रसुवा । रसुवा जिल्लामा बुधबार बिहान आएको भीषण बाढीको सम्भावित कारणबारे वैज्ञानिक अनुसन्धान तीव्र पारिएको छ। भोटेकोशी र त्रिशूली नदी प्रणाली हुँदै पानीसँगै ठूलो परिमाणमा गेग्रान र ढुङ्गा बगेपछि रसुवा, नुवाकोट र धादिङका तटीय क्षेत्रमा व्यापक जनधनको क्षति पुगेको छ।

प्रारम्भिक अध्ययनअनुसार उच्च हिमाली क्षेत्रमा भएको हिउँ–चट्टानको हिमपहिरो (आइस–रक एभालान्च) ले अचानक ठूलो बाढी सिर्जना गरेको हुन सक्ने सम्भावनाबारे अनुसन्धान भइरहेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र (इसिमोड) तथा नेपाल र चीनका साझेदार संस्थाका वैज्ञानिकहरूले घटनाको वास्तविक कारण पत्ता लगाउन जलविज्ञान, भूकम्पीय तथ्याङ्क, रिमोट सेन्सिङ र स्थलगत सूचनाको विश्लेषण गरिरहेका छन्।

बुधबार बिहान करिब ९ बजेपछि भोटेकोशी जलाधार क्षेत्रमा पानीको सतह असाधारण गतिमा बढ्न थालेको थियो। त्यसपछि आएको शक्तिशाली बाढीले नदी किनारका बस्ती, पुल, सडक तथा अन्य भौतिक संरचनामा ठूलो क्षति पुर्‍याएको थियो।

ल्हेन्दे खोलामा हिम–चट्टानको ठूलो पहिरो खसेको आशङ्का

भिडियो फुटेज र प्रभावित क्षेत्रबाट प्राप्त प्रारम्भिक सूचनाका आधारमा अनुसन्धानकर्ताहरूले ल्हेन्दे खोलाको माथिल्लो क्षेत्रमा ठूलो परिमाणमा हिउँ र चट्टानको गेग्रान खसेको हुन सक्ने अनुमान गरेका छन्।

यस्तो घटनाले नदी वा खोलामा अचानक पानीको बहावलाई अवरुद्ध गर्न सक्ने र त्यसपछि पानी, गेग्रान तथा ठूला ढुङ्गासहितको अत्यन्त शक्तिशाली बहाव तल्लो तटीय क्षेत्रतर्फ जान सक्ने वैज्ञानिकहरूको प्रारम्भिक बुझाइ छ।

तर वैज्ञानिकहरूले यो बाढीको निश्चित कारण हिमपहिरो नै हो भनेर अहिलेसम्म निष्कर्ष निकालिसकेका छैनन्। घटनासम्बन्धी तथ्याङ्कको विस्तृत अध्ययन जारी रहेको बताइएको छ।

३० मिनेटमै गल्छीमा ९ मिटर पानी बढ्यो

बाढीको तीव्रता कति असाधारण थियो भन्ने कुरा त्रिशूली नदीका जलसतहसम्बन्धी तथ्याङ्कले पनि देखाएको छ।

प्रारम्भिक जलविज्ञानसम्बन्धी अवलोकनअनुसार गल्छी क्षेत्रमा त्रिशूली नदीको पानीको सतह करिब ३० मिनेटको अवधिमा ९ मिटरसम्म बढेकोथियो। त्यस्तै, मलेखु क्षेत्रमा सोही अवधिमा करिब ७ मिटरले जलसतह बढेको बताइएको छ।

यसले बाढीको बहाव अत्यन्त तीव्र र ठूलो परिमाणमा रहेको संकेत गरेको विज्ञहरूको भनाइ छ।

नदी थुनिएर ‘ल्यान्डस्लाइड ड्याम’ बनेको थियो कि?

वैज्ञानिकहरूले अर्को सम्भावित जोखिमबारे पनि अनुसन्धान गरिरहेका छन्। ठूलो परिमाणमा आएको गेग्रान र चट्टान नदीको साँघुरो क्षेत्रमा जम्मा भएर अस्थायी रूपमा नदी थुनिएको थियो कि थिएन भन्ने विषयमा अध्ययन भइरहेको छ।

यदि पहिरो वा गेग्रानले नदी थुनेर अस्थायी पहिरो बाँध (ल्यान्डस्लाइड ड्याम) बनेको थियो भने त्यसको पछाडि ठूलो मात्रामा पानी जम्मा हुन सक्ने सम्भावना रहन्छ। यस्तो अवरोध कमजोर भएर अचानक भत्किएमा पुनः शक्तिशाली बाढी आउन सक्ने जोखिम हुन्छ।

सम्भावित अवरोधको आकार, स्थान र स्थायित्वबारे अधिकारी तथा वैज्ञानिकहरूले निरन्तर मूल्याङ्कन गरिरहेका छन्।

भूकम्पमापन केन्द्रमा असामान्य सङ्केत

विपद्को समयमा रेकर्ड गरिएका भूकम्पीय तथ्याङ्कमा पनि असामान्य सङ्केत देखिएको बताइएको छ। प्रभावित क्षेत्रबाट उत्तरतर्फ करिब १२ किलोमिटर दूरीमा रहेको जिलुङको भूकम्पमापन केन्द्रले असामान्य गतिविधि रेकर्ड गरेको थियो। झाङ्मुस्थित अर्को केन्द्रमा पनि त्यस्तै प्रकृतिको सङ्केत देखिएको जनाइएको छ।

वैज्ञानिकहरूले ती सङ्केत सम्भावित हिम–चट्टान पहिरोसँग सम्बन्धित हुन् कि होइनन् भन्ने विषयमा अध्ययन गरिरहेका छन्।

तर, हालसम्म भूकम्पीय गतिविधि र बाढीबीच प्रत्यक्ष कारणात्मक सम्बन्ध स्थापित भएको छैन।

सीमापार जोखिम र क्षेत्रीय सहकार्यको आवश्यकता

इसिमोडका जलवायु तथा वातावरणीय जोखिम प्रमुख स्याङ्गोङ झाङले ल्हेन्दे खोलामा आएको बाढीको सम्भावित कारण हिमपहिरो हुन सक्ने बताएका छन्। नेपाल–चीन सीमाक्षेत्रको माथिल्लो भागमा सम्भावित अवरोध र जोखिमबारे अधिकारीहरूले निरन्तर निगरानी गरिरहेको पनि उल्लेख गरिएको छ।

इसिमोडका वरिष्ठ क्रायोस्फियर विशेषज्ञ मोहम्मद फारुक आजमले सीमापार नदी प्रणालीमा उत्पन्न हुने यस्ता जोखिमको सामना गर्न नेपाल र चीनलगायत सम्बन्धित निकायबीच अझ बलियो वैज्ञानिक तथा प्राविधिक सहकार्य आवश्यक रहेको बताएका छन्।

उनका अनुसार हिमालय क्षेत्रमा हिमनदी, हिउँ, पर्माफ्रस्ट र उच्च हिमाली भिरालो भूभागमा तीव्र परिवर्तन भइरहेको अवस्थामा सीमापार सूचना आदानप्रदान र संयुक्त जोखिम मूल्याङ्कन झन् महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ।

धेरै जलमापन केन्द्रसमेत क्षतिग्रस्त

बाढीले त्रिशूली नदी प्रणालीका किनारमा रहेका धेरै जलविज्ञान तथा पानी मापन केन्द्रमा समेत क्षति पुर्‍याएको छ। केही केन्द्र बगाइएका वा क्षतिग्रस्त भएका छन् भने गल्छीस्थित पानी मापन केन्द्र भने सञ्चालनमा रहेको बताइएको छ।

भोटेकोशी–त्रिशूली नदी प्रणाली आसपास जलविद्युत् आयोजना, सडक, पुल तथा अन्य महत्वपूर्ण पूर्वाधार ठूलो संख्यामा रहेका कारण बाढीले बहुआयामिक क्षति पुर्‍याएको छ।

जलवायु परिवर्तनको सम्बन्धबारे निष्कर्ष निकाल्न हतार नगर्न आग्रह

वैज्ञानिकहरूले हिन्दूकुश हिमालय क्षेत्रमा जलवायु परिवर्तनका कारण हिमनदी, हिउँको अवस्था, स्थायी रूपमा जमेको भू–सतह र हिमाली भूगोलमा तीव्र परिवर्तन भइरहेको स्वीकार गरेका छन्।

तर यस विशेष बाढीमा जलवायु परिवर्तनको प्रत्यक्ष भूमिका थियो भनेर अहिले नै निष्कर्ष निकाल्नु वैज्ञानिक रूपमा हतार हुने उनीहरूको भनाइ छ।

हाल जलविज्ञान, भूगर्भीय, भूकम्पीय, उपग्रह तथा स्थलगत तथ्याङ्कको विस्तृत विश्लेषण जारी छ। अनुसन्धानको निष्कर्षपछि मात्र रसुवाको विनाशकारी बाढीको वास्तविक उत्पत्ति र बहावको प्रकृतिबारे स्पष्ट तस्वीर आउने अपेक्षा गरिएको छ।

Originally published on abcnews.com.np.