काठमाडौं । हिमाललाई नेपालले सदियौँदेखि प्राकृतिक वरदानका रूपमा बुझ्दै आएको छ। हिमालले देशलाई पानी दिएको छ, नदी दिएको छ, जैविक विविधता दिएको छ, पर्यटनको आधार दिएको छ र करोडौँ मानिसको जीवनसँग जोडिएको पारिस्थितिक प्रणालीलाई जोगाएको छ। तर पछिल्ला वर्षका घटनाले यही हिमाली भूगोल अर्को कठोर वास्तविकता पनि बोकेर बसेको देखाउन थालेको छ—हिमाल वरदान मात्र होइन, उच्च जोखिमको स्रोत पनि बन्न सक्छ।

भदौ १० गते रसुवाको नेपाल–चीन सीमावर्ती क्षेत्रमा सुरु भएको विनाशकारी बाढीले यही वास्तविकतालाई अत्यन्त पीडादायी ढङ्गले उजागर गरेको छ। हिमचट्टान वा हिमनदीको ठूलो हिस्सा भत्किनु, नदीको प्रवाह अवरुद्ध हुनु, पानी र गेग्य्रानको तीव्र प्रवाह तलतिर आउनु र त्यसले नदी किनारका बस्ती तथा पूर्वाधारलाई तहसनहस पार्नु—हिमाली विपद्को बदलिँदो स्वरूपलाई यस घटनाले देखाएको छ।

यस घटनाको सबैभन्दा ठूलो शिक्षा के हो भने नेपालले विपद्लाई केवल वर्षा, पहिरो र बाढीको परम्परागत दृष्टिकोणबाट हेरेर अब पुग्दैन। हिमाली क्षेत्रमा एउटा प्राकृतिक घटना अर्को घटनाको कारण बन्न सक्छ। हिमपहिरोले नदी थुन्न सक्छ, नदी थुनिएर ताल बन्न सक्छ, ताल फुटेपछि पानीसँगै चट्टान, माटो, बरफ र गेग्य्रान तलतिर आउन सक्छ। त्यसको प्रभाव सयौँ किलोमिटर तलसम्म पुग्न सक्छ।

यही कारण अब नेपालको विपद् व्यवस्थापनको केन्द्रमा एउटा नयाँ प्रश्न हुनुपर्छ—विपद् आएपछि कति छिटो उद्धार गर्न सक्छौँ भन्ने होइन, विपद् आउनुअघि जोखिम कति छिटो पहिचान गर्न सक्छौँ?

हिमालको छानोमुनि लुकेको जोखिम

नेपाल हिमालयको केन्द्रभागमा अवस्थित छ। संसारकै संवेदनशील हिमाली पारिस्थितिक प्रणालीमध्ये एक भूभाग नेपालमा पर्छ। हिउँ, चट्टान, हिमनदी, हिमताल र नदीको सम्बन्ध यहाँको प्राकृतिक प्रणालीको अभिन्न हिस्सा हो।

तर जलवायु परिवर्तनसँगै हिमाली क्षेत्रमा तापक्रम बढ्दै गएको छ। हिमनदी पग्लिरहेका छन्, हिमरेखा माथितिर सर्दै गएको छ र हिमताल विस्तार हुने क्रम बढिरहेको छ। यसले हिमाली क्षेत्रमा नयाँ प्रकृतिका जोखिम सिर्जना गरिरहेको छ।

नेपालमा हिमताल र हिमनदीको अवस्था कति संवेदनशील छ भन्ने संकेत तथ्याङ्कले नै दिन्छ। एकीकृत पर्वतीय विकासका लागि अन्तर्राष्ट्रिय केन्द्र (इसिमोड) को अध्ययनअनुसार नेपालमा ३ हजार २५२ हिमनदी र २ हजार ३२३ हिमताल पहिचान भएका छन्। तीमध्ये २० वटा हिमताल जोखिमपूर्ण अवस्थामा रहेको उल्लेख छ।

यो संख्या केवल भौगोलिक तथ्याङ्क होइन। हरेक हिमताल सम्भावित जोखिमको एउटा बिन्दु हो। हरेक हिमनदी परिवर्तनशील प्राकृतिक प्रणाली हो। र हरेक नदी त्यस जोखिमलाई तलका बस्ती र पूर्वाधारसम्म पुर्‍याउने सम्भावित माध्यम हो।

रसुवाको पछिल्लो घटना कुनै एक्लो दुर्घटना मात्र होइन। पछिल्ला केही वर्षमा भएका घटनालाई एकै ठाउँमा राखेर हेर्दा हिमाली जोखिमको तस्वीर अझ गम्भीर देखिन्छ।

विगत तीन वर्षमा खुम्बु–थामेको हिमताल विस्फोट, हुम्लाको नाम्खामा भएको हिमतालसम्बन्धी घटना, रसुवामा भएको हिमताल विस्फोट र भदौ १० गतेको रसुवाको विनाशकारी घटनाले हिमाली क्षेत्रको जोखिम मानिसले अनुमान गरेभन्दा धेरै जटिल रहेको संकेत गरेका छन्।

यी घटनाले नेपाललाई एउटा स्पष्ट सन्देश दिएका छन्—प्राकृतिक विपत्तिपछि केही समय भावुक भएर फेरि पुरानै अवस्थामा फर्किने समय सकिएको छ।

जोखिमको अध्ययन, पूर्वतयारी, प्रविधि, सूचना प्रणाली र समुदायको क्षमता निर्माणलाई दीर्घकालीन राष्ट्रिय कार्यक्रम बनाउनुपर्ने आवश्यकता अब टार्न सकिँदैन।

हिमाली क्षेत्रको विपद्लाई केवल ‘बाढी’ वा ‘पहिरो’ भनेर बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यहाँ एकैपटक धेरै प्राकृतिक प्रक्रिया जोडिन सक्छन्।

हिमताल विस्फोट

हिमनदी पग्लिँदै जाँदा हिमताल बन्छन्। ती ताल कतिपय अवस्थामा हिमनदी, मोरेन वा कमजोर प्राकृतिक बाँधले थामिएका हुन्छन्। प्राकृतिक बाँध कमजोर भएर फुटेमा ठूलो मात्रामा पानी एकैपटक तलतिर आउन सक्छ। त्यसले नदी किनारका बस्ती, सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना र अन्य संरचनामा ठूलो क्षति पुर्‍याउन सक्छ।

हिमनदी वा हिमचट्टानको पतन

हिमालको ठूलो चट्टानी वा हिमीय भाग नदीमा खस्दा नदी थुनिन सक्छ। त्यसपछि अस्थायी ताल बन्न सक्छ। यस्तो प्राकृतिक बाँध फुट्दा पानीसँगै बरफ, ढुङ्गा, माटो र गेग्य्रानको अत्यन्त शक्तिशाली प्रवाह उत्पन्न हुन सक्छ।

हिमपहिरो

ठूलो मात्रामा बरफ वा हिउँ नदी वा तालमा खस्दा पानी विस्थापित हुन सक्छ। त्यसले प्राकृतिक बाँध भत्काएर आकस्मिक बाढीको रूप लिन सक्छ।

चट्टान पतन र पहिरो

जलवायु परिवर्तनका कारण स्थायी तुसारभूमि पग्लिँदा जमिन र चट्टानको स्थायित्व कमजोर हुन सक्छ। त्यसले चट्टान खस्ने, पहिरो जाने वा नदी थुनिने जोखिम बढाउन सक्छ।

गेग्य्रान प्रवाह

पानीसँगै ढुङ्गा, चट्टान, माटो, बालुवा, बरफ र अन्य ठोस पदार्थ तीव्र गतिमा तलतिर आउँदा सामान्य बाढीभन्दा धेरै शक्तिशाली प्रवाह सिर्जना हुन सक्छ। यही मिश्रित प्रवाहले नदी सभ्यतासँग जोडिएका संरचनालाई समेत ध्वस्त पार्न सक्छ।

एउटा विपद्ले अर्को विपद् जन्माउन सक्छ

हिमाली जोखिमको सबैभन्दा जटिल पक्ष यसको ‘चेन रियाक्सन’ हो।

हिमपहिरो जान्छ।
नदी थुनिन्छ।
अस्थायी ताल बन्छ।
ताल फुट्छ।
पानीसँगै गेग्य्रान बग्छ।
तल अर्को नदी वा संरचना थुनिन सक्छ।
त्यसपछि फेरि अर्को बाढी आउन सक्छ।

अर्थात् एउटा सानो देखिने प्रारम्भिक प्राकृतिक घटनाले केही समयमै बहुआयामिक विपद्को रूप लिन सक्छ।

रसुवाको घटनाले यही जोखिमलाई नेपाली भूगोलमा प्रत्यक्ष रूपमा देखाएको छ।

त्यसैले अब विपद् अध्ययन पनि एउटा विभाग वा एउटा विषयको सीमाभित्र राखेर सम्भव हुँदैन। हिमविज्ञान, जलविज्ञान, भूगर्भ, मौसम विज्ञान, भूउपग्रह प्रविधि, इन्जिनियरिङ र विपद् व्यवस्थापनका विज्ञबीच नियमित सहकार्य आवश्यक हुन्छ।

प्राकृतिक विपद् पूर्ण रूपमा रोक्न सकिँदैन। तर त्यसबाट हुने मानवीय क्षति धेरै हदसम्म घटाउन सकिन्छ।

यही आधुनिक विपद् व्यवस्थापनको मूल सिद्धान्त हो—प्रकोप रोक्नेभन्दा जोखिम घटाउने।

यसका लागि नेपालले सबैभन्दा पहिले पूर्वसूचना प्रणालीलाई पुनःपरिभाषित गर्नुपर्छ।

सामान्य अवस्थामा नदीको पानीको सतह मापन गर्ने एउटा सेन्सर राखेर मात्र पुग्दैन। जोखिमको प्रकृति नै असाधारण हुँदै गएको अवस्थामा प्रणाली पनि असाधारण हुनुपर्छ।

सीमावर्ती क्षेत्रमा हिमताल, हिमनदी र हिमचट्टानको अवस्था निगरानी गर्नुपर्छ। नदीको जलस्तर र बहाव वास्तविक समयमा मापन गर्नुपर्छ। जोखिमको तह पार गर्नेबित्तिकै सम्बन्धित स्थानीय तह, जिल्ला प्रशासन, सुरक्षा निकाय र समुदायमा चेतावनी पुग्ने प्रणाली विकास गर्नुपर्छ।

स्याटेलाइटदेखि ड्रोनसम्म : प्रविधि अब विलासिता होइन

हिमाली क्षेत्रको नियमित निगरानीका लागि आधुनिक प्रविधिको प्रयोग अब विकल्प होइन, आवश्यकता हो।

स्याटेलाइट इमेजरी, ड्रोन सर्वेक्षण, जीपीएस, स्वचालित जलस्तर सेन्सर, मौसम स्टेशन र रिमोट सेन्सिङजस्ता प्रविधिलाई एउटै एकीकृत प्रणालीमा जोड्न सकिन्छ।

जोखिमयुक्त हिमताललाई अति उच्च, उच्च, मध्यम र न्यून जोखिमका वर्गमा विभाजन गर्न सकिन्छ। जोखिम बढिरहेको तालको अवस्था नियमित रूपमा अद्यावधिक गर्न सकिन्छ।

यसले एउटा महत्त्वपूर्ण परिवर्तन ल्याउँछ—हामी घटना भएपछि तथ्य सङ्कलन गर्ने होइन, घटना हुनुअघि सम्भावित जोखिमको नक्सा बनाउने अवस्थामा पुग्छौँ।

जोखिम अत्यधिक भएको हिमतालमा प्राविधिक रूपमा सम्भव भए पानीको सतह घटाउने उपाय पनि अपनाउन सकिन्छ।

ड्रेनेज च्यानल, साइफोनिक कन्ट्रोल्ड आउटलेट वा अन्य इन्जिनियरिङ प्रविधिमार्फत पानीको स्तर घटाउन सकिने अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यास छन्। तर हिमाली भूगोलमा यस्तो काम आफैँमा अत्यन्त जोखिमपूर्ण हुन्छ। त्यसैले बहुविषयक विज्ञ टोलीबाट विस्तृत अध्ययनपछि मात्र यस्ता उपाय अपनाउनुपर्छ।

नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवबाट सिक्दै आफ्नै हिमाली भूगोलअनुकूल प्रविधि विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।

सीमापार जोखिम

नेपालको हिमाली जोखिमको अर्को विशेषता हो—जोखिमको स्रोत र असर पर्ने भूभाग एउटै देशमा मात्र नहुन सक्छ।

नेपाल–चीन सीमाक्षेत्रमा उत्पन्न हुने घटना नेपालतर्फ केही समयपछि मात्र देखिन सक्छ। त्यसैले सीमापार पूर्वसूचना प्रणाली अत्यावश्यक छ।

विशेष गरी नेपाल र चीनबीच हिमाली विपद्सम्बन्धी सूचना तत्काल आदानप्रदान हुने संरचना निर्माण गर्नुपर्छ। कुनै हिमतालको पानीको स्तर बढेको, हिमपहिरो गएको, नदी थुनिएको वा असामान्य जलप्रवाह देखिएको सूचना प्राप्त हुनेबित्तिकै नेपालका सम्बन्धित निकायमा पुग्नुपर्छ।

सूचना ढिलो हुनु भनेको उद्धारका लागि उपलब्ध समय घट्नु हो।

हिमाली नदीका किनारमा अव्यवस्थित रूपमा बढिरहेका बस्ती पनि जोखिमको एउटा प्रमुख कारण हुन्।

नदीले आफ्नो प्राकृतिक मार्ग खोज्दा मानिसले बनाएका संरचना कमजोर पर्न सक्छन्। त्यसैले उच्च जोखिमयुक्त नदी किनारको भूभाग पहिचान गरी त्यहाँ नयाँ बस्ती विकासमा रोक लगाउन आवश्यक छ। जोखिममा रहेका पुराना बस्तीलाई क्रमशः सुरक्षित स्थानमा स्थानान्तरण गर्ने नीति पनि आवश्यक छ।

यो राजनीतिक रूपमा कठिन निर्णय हुन सक्छ। तर आजको कठिन निर्णय भोलिको ठूलो मानवीय क्षतिभन्दा सस्तो हुन्छ।

सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना, सञ्चार संरचना र अन्य पूर्वाधार निर्माण गर्दा सामान्य पहाडी भूगोलका लागि प्रयोग गरिने डिजाइनले मात्र पुग्दैन।

सम्भावित पानीको उचाइ, बहावको गति, गेग्य्रानको मात्रा र हिमाली नदीको बदलिँदो चरित्रलाई ध्यानमा राखेर पूर्वाधार डिजाइन गर्नुपर्ने हुन्छ।

विशेषगरी जलविद्युत् आयोजनाहरूमा काम गर्ने कामदार र कर्मचारीका लागि आकस्मिक उद्धार मार्ग, वैकल्पिक सञ्चार प्रणाली, सुरक्षित आश्रयस्थल र आपत्कालीन सम्पर्क प्रणाली अनिवार्य बनाउनुपर्छ।

सुरुङमा काम गर्ने मानिसका लागि त यस्तो सुरक्षा व्यवस्था अझ संवेदनशील विषय हो।

विपद्को पहिलो केही मिनेट अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। तर हिमाली क्षेत्रमा सुरक्षा निकाय वा सरकारी उद्धार टोली तत्काल पुग्न नसक्ने अवस्था हुन्छ।

त्यसैले स्थानीय समुदायलाई पहिलो उद्धारकर्ता बनाउनु आवश्यक छ।

उच्च जोखिमयुक्त प्रत्येक बस्तीमा समुदायमा आधारित विपद् व्यवस्थापन समूह बनाउन सकिन्छ। उनीहरूलाई प्राथमिक उद्धार, सुरक्षित स्थान पहिचान, सञ्चार, प्राथमिक उपचार र आपत्कालीन व्यवस्थापनको तालिम दिनुपर्छ। नियमित अभ्यास गराउनुपर्छ।

विपद् आएको दिन मात्र तालिम खोज्ने होइन; विपद् नआएको दिनदेखि तयारी गर्नुपर्छ।

नेपालको हिमाली अर्थतन्त्र पर्यटनसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। तर पर्यटकसँग प्रत्यक्ष सम्पर्कमा रहने मानिसहरू स्वयं पनि विपद्को जोखिममा हुन्छन्।

ट्रेकिङ गाइड, पोर्टर, पर्वतारोही, होटल सञ्चालक, यातायात व्यवसायी, उच्च हिमाली क्षेत्रमा काम गर्ने मजदुर तथा स्थानीय समुदायलाई विपद् व्यवस्थापनसम्बन्धी तालिम दिन आवश्यक छ।

हरेक प्रमुख ट्रेकिङ मार्गमा आपत्कालीन निकास, सुरक्षित क्षेत्र, सञ्चार सुविधा र आपत्कालीन आश्रयस्थल पहिचान गर्न सकिन्छ।

यसले पर्यटकको सुरक्षा मात्र होइन, हिमाली समुदायको समग्र सुरक्षा बढाउँछ।

नेपालमा हिमाली जोखिमबारे काम गर्ने विभिन्न संस्था छन्। तर सूचना र तथ्याङ्क अलग–अलग संस्थामा सीमित हुँदा त्यसको पूर्ण उपयोग हुन सक्दैन।

इसिमोड, राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरण, खानी तथा भूगर्भ विभाग, जल तथा मौसम विज्ञान विभाग र विश्वविद्यालयहरूबीच साझा तथ्याङ्क प्रणाली विकास गर्न आवश्यक छ।

नेपाललाई एउटा यस्तो राष्ट्रिय हिमाली जोखिम सूचना केन्द्र आवश्यक छ, जहाँ हिमताल, हिमनदी, भूगर्भ, मौसम, नदीको बहाव र जोखिमयुक्त बस्तीसम्बन्धी तथ्याङ्क एकीकृत रूपमा उपलब्ध होस्।

यसले नीति निर्माणदेखि स्थानीय तहको तयारीसम्म सबैलाई वैज्ञानिक आधार प्रदान गर्न सक्छ।

नेपालको विपद् व्यवस्थापन लामो समयदेखि घटना भएपछि उद्धार गर्ने मोडमा बढी केन्द्रित रहँदै आएको छ।

तर बदलिँदो जलवायु र हिमाली जोखिमले अब यो मोडल परिवर्तन गर्नुपर्ने संकेत दिएको छ।

सरकारले अब तीन तहमा काम गर्नुपर्छ—

पहिलो, जोखिम पहिचान।
कुन हिमताल जोखिममा छ? कुन हिमनदी असामान्य रूपमा परिवर्तन भइरहेको छ? कुन नदी किनारको बस्ती जोखिममा छ?

दोस्रो, जोखिम न्यूनीकरण।
जोखिमयुक्त तालको व्यवस्थापन, बस्ती स्थानान्तरण, सुरक्षित पूर्वाधार र समुदायको तयारी।

तेस्रो, पूर्वचेतावनी र तत्काल प्रतिक्रिया।
घटना हुनासाथ सूचना, सुरक्षित स्थानमा स्थानान्तरण र तीव्र उद्धार।

यसरी मात्र विपद् व्यवस्थापन ‘उद्धार केन्द्रित’ अवस्थाबाट ‘जोखिम व्यवस्थापन केन्द्रित’ अवस्थामा पुग्न सक्छ।

रसुवाले दिएको अन्तिम चेतावनी

रसुवाको घटना केवल एउटा प्राकृतिक दुर्घटना होइन। यो नेपालको हिमाली भविष्यबारे आएको चेतावनी हो।

यसले हामीलाई सम्झाएको छ—हिमालको जोखिम हिमालमै सीमित हुँदैन। हिमालबाट सुरु भएको विपत्ति नदीसँगै सयौँ किलोमिटर तलसम्म पुग्न सक्छ। त्यसको प्रभाव बस्ती, सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना, बजार र अन्ततः मानिसको जीवनसम्म पुग्छ।

त्यसैले अब विपद् व्यवस्थापनको प्राथमिकता बदल्नैपर्छ।

हामीले विपद्लाई रोक्न नसकौँला। तर विपद्लाई महाविपत्तिमा बदलिन नदिने क्षमता निर्माण गर्न सक्छौँ।

हिमताल विस्फोट रोक्न नसकिएला, तर जोखिमयुक्त ताल पहिचान गर्न सकिन्छ। हिमपहिरो रोक्न नसकिएला, तर त्यसको सम्भावित असर क्षेत्र पहिचान गर्न सकिन्छ। बाढी रोक्न नसकिएला, तर मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा पुर्‍याउन सकिन्छ। पहिरो रोक्न नसकिएला, तर जोखिमयुक्त बस्तीलाई सुरक्षित ठाउँमा सार्न सकिन्छ।

यही नै आधुनिक विपद् व्यवस्थापनको मूल दर्शन हो।

अब प्रश्न उद्धारको होइन, तयारीको हो

रसुवामा आएको महाविपत्तिले हामीलाई भावुक बनाएको छ। तर केही दिनपछि यो घटना समाचारको शीर्षकबाट हराउनेछ। बाढीका तस्बिरहरू पुराना हुनेछन्। पीडित परिवारहरू आफ्नो जीवन पुनर्निर्माणमा लाग्नेछन्।

तर हिमाल भने त्यहीँ रहनेछ।

हिमताल त्यहीँ रहनेछन्।
हिमनदी परिवर्तन भइरहनेछन्।
तापक्रम बढिरहनेछ।
नदीहरू बगिरहनेछन्।
र जोखिम पनि रहिरहनेछ। त्यसैले रसुवाको पीडालाई केवल राहत र पुनर्निर्माणमा सीमित गरियो भने हामीले इतिहासबाट पर्याप्त पाठ सिकेका हुने छैनौँ।

अब नेपालले नेपाल–चीन सीमापार हिमाली निगरानी तथा सूचना प्रणाली, जोखिमयुक्त हिमतालको नियमित वैज्ञानिक अनुगमन, स्वचालित नदी संवेदक, जोखिम नक्साङ्कन, सुरक्षित पूर्वाधार, समुदायमा आधारित उद्धार प्रणाली र वैज्ञानिक तथ्याङ्क साझेदारीलाई राष्ट्रिय प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ।

किनकि हिमाल बचाउनु भनेको हिमालको हिउँ र सौन्दर्य मात्र बचाउनु होइन।

हिमालबाट बग्ने पानीसँग जोडिएको सभ्यता बचाउनु हो।
कृषि बचाउनु हो।
ऊर्जा बचाउनु हो।
पर्यटन बचाउनु हो।
जैविक विविधता बचाउनु हो।
र अन्ततः—मानव जीवन बचाउनु हो। रसुवाले दिएको चेतावनीलाई यदि नेपालले यसपटक पनि बिर्सियो भने अर्को विपत्तिले हामीलाई फेरि यही प्रश्न सोध्नेछ।

हामी तयार थियौँ कि थिएनौँ? अब त्यस प्रश्नको उत्तर विपत्ति आएपछि होइन, विपत्ति आउनुअघि नै दिनुपर्ने समय आएको छ।

Originally published on abcnews.com.np.