काठमाडौं । नेकपा (एमाले) संसदीय दलका नेता रामबहादुर थापा ‘बादल’ले प्रधानमन्त्री वालेन्द्र शाह ‘बालेन’ नेतृत्वको सरकारको राजनीतिक शक्तिको स्रोतलाई तीनवटा ‘ए’ अर्थात् आर्मी, अल्गोरिदम र अमेरिकाका रूपमा व्याख्या गरेका छन्।

बुधबार प्रतिनिधिसभाको बैठकमा सरकारको राजनीतिक चरित्र र शक्तिको आधारबारे टिप्पणी गर्दै बादलले प्रधानमन्त्री शाहको उदय र वर्तमान सरकारको प्रभावलाई तीनवटा बाह्य तथा संरचनागत शक्तिसँग जोडेर हेरेका हुन्।

‘यो सरकारको शक्तिको स्रोत तीन ए अर्थात् आर्मी, अल्गोरिदम र अमेरिका हो,’ बादलले प्रतिनिधिसभामा भने।

बादलको यो टिप्पणी केवल सरकारको आलोचना मात्र नभई प्रधानमन्त्री शाहको राजनीतिक वैधता, लोकप्रियता, सामाजिक सञ्जालको प्रभाव र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धबारे उनको राजनीतिक विश्लेषणका रूपमा आएको छ।

उनले प्रधानमन्त्री शाहको राजनीतिक शक्ति प्रारम्भमा बलियो देखिए पनि पछिल्ला ‘जनविरोधी’ कामका कारण त्यसमा क्रमशः क्षय भइरहेको दाबी गरे।

‘तीन ए’ भन्नाले के बुझाउन खोजे बादलले?

बादलले प्रयोग गरेको **‘तीन ए’**को अवधारणामा पहिलो ‘ए’ आर्मी (सेना), दोस्रो अल्गोरिदम र तेस्रो अमेरिका हो।

यी तीन शक्तिलाई उनले प्रधानमन्त्री शाह नेतृत्वको सरकारको शक्ति निर्माण र राजनीतिक प्रभावसँग जोडेका छन्।

तर यी तीनै ‘ए’को अर्थ एउटै प्रकृतिको छैन।

आर्मीलाई उनले राज्यशक्ति र सुरक्षा संरचनासँग जोडेको देखिन्छ।
अल्गोरिदमलाई डिजिटल युगमा जनमत निर्माण गर्ने सामाजिक सञ्जाल तथा प्रविधिको प्रभावसँग जोड्न सकिन्छ।
त्यस्तै अमेरिकालाई उनले अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति तथा बाह्य राजनीतिक प्रभावको संकेतका रूपमा प्रयोग गरेका छन्।

यसरी हेर्दा बादलको ‘तीन ए’ तर्क मूलतः प्रधानमन्त्री शाहको राजनीतिक शक्ति पूर्णतः परम्परागत पार्टी संगठन वा वैचारिक आधारमा मात्र निर्मित नभएको भन्ने आरोपमा आधारित देखिन्छ।

‘पपुलिज्मको नशा’ पनि क्षीण हुँदैछ

बादलले प्रधानमन्त्री शाहको राजनीतिक शक्तिको अर्को आधार पपुलिज्म भएको संकेत गर्दै पछिल्लो समय त्यसको प्रभाव पनि घट्दै गएको दाबी गरे।

उनका अनुसार प्रधानमन्त्री शाहको प्रारम्भिक राजनीतिक लोकप्रियता जनतासँग प्रत्यक्ष संवाद, स्थापित राजनीतिक शक्तिप्रतिको असन्तुष्टि र आफूलाई ‘परम्परागत राजनीतिभन्दा फरक’ शक्तिका रूपमा प्रस्तुत गर्ने क्षमताबाट निर्माण भएको थियो।

तर सत्ता सञ्चालनमा आएपछि जनताका अपेक्षा पूरा गर्न नसके लोकप्रियताको राजनीतिक आधार कमजोर हुन सक्ने उनको तर्क छ।

‘अब पपुलिज्मको नशा, अल्गोरिदमको जादू, अपर्चुनिज्मको भ्रम र तीन ए को शक्ति क्रमशः क्षीण हुँदै गएको छ,’ बादलले भने।

यहाँ बादलले प्रधानमन्त्री शाहको राजनीतिक उदयका चार आधार प्रस्तुत गरेका छन्—पपुलिज्म, अल्गोरिदम, अवसरवाद र तीन ए।

उनको दाबीमा यी सबै आधार अहिले क्रमशः कमजोर हुँदै गएका छन्।

अल्गोरिदमको ‘जादू’माथि प्रश्न

बादलको टिप्पणीको सबैभन्दा रोचक पक्ष ‘अल्गोरिदमको जादू’ भन्ने अवधारणा हो।

परम्परागत राजनीतिक दलहरू संगठन, विचारधारा, कार्यकर्ता र स्थानीय संरचनामा आधारित हुन्छन्। नयाँ पुस्ताको राजनीतिमा भने सामाजिक सञ्जाल, डिजिटल अभियान, भाइरल सामग्री र अनलाइन जनमतले राजनीतिक लोकप्रियता निर्माण गर्न ठूलो भूमिका खेल्न थालेको छ।

प्रधानमन्त्री शाहको राजनीतिक यात्रालाई पनि डिजिटल माध्यमसँग जोडेर हेर्ने गरिएको छ।

यही पक्षलाई बादलले ‘अल्गोरिदम’को संज्ञा दिएका छन्।

उनको तर्कअनुसार सामाजिक सञ्जालमा अत्यधिक लोकप्रिय हुनु र वास्तविक शासन क्षमताबीच फरक हुन सक्छ। चुनावी वा राजनीतिक लोकप्रियता डिजिटल प्लेटफर्ममा तीव्र रूपमा निर्माण हुन सक्ने भए पनि शासन सञ्चालनको सफलता भने रोजगारी, अर्थतन्त्र, सेवा प्रवाह, सुशासन, सुरक्षा र सार्वजनिक विश्वासजस्ता ठोस परिणामबाट मापन हुन्छ।

त्यसैले बादलको ‘अल्गोरिदमको जादू क्षीण हुँदैछ’ भन्ने अभिव्यक्तिलाई डिजिटल लोकप्रियता र शासनको वास्तविक प्रदर्शनबीचको अन्तरबारे गरिएको राजनीतिक टिप्पणीका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।

‘अमेरिका’को उल्लेखले उठाएको प्रश्न

बादलले प्रधानमन्त्री शाहको शक्तिको स्रोतका रूपमा अमेरिकालाई समेत उल्लेख गरेका छन्।

यो दाबी राजनीतिक रूपमा सबैभन्दा संवेदनशील छ।

नेपालको राजनीतिमा विदेशी शक्ति र बाह्य प्रभावको प्रश्न नयाँ होइन। सत्ता परिवर्तन, सुरक्षा नीति, आर्थिक सहायता, कूटनीतिक सम्बन्ध तथा अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारीका विषयमा नेपाली राजनीतिक दलहरूले लामो समयदेखि एकअर्कामाथि बाह्य शक्तिसँग निकटताको आरोप लगाउँदै आएका छन्।

तर कुनै सरकारको शक्तिको प्रमुख स्रोतका रूपमा अमेरिकालाई प्रस्तुत गर्नु गम्भीर राजनीतिक आरोप हो।

बादलले यसबारे विस्तृत प्रमाण वा घटनाक्रम प्रस्तुत नगरे पनि उनको अभिव्यक्तिले प्रधानमन्त्री शाहको अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र विदेशनीतिमाथि प्रश्न उठाएको छ।

यसलाई राजनीतिक आरोपका रूपमा लिनुपर्ने हुन्छ; तथ्यगत निष्कर्षका रूपमा स्वीकार गर्न थप प्रमाण आवश्यक हुन्छ।

‘आर्मी’लाई शक्तिको स्रोत भन्नुको राजनीतिक अर्थ

तीन ‘ए’मध्ये आर्मीको उल्लेख पनि उत्तिकै गम्भीर छ।

बादलले सेना र वर्तमान सरकारबीच कुन प्रकारको सम्बन्ध वा सहकार्यलाई सरकारको शक्ति स्रोतका रूपमा व्याख्या गरेका हुन् भन्ने उनले स्पष्ट रूपमा विस्तृत गरेका छैनन्।

तर नेपालको राजनीतिक इतिहासमा सेना र राज्यसत्ताबीचको सम्बन्ध अत्यन्त संवेदनशील विषय रहँदै आएको छ।

लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा सेना निर्वाचित सरकारको संवैधानिक नियन्त्रणमा रहने संस्था हो। त्यसैले कुनै निर्वाचित सरकारको राजनीतिक शक्तिको स्रोतका रूपमा सेनालाई व्याख्या गर्नुले सरकारको लोकतान्त्रिक वैधता र राज्य संस्थाबीचको सम्बन्धबारे गम्भीर बहस निम्त्याउन सक्छ।

बादलको टिप्पणीलाई त्यसैकारण केवल सामान्य राजनीतिक आलोचनाका रूपमा मात्र नभई राज्यशक्ति र निर्वाचित राजनीतिक शक्तिबीचको सम्बन्धबारे गरिएको संकेतात्मक आरोपका रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ।

‘अपर्चुनिज्मको भ्रम’ भन्नुको अर्थ

बादलले प्रधानमन्त्री शाहको राजनीतिक शैलीलाई ‘अपर्चुनिज्म’ अर्थात् अवसरवादसँग समेत जोडेका छन्।

यसले प्रधानमन्त्री शाहको राजनीतिक निर्णयहरू स्थायी विचारधारा वा सुसंगत राजनीतिक दर्शनभन्दा तत्कालीन राजनीतिक अवसरअनुसार निर्देशित भइरहेको आरोपतर्फ संकेत गर्छ।

नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूका लागि यो चुनौतीपूर्ण प्रश्न हो।

परम्परागत दलहरू वैचारिक रूपमा कमजोर हुँदै गएको अवस्थामा नयाँ दल तथा नेताहरूले ‘व्यवस्था बदल्ने’, ‘पुरानो राजनीति अन्त्य गर्ने’ र ‘नयाँ राजनीतिक संस्कार निर्माण गर्ने’ नाराबाट लोकप्रियता हासिल गर्छन्।

तर सत्ता प्राप्त गरेपछि उनीहरूले पनि पुरानै राजनीतिक सम्झौता, सत्ता समीकरण, प्रशासनिक संरचना र राजनीतिक व्यवहार अपनाए भने उनीहरूको ‘नयाँपन’माथि प्रश्न उठ्न सक्छ।

बादलको ‘अपर्चुनिज्मको भ्रम’ टिप्पणी मूलतः यही बिन्दुतर्फ लक्षित देखिन्छ।

‘प्रधानमन्त्री एक्लो भएको छटपटीमा’

तीन ‘ए’ र पपुलिज्म कमजोर हुँदै गएको दाबी गरेपछि बादलले प्रधानमन्त्री शाहको मनोवैज्ञानिक तथा राजनीतिक अवस्थामाथि समेत टिप्पणी गरे।

‘यो सरकारको मुखियाले आफू नितान्त एक्लो भएको छटपटी महसूस गरिरहेको छ,’ उनले भने।

यो अभिव्यक्ति प्रधानमन्त्री शाहले हालै सामाजिक सञ्जालमा व्यक्त गरेका ‘एक्लै लडिरहेको’ आशयका अभिव्यक्तिसँग समेत जोडिएको देखिन्छ।

बादलको विश्लेषणमा प्रधानमन्त्रीले सत्ता सञ्चालनमा सहयोग गर्ने राजनीतिक तथा सामाजिक आधार गुमाउँदै गएका छन् र त्यसकै परिणामस्वरूप उनले एक्लोपन महसुस गरिरहेका छन्।

तर यो बादलको राजनीतिक व्याख्या हो। प्रधानमन्त्री शाहले वास्तवमै आफूलाई राजनीतिक रूपमा एक्लो महसुस गरिरहेका छन् कि छैनन् भन्ने स्वतन्त्र रूपमा प्रमाणित भएको विषय होइन।

बादलको अभिव्यक्तिको गहिरो राजनीतिक पक्ष भनेको लोकप्रियता र शासन क्षमताबीचको सम्बन्ध हो।

राजनीतिमा लोकप्रियता प्राप्त गर्नु र शासन सफलतापूर्वक सञ्चालन गर्नु एउटै कुरा होइन।

सामाजिक सञ्जालले कुनै नेताको लोकप्रियता अत्यन्त छिटो बढाउन सक्छ। तर सरकार सञ्चालनमा आएपछि नागरिकले प्रत्यक्ष परिणाम खोज्छन्।

महँगी, बेरोजगारी, भ्रष्टाचार, सेवा प्रवाह, पूर्वाधार, शिक्षा, स्वास्थ्य, प्रशासनिक सुधार तथा सुरक्षा जस्ता विषयमा सरकारको प्रदर्शनले लोकप्रियताको वास्तविक परीक्षण गर्छ।

बादलले यही संक्रमणलाई लक्षित गर्दै प्रधानमन्त्री शाहको राजनीतिक शक्ति कमजोर हुँदै गएको दाबी गरेका छन्।

तर ‘तीन ए’को तर्क आफैंमा बहसयोग्य

बादलको विश्लेषण राजनीतिक रूपमा आकर्षक भए पनि यसलाई तथ्यगत निष्कर्षका रूपमा स्थापित गर्न धेरै प्रश्न बाँकी छन्।

प्रधानमन्त्री शाहको राजनीतिक शक्ति वास्तवमै सेना, सामाजिक सञ्जाल र अमेरिकामा आधारित छ कि जनताको निर्वाचन, राजनीतिक समर्थन, प्रशासनिक संरचना र सत्ता गठबन्धनमा आधारित छ?

यदि ‘अल्गोरिदम’ले मात्र राजनीतिक शक्ति निर्माण गर्छ भने सामाजिक सञ्जालमा लोकप्रिय धेरै व्यक्तिहरू किन सत्ता र शासनमा पुग्न सकेका छैनन्?

यदि ‘अमेरिका’ राजनीतिक शक्तिको स्रोत हो भने त्यसको ठोस प्रमाण के हो?

र यदि ‘आर्मी’ सरकारको शक्ति स्रोत हो भने त्यसको संस्थागत आधार वा राजनीतिक भूमिका कहाँ देखिन्छ?

यी प्रश्नको उत्तर नदिई ‘तीन ए’लाई पूर्ण राजनीतिक सिद्धान्तका रूपमा स्वीकार गर्न कठिन हुन्छ।

एमालेको प्रतिपक्षी रणनीतिमा ‘तीन ए’

यद्यपि बादलको अभिव्यक्तिलाई एमालेको वर्तमान प्रतिपक्षी राजनीतिक रणनीतिको एउटा महत्वपूर्ण संकेतका रूपमा हेर्न सकिन्छ।

नयाँ सरकार र नयाँ राजनीतिक शक्तिलाई चुनौती दिन पुराना दलहरूले अब केवल आर्थिक नीति वा प्रशासनिक असफलताको प्रश्न उठाएर पुग्दैन। उनीहरूले नयाँ सरकारको वैधता, लोकप्रियताको स्रोत, डिजिटल राजनीतिमा निर्भरता र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमाथि समेत प्रश्न उठाउन थालेका छन्।

‘तीन ए’ त्यही राजनीतिक आक्रमणको एउटा फ्रेम हो।

यसले रास्वपा र प्रधानमन्त्री शाहलाई परम्परागत राजनीतिक शक्तिको चुनौती नयाँ शैलीमा आएको संकेत पनि गर्छ।

बादलले प्रधानमन्त्री शाहको शक्ति क्षीण हुँदै गएको दाबी गरेका छन्। तर यस्तो दाबीको अन्तिम परीक्षण राजनीतिक भाषणले होइन, सरकारको वास्तविक प्रदर्शनले गर्नेछ।

यदि सरकारले जनताको अपेक्षाअनुसार सेवा प्रवाह सुधार्न, आर्थिक गतिविधि बढाउन, भ्रष्टाचार नियन्त्रण गर्न, प्रशासनलाई प्रभावकारी बनाउन र राजनीतिक स्थायित्व कायम गर्न सफल भयो भने सामाजिक सञ्जालको प्रभाव मात्र सरकारको शक्ति स्रोत होइन भन्ने पुष्टि हुनेछ।

तर सरकारको प्रदर्शन कमजोर हुँदै गयो र प्रारम्भिक लोकप्रियता निरन्तर घट्यो भने विपक्षीले लगाएको ‘पपुलिज्मको नशा’ र ‘अल्गोरिदमको जादू’कमजोर भएको तर्क राजनीतिक रूपमा बलियो बन्न सक्छ।

त्यसैले बादलको ‘तीन ए’ अहिलेका लागि एउटा राजनीतिक आरोप र व्याख्या हो। यसको वास्तविक परीक्षण भने समय, शासनको परिणाम र जनताको बदलिँदो विश्वासले गर्नेछ।

बादलको निष्कर्ष  छ : डिजिटल लोकप्रियता, अवसरवादी राजनीति र बाह्य शक्तिको सहारामा बनेको सत्ता स्थायी हुँदैन। तर त्यसको जवाफ पनि त्यत्तिकै स्पष्ट हुनुपर्छ—सरकारको वास्तविक शक्ति अन्ततः सेना, अल्गोरिदम वा बाह्य शक्तिमा होइन, नागरिकको विश्वास र शासनको परिणाममा निर्भर हुन्छ।

Originally published on abcnews.com.np.