूले स्पष्टीकरण दिएका छन्।

रिजिजूले सामाजिक सञ्जाल ‘एक्स’मार्फत मोदीले विपक्षी दलका नेताहरूलाई विपक्षी भएकै आधारमा लक्षित नगरेको बताएका छन्। उनका अनुसार ‘दिमागी नक्सल’ भन्नाले माओवादीलाई समर्थन गर्ने, संविधान अस्वीकार गर्ने, पृथकतावादी विचार राख्ने, अनुच्छेद ३७० को समर्थन गर्ने तथा पूर्वोत्तर भारतलाई बाँकी भारतबाट अलग गर्न खोज्ने समूह वा प्रवृत्तिलाई संकेत गरिएको हो।

चिदम्बरमको व्यंग्यात्मक प्रतिक्रिया

मोदीको अभिव्यक्तिप्रति कांग्रेस नेता तथा पूर्वगृहमन्त्री पी. चिदम्बरमले व्यंग्यात्मक प्रतिक्रिया दिएका छन्। उनले सामाजिक सञ्जाल ‘एक्स’मा ‘म दिमागी नक्सल हुन पाउँदा गर्व गर्छु’ भन्दै टिप्पणी गरेका छन्।

भाजपाले भने चिदम्बरमको अभिव्यक्तिको आलोचना गर्दै उनलाई माओवादी विचारधाराको समर्थन गर्नेहरूप्रति नरम भएको आरोप लगाएको छ। भाजपा प्रवक्ता सुधांशु त्रिवेदीले देशविरोधी विचारधारालाई समर्थन गर्नेहरूलाई ‘दिमागी नक्सल’ भन्न सकिने तर्क गरेका छन्।

सामाजिक सञ्जालमा पनि प्रभाव

मोदीको भाषणपछि ‘दिमागी नक्सल’ शब्द सामाजिक सञ्जालमा समेत चर्चामा आएको छ। सोही नामसँग मिल्दोजुल्दो व्यंग्यात्मक सामाजिक सञ्जाल खाताहरू सञ्चालनमा आएका छन् र ती खातामा छोटो समयमै ठूलो संख्यामा फलोअर्स थपिएको दाबी गरिएको छ।

यसले राजनीतिक भाषणमा प्रयोग भएको एउटा शब्द कसरी सामाजिक सञ्जालमा तत्कालै राजनीतिक व्यंग्य र बहसको विषय बन्न सक्छ भन्ने देखाएको छ।

‘दिमागी नक्सल’ र नक्सलवादबीच फरक

‘नक्सलवाद’ भारतमा माओवादी विद्रोह तथा त्यससँग सम्बन्धित सशस्त्र आन्दोलनसँग जोडिएको राजनीतिक–वैचारिक अवधारणा हो। तर ‘दिमागी नक्सल’ कुनै छुट्टै कानुनी अपराध वा प्रतिबन्धित संगठनको सदस्यताको प्रमाणित कानुनी श्रेणी होइन।

त्यसैले कसैलाई ‘दिमागी नक्सल’ भनिँदैमा उक्त व्यक्ति प्रतिबन्धित माओवादी संगठनको सदस्य वा कुनै अपराधमा संलग्न छ भन्ने स्वतः प्रमाणित हुँदैन। यही कारण मोदीको अभिव्यक्तिले वैचारिक असहमति, राजनीतिक विरोध र कानुनी आरोपबीचको सीमाबारे बहस जन्माएको छ।

सरकारले सशस्त्र नक्सलवाद कमजोर भए पनि त्यसको विचारधारात्मक प्रभाव कायम रहन सक्ने तर्क गरिरहेको छ। आलोचकहरूले भने यस्तो शब्द सरकारविरुद्ध प्रश्न उठाउने विद्यार्थी, युवा, अभियन्ता वा राजनीतिक विरोधीलाई समेत लक्षित गर्न प्रयोग हुन सक्ने भन्दै चिन्ता व्यक्त गरेका छन्।

Originally published on abcnews.com.np.