काठमाडौं । भदौ १० गते भोटेकोशीमा आएको विनाशकारी बाढीले सडक, पुल, बजार, बस्ती र जलविद्युत् संरचना मात्र बगाएन, यसले नेपालको विपद् व्यवस्थापन प्रणालीसामु एउटा गम्भीर प्रश्न पनि छाडेको छ—हामीसँग पूर्वसूचना प्रणाली थियो, तर के त्यो असाधारण विपद्का बेला मानिसको ज्यान जोगाउन पर्याप्त थियो ?

जल तथा मौसम विज्ञान विभागका अनुसार नेपाल–चीन सीमावर्ती क्षेत्रमा भोटेकोशी नदीको बाढी मापन गर्न प्रत्येक १० मिनेटमा तथ्यांक पठाउने सेन्सर जडान गरिएको थियो। भदौ १० गते बिहान ८ः४० बजेसम्म तथ्यांक सामान्य रूपमा आइरहेको थियो। तर ८ः५० बजेको तथ्यांक आएन।

त्यसको करिब ३६ किलोमिटर तल बेत्रावतीमा रहेको अर्को सेन्सरले ९ः२० बजेसम्म तथ्यांक पठायो। ९ः३० बजेको तथ्यांक भने प्राप्त भएन।

यसको अर्थ बाढीले असाधारण गति लिएको थियो। विभागका अनुसार बाढी करिब ८ः४५ देखि ८ः५० बीच नेपाल प्रवेश गरेको देखिन्छ र ९ः२५ बजेतिर बेत्रावती पुगेको थियो। अर्थात् करिब ३६ किलोमिटर दूरी ४० मिनेटभन्दा कम समयमा पार भयो।

यो सामान्य बाढी थिएन। यहीँबाट नेपालको पूर्वसूचना प्रणालीबारे गम्भीर बहस सुरु हुन्छ।

पूर्वसूचना थियो, तर पूर्वतयारी कति थियो ?

पूर्वसूचना प्रणालीको उद्देश्य केवल नदीमा पानीको सतह कति छ भनेर मापन गर्नु होइन। यसको अन्तिम उद्देश्य सम्भावित जोखिममा रहेका मानिसलाई समयमै सुरक्षित स्थानमा पुर्‍याउनु हो।

सेन्सरले पानीको सतह मापन गर्‍यो भने त्यो प्राविधिक उपलब्धि हो। तर त्यो तथ्यांक जोखिमको संकेतमा परिणत भएन, चेतावनीमा बदलिएन र मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा सार्न पर्याप्त समय दिएन भने त्यसको सामाजिक उपयोगिता सीमित हुन्छ।

भोटेकोशीको घटनाले यही अन्तर देखाएको छ।

अझ गम्भीर कुरा त के छ भने बाढीको वेग यति तीव्र थियो कि लाङटाङ, रसुवागढी, बेत्रावती, स्याफ्रुबेँसी र मलेखुका बाढी मापन उपकरणसमेत बगे। अर्थात् जुन संरचनाले विपद्को सूचना दिनुपर्ने थियो, त्यही संरचना विपद्को शक्तिसामु टिक्न सकेन।

यसलाई केवल ‘प्रविधि असफल भयो’ भनेर पन्छाउनु गलत हुनेछ। प्रश्न प्रविधिको मात्र होइन, प्रविधिको डिजाइन, स्थान छनोट, संरचनाको मजबुती, डेटा प्रसारण, वैकल्पिक प्रणाली र चेतावनी संयन्त्रको समग्र क्षमताको हो।

१० मिनेटको अन्तराल अब पर्याप्त छैन

हालको प्रणालीमा सामान्य अवस्थामा प्रत्येक १० मिनेटमा डेटा पठाइन्छ। सामान्य बाढीका लागि यो उपयोगी हुन सक्छ। तर भोटेकोशीमा देखिएको जस्तो आकस्मिक र अत्यन्त तीव्र बाढीमा १० मिनेट आफैंमा धेरै लामो समय बन्न सक्छ।

त्यसैले अब पूर्वसूचना प्रणालीलाई ‘थ्रेसहोल्ड बेस्ड ट्रान्समिसन’ मा लैजानुपर्ने देखिन्छ।

सामान्य अवस्थामा १० मिनेटमा तथ्यांक पठाउने, तर पानीको सतह पूर्वनिर्धारित जोखिम तहमा पुग्न थालेपछि तत्काल डेटा पठाउने व्यवस्था गर्न सकिन्छ।

यसले चेतावनी प्रणालीलाई केही मिनेट अगाडि सार्न सक्छ। विपद्मा केही मिनेट पनि जीवन र मृत्युबीचको अन्तर बन्न सक्छ।

एउटा सेन्सर होइन, ‘रेडन्डेन्ट सिस्टम’ चाहिन्छ

भोटेकोशीले अर्को महत्वपूर्ण कमजोरी पनि देखाएको छ—एउटै ठाउँमा एउटा उपकरण राखेर मात्र भर पर्नु पर्याप्त हुँदैन।

अब बाढी मापन प्रणालीमा बहुस्तरीय र वैकल्पिक सेन्सर आवश्यक छ।

नदीको तल्लो तहमा सामान्य र मध्यम बाढी मापन गर्ने सेन्सर राख्न सकिन्छ। त्यसैगरी नदी सतहभन्दा निकै माथि अर्को सेन्सर राख्न सकिन्छ, जसले असाधारण बाढी आएको अवस्थामा पनि मापन गर्न सकोस्।

पहिलो सेन्सर बाढीले नष्ट गरे पनि दोस्रोले सूचना दिन सक्ने व्यवस्था हुनुपर्छ।

यससँगै एउटै सञ्चार माध्यममा निर्भर हुनु पनि जोखिमपूर्ण हुन्छ। विद्युत्, मोबाइल नेटवर्क, इन्टरनेट वा एउटा मात्र डेटा लिंक बन्द हुँदा पनि सूचना प्रणाली चलिरहने बहु–माध्यमीय सञ्चार संरचना विकास गर्नुपर्छ।

‘पूर्वसूचना’ र ‘पूर्वकार्य’बीचको दूरी हटाउनुपर्छ

नेपालमा विपद् व्यवस्थापनको एउटा पुरानो समस्या सूचना प्राप्त भएपछि के गर्ने भन्नेमा देखिन्छ।

बाढी आउने सम्भावना छ भन्ने सूचना आयो भने त्यसपछि स्थानीय प्रशासन, प्रहरी, सेना, स्थानीय तह र समुदायले के गर्ने ?

कुन तहमा साइरन बजाउने ?

कति उचाइसम्मका बस्ती खाली गर्ने ?

कुन सडक बन्द गर्ने ?

कुन विद्यालय वा बजार तत्काल बन्द गर्ने ?

कुन क्षेत्रमा हेलिकोप्टर वा उद्धार टोली पठाउने ?

यी सबैका लागि पहिल्यै तय गरिएको ‘ट्रिगर’ र कार्ययोजना हुनुपर्छ।

पूर्वसूचना प्रणालीलाई मौसम विभागको कार्यालयभित्र सीमित राखेर हुँदैन। त्यसलाई गाउँ, बजार, विद्यालय, जलविद्युत् आयोजना, सुरक्षा निकाय र स्थानीय सरकारसँग प्रत्यक्ष जोड्नुपर्छ।

हिमाली विपद्का लागि छुट्टै प्रणाली आवश्यक

भोटेकोशीको घटनाले नेपालमा बाढीलाई एउटै प्रकृतिको विपद्का रूपमा हेर्ने पुरानो सोच पनि परिवर्तन गर्नुपर्ने देखाएको छ।

सामान्य वर्षाका कारण नदी बढ्नु र हिमाली क्षेत्रमा पहिरो, हिमनदी वा नदी थुनिएर अचानक विशाल जलप्रवाह सिर्जना हुनु एउटै कुरा होइन।

यस्ता घटनामा पानीसँगै ढुंगा, माटो, बरफ र लेदोको विशाल मात्रा आउन सक्छ। नदीको मार्ग नै परिवर्तन हुन सक्छ। पुल, सडक र सेन्सर एकैपटक नष्ट हुन सक्छन्।

त्यसैले हिमाली नदीका लागि फ्ल्यास फ्लड, हिमताल, पहिरो र हिमनदीजन्य जोखिमलाई समेट्ने छुट्टै पूर्वानुमान तथा पूर्वसूचना प्रणाली आवश्यक देखिन्छ।

 हामी अर्को भोटेकोशी कुर्ने कि प्रणाली सुधार्ने ?

भोटेकोशीको बाढीको वास्तविक कारणबारे वैज्ञानिक अध्ययन अझै आवश्यक छ। हिमनदीको ठूलो हिस्सा खसेको प्रारम्भिक निष्कर्ष भए पनि घटनाको सम्पूर्ण हाइड्रोलोजिकल र हाइड्रोलिक प्रकृति विस्तृत अनुसन्धानपछि मात्रै स्पष्ट हुनेछ।

तर एउटा कुरा भने अहिले नै स्पष्ट छ—भोटेकोशीले नेपालको विपद् पूर्वतयारी प्रणालीलाई गम्भीर परीक्षा लिएको छ।

त्यसैले यो घटनापछि दोषी खोज्नेभन्दा पहिले प्रणालीको कमजोरी खोजिनुपर्छ।

कुन सेन्सरले कति समयसम्म डेटा पठायो ?

सञ्चार कहिले अवरुद्ध भयो ?

स्टेसन कहिले नष्ट भयो ?

प्राप्त तथ्यांकका आधारमा चेतावनी दिन कति समय उपलब्ध थियो ?

स्थानीय प्रशासनसम्म सूचना कति छिटो पुग्यो ?

सूचना पाएपछि कति मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा सार्न सकिन्थ्यो ?

यी प्रश्नको स्वतन्त्र र प्राविधिक समीक्षा आवश्यक छ।

यदि प्रणाली पर्याप्त थियो तर प्रकृति अपेक्षाभन्दा असाधारण थियो भने त्यसबाट पनि सिक्नुपर्छ। यदि प्रणालीमै कमजोरी थियो भने त्यसलाई स्वीकार गरेर सुधार्नुपर्छ।

अबको लगानी ‘उपकरण’मा होइन, जीवन बचाउने प्रणालीमा

नेपालले आगामी दिनमा बाढी पूर्वसूचनामा ठूलो लगानी गर्नुपर्नेछ। तर लगानी केवल थप सेन्सर खरिदमा सीमित हुनुहुँदैन।

हामीलाई चाहिएको छ—

• जोखिमयुक्त नदीमा बहुस्तरीय सेन्सर
• थ्रेसहोल्डमा आधारित तत्काल डेटा प्रसारण
• वैकल्पिक सञ्चार प्रणाली
• सौर्य तथा ब्याकअप विद्युत्
• भू–उपग्रहबाट हिमताल तथा हिमनदीको निगरानी
• स्थानीय तहसम्म प्रत्यक्ष चेतावनी प्रणाली
• साइरन र मोबाइल अलर्टको एकीकृत संयन्त्र
• जोखिम क्षेत्रका लागि पूर्वनिर्धारित उद्धार तथा स्थानान्तरण योजना
• जलविद्युत् आयोजना र स्थानीय समुदायबीच अनिवार्य सूचना संयन्त्र
• नेपाल–चीन सीमापार वास्तविक–समय सूचना आदानप्रदान

अन्ततः पूर्वसूचना प्रणालीको सफलता सेन्सरले कति डेटा पठायो भन्नेमा होइन, त्यसले कति मानिसको ज्यान बचायो भन्नेमा मापन हुनुपर्छ।

भोटेकोशीले हामीलाई दिएको सबैभन्दा ठूलो पाठ यही हो।

प्रकृतिलाई रोक्न सकिँदैन। हिमपहिरो, पहिरो वा आकस्मिक बाढी कहिले आउँछ भन्ने पनि सधैं ठ्याक्कै भन्न सकिँदैन। तर जोखिम पहिचान गर्ने, केही मिनेटको चेतावनीलाई जीवनरक्षामा बदल्ने र असाधारण अवस्थामा पनि प्रणालीलाई जीवित राख्ने क्षमता भने राज्यले निर्माण गर्न सक्छ।

अब भोटेकोशीलाई केवल एउटा दुःखद् विपद्का रूपमा सम्झेर पुग्दैन। यसलाई नेपालको नयाँ विपद् पूर्वतयारीको सुरुआती बिन्दु बनाउनुपर्छ।

Originally published on abcnews.com.np.