काठमाडौं । त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको आगमन कक्षमा पछिल्लो समय देखिने केही दृश्य सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भइरहेका छन्। ‘टिकटक’लगायतका प्लेटफर्ममा फैलिएका ती दृश्यमा कतै वर्षौं विदेश बसेर फर्किएका बाबुलाई देखेपछि बालबालिका दौडिँदै अँगालो हालिरहेका हुन्छन्, कतै लामो समयपछि भेटिएका पति–पत्नी भावुक भएर एकअर्कालाई समाइरहेका हुन्छन्।

कतिपय दृश्यमा खुसीका आँसु हुन्छन्। कतिपयमा शब्दभन्दा बलियो मौनता।

वर्षौंसम्म खाडी तथा अन्य मुलुकमा कठोर श्रम गरेर घर फर्किएका नेपालीको अनुहारमा देखिने सन्तोष र परिवारका सदस्यको आँखामा देखिने खुसी साँच्चिकै भावुक हुन्छ। तर, त्यो एक क्षणको खुसीको पछाडि लुकेको कथा भने त्यति सहज छैन।

त्यो अँगालोमा वर्षौंको प्रतीक्षा छ।

त्यो आँसुमा एक्लोपन, चिन्ता, अभाव र विछोडको पीडा छ।

र त्यससँगै एउटा गम्भीर प्रश्न पनि छ—यी परिवारले एकअर्काबाट टाढिएर बाँच्नुपरेको मूल्य कति ठूलो छ ?

रेमिट्यान्सको चम्किलो तथ्याङ्क, परिवारको मौन पीडा

नेपालको अर्थतन्त्रमा वैदेशिक रोजगारीको योगदान अस्वीकार गर्न सकिँदैन। विदेशमा काम गर्ने नेपालीले पठाएको विप्रेषणले लाखौँ परिवारको दैनिक जीवन धानेको छ। बालबालिकाको शिक्षा, स्वास्थ्य, घर निर्माण, उपभोग तथा जीवनस्तर सुधारमा यसको महत्वपूर्ण भूमिका छ।

देशको अर्थतन्त्रमा रेमिट्यान्सको योगदानबारे हामी निरन्तर चर्चा गर्छौँ।

तर, रेमिट्यान्सको पछाडि रहेको मानवीय मूल्यबारे भने तुलनात्मक रूपमा कम कुरा हुन्छ।

एउटा युवा रोजगारीका लागि विदेश जान्छ। घरमा वृद्ध बाबुआमा छाडिन्छन्। पत्नी छाडिन्छिन्। साना छोराछोरी छाडिन्छन्।

विदेशमा ऊ पैसा कमाउँछ।

घरमा परिवारले त्यो पैसा पाउँछ।

तर दुवैले गुमाउने कुरा भने एउटै हो—सँगै बिताउन सकिने समय।

एउटा छोरा आफ्ना बाबुआमाको बुढ्यौलीमा साथ दिन पाउँदैन। एउटा पति पत्नीको सुख–दुःखमा प्रत्यक्ष सहभागी हुन पाउँदैन। एउटा बाबु आफ्नै सन्तानको बाल्यकालका महत्वपूर्ण क्षणहरूबाट टाढा हुन्छ।

यता घरमा श्रीमतीले घर, परिवार र सामाजिक जिम्मेवारी एक्लै सम्हाल्नुपर्ने अवस्था आउँछ।

यसरी हेर्दा वैदेशिक रोजगारी केवल अर्थतन्त्रको विषय होइन। यो परिवार र समाजको संरचनासँग जोडिएको प्रश्न पनि हो।

बाबुको बाल्यकाल भिडियो कलमा

वैदेशिक रोजगारीको प्रभाव सबैभन्दा गहिरो रूपमा बालबालिकाको जीवनमा देखिन सक्छ।

विद्यालयमा उत्कृष्ट नतिजा आउँदा बाबु छेउमा हुँदैनन्।

जन्मदिनमा केक काट्दा बाबुको उपस्थिति भिडियो कलमा सीमित हुन्छ।

बिरामी पर्दा बाबुको हात समात्न पाइँदैन।

साना–साना उपलब्धिमा बाबुको अँगालो पाउन सकिँदैन।

प्रविधिले दूरी केही कम गरिदिएको छ। भिडियो कलले अनुहार देखाउन सक्छ, आवाज सुनाउन सक्छ। तर त्यसले अँगालोको न्यानोपन र स्पर्शको अनुभूति दिन सक्दैन।

त्यसैले विमानस्थलमा बाबुलाई देखेर दौडिने बच्चाको आँसु केवल खुसीको आँसु होइन।

त्यो लामो समयसम्म दबाएर राखिएको भावनाको विस्फोट पनि हो।

वर्षौंसम्म स्क्रिनमा देखेको अनुहार अचानक आफ्नै अगाडि उभिँदा बच्चाका लागि त्यो क्षण कति गहिरो हुन्छ, त्यसको हिसाब कुनै आर्थिक तथ्याङ्कले गर्न सक्दैन।

आखिर युवा विदेशिन बाध्य किन छन् ?

यहीँबाट अर्को असहज प्रश्न सुरु हुन्छ।

नेपाली युवाले आफ्नै देशमा भविष्य किन देख्न सकेका छैनन् ?

विदेश जानु आफैँमा समस्या होइन। राम्रो अवसर, उच्च आम्दानी, नयाँ सीप, अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव र आर्थिक प्रगतिका लागि विदेश जानु विश्वव्यापी प्रवृत्ति हो।

समस्या त्यतिबेला हुन्छ, जब विदेश जानु विकल्प होइन, बाध्यता बन्छ।

जब आफ्नै गाउँमा रोजगारी हुँदैन।

जब सहरमा पनि स्थिर आम्दानीको अवसर सीमित हुन्छ।

जब कृषि गरेर भविष्य सुरक्षित गर्न कठिन हुन्छ।

जब सानो उद्यम सुरु गर्न अनेकौँ प्रशासनिक र वित्तीय अवरोध आउँछन्।

जब मेहनत गरे पनि आफ्नो श्रमको सम्मानजनक मूल्य प्राप्त हुँदैन।

त्यतिबेला युवाको हातमा बाँकी रहने सबैभन्दा सजिलो विकल्प हुन्छ—राहदानी र हवाई टिकट।

यो अवस्थाको सम्पूर्ण दोष कुनै एक सरकार, दल वा व्यक्तिलाई दिएर मात्र समाधान खोज्न सकिँदैन।

दशकौँदेखि देशको राजनीतिक नेतृत्व, निजी क्षेत्र, नीति निर्माता, बौद्धिक वर्ग र विकास विज्ञहरूले रोजगारी र आर्थिक विकासका कुरा गर्दै आएका छन्। नीति बने, योजना बने, परियोजना आए र ठूलो रकम खर्च भयो।

तर आज पनि लाखौँ युवा आफ्नो भविष्य खोज्दै विदेशका विमानस्थलतर्फ लागिरहेका छन्।

यसले हाम्रो विकास यात्रामाथि गम्भीर प्रश्न उठाउँछ।

विदेशबाट सीप र पुँजी, स्वदेशमा अवसर

तर वैदेशिक रोजगारीलाई केवल समस्या भनेर चित्रण गर्नु पनि उचित हुँदैन।

विदेशमा रहेका नेपालीले कमाएको सीप, पुँजी, प्रविधि र अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव नेपालका लागि ठूलो स्रोत बन्न सक्छ।

प्रश्न त्यसलाई कसरी उपयोग गर्ने भन्ने हो।

विदेशमा केही वर्ष काम गरेर फर्किएको युवाले नेपालमा व्यवसाय सुरु गर्न सक्ने वातावरण बनाउने हो भने वैदेशिक रोजगारीलाई **‘मानव पुँजीको निर्यात’बाट ‘मानव पुँजीको पुनरागमन’**मा बदल्न सकिन्छ।

त्यसका लागि फर्किएका युवालाई उद्यमशीलतासँग जोड्नुपर्छ। सीपको प्रमाणिकरण र उपयोगको व्यवस्था गर्नुपर्छ। लगानीका लागि सहज वित्तीय पहुँच दिनुपर्छ। कृषि, पर्यटन, सूचना प्रविधि, उत्पादनमूलक उद्योग र सेवाक्षेत्रमा नयाँ अवसर सिर्जना गर्नुपर्छ।

युवाले विदेशमा सिकेको कुरा नेपालमा प्रयोग गर्न सक्ने वातावरण निर्माण गर्न सके वैदेशिक रोजगारीको अर्को सकारात्मक परिणाम पनि निस्कन सक्छ।

आशा छ, तर नाराले मात्रै पुग्दैन

नयाँ पुस्ता र नयाँ नेतृत्वप्रति नागरिकमा देखिएको आशालाई पनि यही सन्दर्भमा बुझ्न आवश्यक छ।

यो कुनै व्यक्तिविशेषप्रतिको अन्धविश्वास मात्र होइन। लामो समयदेखि उस्तै समस्या भोगिरहेका नागरिकमा देखिएको परिवर्तनको तीव्र चाहना पनि हो।

अब सरकारले रोजगारी सिर्जनालाई विकासको मूल प्राथमिकतामध्ये एक बनाउनुपर्छ।

निजी क्षेत्रले उत्पादन र लगानी विस्तार गर्न सक्ने वातावरण बन्नुपर्छ।

कृषिमा युवाको आकर्षण बढाउने नीति चाहिन्छ।

पर्यटनमा रोजगारी सिर्जना गर्न सकिन्छ।

सूचना प्रविधिमा विश्व बजारसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने जनशक्ति उत्पादन गर्न सकिन्छ।

उद्यमशीलतालाई भाषणको विषय होइन, व्यवहारिक अवसर बनाउन सकिन्छ।

तर यी सबैका लागि लगानीमैत्री वातावरण, पारदर्शी प्रशासन, नीतिगत स्थिरता, दक्ष जनशक्ति र सरकार–निजी क्षेत्रबीचको वास्तविक सहकार्यआवश्यक हुन्छ।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा युवामा एउटा विश्वास जगाउनुपर्छ—

‘नेपालमै बसेर पनि भविष्य बनाउन सकिन्छ।’

विकासको अन्तिम मापदण्ड के हो ?

हामी विकासलाई प्रायः जीडीपी, प्रतिव्यक्ति आय, पूर्वाधार, विदेशी मुद्रा सञ्चिति वा रेमिट्यान्सको वृद्धिदरबाट मापन गर्छौँ।

यी सबै महत्वपूर्ण छन्।

तर विकासको अर्को मानवीय मापदण्ड पनि छ।

के एउटा बाबुले आफ्ना सन्तानको बाल्यकाल आफ्नै आँखाले देख्न पाएको छ ?

के एउटा पत्नीले श्रीमान्को प्रतीक्षामा वर्षौं बिताउनुपरेको छैन ?

के वृद्ध बाबुआमाले बुढ्यौलीमा आफ्ना छोराछोरीको साथ पाएका छन् ?

के युवाले आफ्नै देशमा सम्मानजनक रोजगारी र भविष्य देख्न थालेका छन् ?

यी प्रश्नको उत्तर पनि विकासको सफलताको मापदण्ड बन्नुपर्छ।

किनभने देशको अर्थतन्त्र बलियो हुनु महत्वपूर्ण छ, तर त्यस अर्थतन्त्रले नागरिकलाई आफ्नो परिवारसँग सम्मानपूर्वक बाँच्ने अवसर दिन सकेन भने समृद्धिको अर्थ अधुरो रहन्छ।

अब विमानस्थलका आँसुको अर्थ बदल्नुपर्छ

आज विमानस्थलमा बाबुलाई देखेर दौडिने बालबालिकाको दृश्यले सामाजिक सञ्जालमा लाखौँ मानिसको मन छुन्छ।

भोलि त्यही विमानस्थलमा देखिने दृश्य फरक हुन सक्छ।

विदेशबाट फर्किएका नेपालीको संख्या घटेर होइन, स्वदेशमै अवसर बढेर त्यो दृश्य बदलिनुपर्छ।

त्यस्तो दिन आउनुपर्छ, जब नेपाली युवा सपना पूरा गर्न विदेश जानुलाई बाध्यता होइन, आफ्नो इच्छाअनुसारको एउटा विकल्प मात्र ठानून्।

जहाँ बाबुले सन्तानको बाल्यकाल भिडियो स्क्रिनमा होइन, आफ्नै काखमा देख्न पाओस्।

जहाँ पत्नीले पतिको प्रतीक्षामा वर्षौं बिताउनु नपरोस्।

जहाँ वृद्ध बाबुआमाले छोराछोरी फर्किने दिन गन्दै बस्न नपरोस्।

र जहाँ देशको आर्थिक समृद्धिको कथा रेमिट्यान्सको अंकमा मात्र होइन, परिवारसँगै बिताएको जीवनको खुसीमा पनि लेखियोस्।

विमानस्थलका ती आँसु हामीलाई सम्झाइरहेका छन्—अब नेपालको विकासको अर्को लक्ष्य केवल रोजगारी सिर्जना गर्नु होइन, रोजगारीका लागि परिवारबाट टाढिनुपर्ने बाध्यताको अन्त्य गर्नु पनि हो।

Originally published on abcnews.com.np.