प्रधानमन्त्री पनि आखिर एक व्यक्ति हुन्। उनलाई परिवारसँग समय बिताउने अधिकार छ, धार्मिक आस्था अनुसार यात्रा गर्ने स्वतन्त्रता छ र सार्वजनिक जिम्मेवारीको निरन्तर दबाबबाट केही समय विश्राम लिने आवश्यकता पनि हुन्छ। प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको काठमाडौँ–पोखरा–मुस्ताङ भ्रमणलाई यही कोणबाट हेर्दा त्यसमा कुनै अस्वाभाविकता छैन।

तर प्रश्न प्रधानमन्त्रीको निजी जीवनमाथि हस्तक्षेप गर्ने होइन। प्रश्न हो—देशको कार्यकारी प्रमुखको रूपमा प्रधानमन्त्रीको यात्रा, सुरक्षा, सार्वजनिक स्रोतको प्रयोग र जनतासँगको सम्बन्धलाई ‘नितान्त निजी’ भन्दै कति हदसम्म बन्द गर्न मिल्छ?

यही प्रश्न प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको पछिल्लो तीनदिने गण्डकी भ्रमणले उठाएको छ।

प्रधानमन्त्री शाह काठमाडौँबाट सडकमार्ग हुँदै पोखरा, मुस्ताङ र बागलुङसम्म पुगे। मुक्तिनाथ दर्शन गरे, विभिन्न स्थानमा बसे, नेपाली सेनाको ब्यारेकमा भोजन गरे र पोखराको रिसोर्टमा रात बिताए। तर उनको यात्रा कहाँ हुँदैछ, किन हुँदैछ, कति दिनको हो, कुन-कुन ठाउँमा पुग्ने कार्यक्रम छ भन्ने विषयमा न स्थानीय प्रशासन स्पष्ट थियो, न सुरक्षा संयन्त्रका कतिपय अधिकारी, न उनको आफ्नै पार्टी पंक्ति।

यसलाई सामान्य ‘सरप्राइज भिजिट’ भनेर टार्न मिल्दैन।

प्रधानमन्त्रीको भ्रमण गोप्य हुन सक्छ, तर प्रधानमन्त्री स्वयं लोकतान्त्रिक व्यवस्थाभित्र गोप्य संस्था होइनन्।

प्रधानमन्त्री शाहको राजनीतिक उदय नै परम्परागत राजनीतिक संस्कृतिप्रतिको असन्तुष्टि र जनतासँग प्रत्यक्ष संवादको वाचाबाट भएको हो। स्थापित दलका बन्द कोठाका निर्णय, पहुँचवालाको राजनीति र जनताबाट टाढिएको नेतृत्वको आलोचना गर्दै नयाँ राजनीतिक धार निर्माण भएको हो।

तर आज प्रधानमन्त्री बनेपछि त्यही नेतृत्व आफ्नै नागरिक, कार्यकर्ता र सञ्चारमाध्यमबाट टाढिँदै गएको देखिनु विरोधाभासपूर्ण छ।

प्रधानमन्त्री कुनै गाउँ, बजार वा धार्मिकस्थलमा पुग्दा स्थानीय मानिस उनलाई देख्न चाहन्छन्। केहीले हात मिलाउन चाहन्छन्, केहीले आफ्ना समस्या सुनाउन चाहन्छन् र केहीले एउटा तस्बिर मात्र लिन चाहन्छन्। यो लोकतान्त्रिक समाजको स्वाभाविक व्यवहार हो।

तर प्रधानमन्त्री कुन बाटो हुँदै जान्छन् भन्ने अनुमानकै भरमा कार्यकर्ता र नागरिक घण्टौँ कुरिरहने, जिल्ला तहका अधिकारीहरू समेत अन्तिम समयसम्म अनभिज्ञ रहने र पत्रकारहरूले प्रधानमन्त्रीको एउटा तस्बिर वा प्रतिक्रिया पाउनसमेत संघर्ष गर्नुपर्ने अवस्था किन आयो?

प्रधानमन्त्री जनताका लागि हो कि जनता प्रधानमन्त्रीको एक झलक पाउन सुरक्षाघेराबाहिर उभिनुपर्ने हो?

सुरक्षा आवश्यक छ, तर गोपनीयताको सीमा पनि हुन्छ

प्रधानमन्त्रीको सुरक्षा संवेदनशील विषय हो। उनको यात्रा र सबै विवरण पहिले नै सार्वजनिक गर्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ। सुरक्षा कारणले भ्रमणको निश्चित मार्ग, समय वा कार्यक्रम गोप्य राख्नुपर्ने अवस्था पनि आउन सक्छ।

तर सुरक्षा र पूर्ण गोपनीयता एउटै कुरा होइनन्।

प्रधानमन्त्री कुन प्रदेशमा निजी भ्रमणमा छन्, सामान्य रूपमा कुन क्षेत्रमा जाँदैछन् वा कति दिनपछि फर्किने कार्यक्रम छ भन्ने जानकारी दिनु सुरक्षा चुनौती होइन। त्यसो गर्दा राज्य संयन्त्रलाई समन्वय गर्न सहज हुन्छ र अनावश्यक अफवाह पनि रोकिन्छ।

बालेन्द्र शाहको भ्रमणमा भने कतिपय ठाउँमा प्रधानमन्त्री आउने हल्लाका आधारमा तयारी गरिएको देखियो। कालिका मन्दिर पुग्ने अनुमानमा पुजारी र व्यवस्थापन समिति तयारी अवस्थामा बस्नु, पार्टी कार्यकर्ताहरू बाटोमा प्रधानमन्त्रीको प्रतीक्षा गर्नु र अन्ततः प्रधानमन्त्री कताबाट गए भन्ने नै थाहा नपाउनु सुशासनको उदाहरण होइन।

यो सूचना व्यवस्थापनको कमजोरी हो।

सेना, रिसोर्ट र ‘निजी भ्रमण’को प्रश्न

प्रधानमन्त्रीको यात्रा निजी भनिएको छ। तर निजी यात्रामा राज्यको सुरक्षा संयन्त्र संलग्न हुन्छ, सेना वा सुरक्षा निकायले सुरक्षा दिन्छन् र बाटो तथा बसाइका लागि सरकारी संयन्त्र कुनै न कुनै रूपमा परिचालित हुन्छ।

त्यसैले प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक छ—निजी भ्रमण र सरकारी जिम्मेवारीको सीमा कहाँ छुट्याउने?

प्रधानमन्त्रीले नेपाली सेनाको बाहिनीमा भोजन गर्नु पनि आफैँमा गलत होइन। सुरक्षा कारणले त्यसो आवश्यक हुन सक्छ। तर जनताले जान्न पाउनुपर्ने विषय के हो भने, यो भ्रमणको क्रममा राज्यका कुन स्रोत प्रयोग भए? सुरक्षाका लागि कति जनशक्ति परिचालित भयो? सार्वजनिक स्रोतको खर्च कति भयो?

लोकतन्त्रमा प्रधानमन्त्रीले हरेक खर्चको व्यक्तिगत हिसाब सार्वजनिक गर्नुपर्छ भन्ने होइन। तर सार्वजनिक स्रोत प्रयोग भएको छ भने त्यसबारे सामान्य पारदर्शिता अनिवार्य हुन्छ।

‘निजी भ्रमण’ भन्ने एउटा शब्दले सार्वजनिक उत्तरदायित्व समाप्त हुँदैन।

पत्रकारको क्यामेराबाट भिडियो हटाउनु : गलत सन्देश

यस भ्रमणसँग जोडिएको सबैभन्दा संवेदनशील विषयमध्ये एक पत्रकारले खिचेको भिडियो हटाउन लगाइएको घटना पनि हो।

सम्बन्धित पत्रकारले आफूलाई दुव्र्यवहार नभएको र सेनाले अनुरोध गरेपछि भिडियो हटाएको बताएका छन्। त्यसैले यसलाई बल प्रयोग वा हिंसाको घटना भनेर चित्रण गर्नु उचित नहोला।

तर यहाँ अर्को गम्भीर प्रश्न छ।

सार्वजनिक सडकमा, सार्वजनिक पदमा रहेका प्रधानमन्त्रीको यात्रा पत्रकारले खिच्नु किन समस्या हुनुपर्‍यो?

प्रधानमन्त्रीको परिवारका सदस्यको गोपनीयता सुरक्षित हुनुपर्छ। नाबालिग वा निजी व्यक्तिको सुरक्षा र गोपनीयतामा सञ्चारमाध्यम जिम्मेवार हुनुपर्छ। तर सार्वजनिक पदमा रहेका प्रधानमन्त्री सार्वजनिक स्थानमा यात्रा गरिरहेका बेला उनको दृश्य खिच्नु पत्रकारिताको सामान्य अभ्यास हो।

यदि सुरक्षाको विशेष कारण थियो भने त्यसको स्पष्ट र पेशागत जानकारी पत्रकारलाई दिन सकिन्थ्यो।

लोकतन्त्रमा क्यामेरा शत्रु होइन।

बरु क्यामेरासँग डराउन थाल्ने राजनीति विस्तारै जनतासँग डराउने राजनीतिमा बदलिन सक्छ।

प्रधानमन्त्री शाहको यात्रामा अर्को रोचक दृश्य देखियो—उनकै पार्टीका नेता र कार्यकर्ताहरू प्रधानमन्त्रीको सम्भावित बाटोमा कुरिरहेका थिए। तर प्रधानमन्त्री कहाँ जाँदैछन् भन्ने उनीहरूलाई समेत थाहा थिएन।

यसलाई ‘सुरक्षा कारण’ भनेर बुझ्न सकिन्छ। तर राजनीति केवल सुरक्षा प्रोटोकलले चल्दैन।

एउटा प्रधानमन्त्री आफ्नो पार्टीको कार्यकर्तासँग पनि पूर्ण रूपमा विच्छिन्न हुँदै जानु राम्रो संकेत होइन। कार्यकर्ता केवल चुनावका समयमा पोस्टर टाँस्ने मानिस होइनन्। उनीहरू स्थानीय समाजका सूचना वाहक हुन्। उनीहरूले गाउँको पीडा, नागरिकको असन्तुष्टि र सरकारप्रतिको धारणा नेतृत्वसम्म पुर्‍याउँछन्।

प्रधानमन्त्रीले तीन दिनको यात्रामा एक ठाउँमा पनि खुला रूपमा नागरिकसँग संवाद गर्न नसक्ने हो भने त्यो यात्राको राजनीतिक अर्थ के रहन्छ?

मुक्तिनाथ दर्शन गर्नु व्यक्तिगत आस्था हो। तर मुक्तिनाथबाट फर्किँदा एउटा स्थानीय किसानसँग पाँच मिनेट कुरा गर्नु, कुनै युवा उद्यमीसँग अनुभव सुन्नु वा बाढी–पहिरोको जोखिममा रहेका नागरिकसँग भेट गर्नु प्रधानमन्त्रीका लागि ‘निजी समय’को पूर्ण अन्त्य होइन।

बरु त्यसले प्रधानमन्त्रीलाई काठमाडौँको सिंहदरबारभन्दा बाहिरको नेपालसँग जोड्छ।

बालेनको सबैभन्दा ठूलो जोखिम : लोकप्रियताभित्र बन्द नेतृत्व

बालेन्द्र शाहको राजनीतिक शक्ति उनको प्रत्यक्ष जनसमर्थन हो। उनी परम्परागत दलका संगठनात्मक संरचनाबाट होइन, नागरिकको असन्तुष्टि र नयाँ राजनीतिक अपेक्षाबाट स्थापित भएका नेता हुन्।

तर यही शक्ति भविष्यमा कमजोरी बन्न सक्छ।

यदि लोकप्रिय नेता क्रमशः आलोचनाबाट टाढा जान्छ, सीमित घेरामा बस्न थाल्छ, पत्रकारलाई अवरोध ठान्छ र जनतासँगको सम्पर्कलाई व्यवस्थापन गर्नुपर्ने जोखिमका रूपमा हेर्न थाल्छ भने लोकप्रियता विस्तारै एक्लोपनको राजनीतिक संरचना बन्न सक्छ।

सत्तामा पुगेपछि जनतासँग भेट्नु झन्झटिलो हुन सक्छ। प्रश्नहरूको उत्तर दिनु असहज हुन सक्छ। आलोचना सुन्नु झन् कठिन हुन सक्छ।

तर प्रधानमन्त्री हुनुको अर्थ नै यही असहजता स्वीकार गर्नु हो।

प्रधानमन्त्रीले चाहेमा काठमाडौँमा उच्च सुरक्षा घेराभित्र बस्न सक्छन्। तर उनले देशको कुनामा पुगेर पनि नागरिकसँग भेट गर्न सक्दैनन् भने ‘जनताबाट आएको नेतृत्व’ भन्ने राजनीतिक दाबी कमजोर हुँदै जान्छ।

सादगी राम्रो हो, तर अदृश्यता होइन

यस भ्रमणमा एउटा सकारात्मक पक्ष पनि छ। प्रधानमन्त्रीको सवारीका कारण लामो बाटो बन्द भएको, साइरन बजाएर नागरिकलाई दुःख दिइएको वा विशाल तामझाम गरिएको विवरण बाहिर आएको छैन।

यो राम्रो अभ्यास हो।

प्रधानमन्त्रीको यात्रालाई राजतन्त्रकालीन शक्ति प्रदर्शन बनाउनु आवश्यक छैन। ठूलो सवारी, सयौँ गाडी, सडक अवरोध र नागरिकलाई घण्टौँ कुराउनु लोकतन्त्रको संस्कार होइन।

तर यसको अर्को अतिवाद पनि सही हुँदैन।

तामझाम नहुनु राम्रो हो, प्रधानमन्त्री नै अदृश्य हुनु राम्रो होइन।

साधारण ढंगले यात्रा गर्नु र जनताबाट लुक्नु फरक कुरा हुन्।

बालेन्द्र शाहले पहिलो कुरा रोजेका हुन् कि दोस्रो, अब उनको आगामी व्यवहारले देखाउनेछ।

प्रधानमन्त्रीका लागि ‘मान्छेभन्दा टाढा जाने ठाउँ छैन’

प्रधानमन्त्रीको यो यात्राले एउटा पुरानो राजनीतिक सत्य सम्झाउँछ—नेता जतिसुकै शक्तिशाली भए पनि अन्ततः उनको शक्ति जनताबाटै आउँछ।

राज्यका सुरक्षाकर्मीले घेरा बनाउन सक्छन्। रिसोर्टले गोपनीयता दिन सक्छ। राजनीतिक सल्लाहकारले सूचना नियन्त्रण गर्न सक्छन्। सामाजिक सञ्जालले छवि निर्माण गर्न सक्छ।

तर जनतासँगको वास्तविक सम्बन्ध यीमध्ये कुनै कुराले निर्माण गर्दैन।

त्यो सम्बन्ध भेटघाटबाट बन्छ। प्रश्न सुन्ने धैर्यबाट बन्छ। आलोचना सहने क्षमताबाट बन्छ। र नागरिकलाई आफूभन्दा टाढा होइन, आफ्नै राजनीतिक यात्राको केन्द्रमा राख्ने व्यवहारबाट बन्छ।

प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको मुस्ताङ–पोखरा यात्रा निजी हुन सक्छ। उनको पारिवारिक समयमाथि अनावश्यक हस्तक्षेप कसैले गर्नु हुँदैन।

तर प्रधानमन्त्रीको हैसियतमा उनले प्रयोग गर्ने सुरक्षा, सार्वजनिक संयन्त्र र सार्वजनिक स्थानमा उनको उपस्थितिमाथि प्रश्न उठाउनु नागरिकको अधिकार हो।

प्रधानमन्त्रीले पनि बुझ्नुपर्ने कुरा यति मात्र हो—

प्रधानमन्त्रीको पद निजी हुन सक्दैन।

निजी यात्रा हुन सक्छ, निजी क्षण हुन सक्छ, निजी परिवार हुन सक्छ। तर जब व्यक्ति देशको प्रधानमन्त्री हुन्छ, तब उसको यात्रासँग राज्य जोडिन्छ, सुरक्षासँग सार्वजनिक स्रोत जोडिन्छ र उपस्थितिसँग जनताको चासो जोडिन्छ।

बालेन्द्र शाहले आफ्नो राजनीतिक यात्राको सुरुवात जनताको बीचबाट गरेका हुन्। अब प्रधानमन्त्री भएपछि जनताबाट टाढा जाने गल्ती गरे भने, उनले आलोचना गरेका पुराना नेताहरूकै बाटो समात्ने जोखिम हुनेछ।

सचेत नागरिकले प्रधानमन्त्रीलाई आज यही सम्झाउन चाहन्छ— “हसाए पनि, रुवाए पनि, लगाए पनि घाउ—मान्छेभन्दा टाढा, प्रधानमन्त्रीज्यू, छैन जाने ठाउँ।”

Originally published on abcnews.com.np.