काठमाडौं । आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) ले रोजगारी विस्थापित गर्ने जोखिम, जलवायु परिवर्तनको बढ्दो असर, युद्धको त्रासदी र गहिरिँदो आर्थिक असमानताले विश्वका सम्पन्न राष्ट्रका नागरिकमा भविष्यप्रति आशाभन्दा चिन्ता बढाइरहेको देखिएको छ।

विशेषगरी अमेरिका र युरोपका विकसित देशमा नागरिकहरू आफ्नो व्यक्तिगत जीवन मात्र होइन, आफ्नो देश र समाजको भविष्यसमेत अनिश्चित देख्न थालेका छन्।

हालै सार्वजनिक एक सर्वेक्षणअनुसार, पाँचमध्ये दुई अर्थात् करिब ४० प्रतिशत अमेरिकी नागरिकले सन् २२७६ मा अमेरिकाले स्थापनाको ५०० वर्ष पूरा गर्दासम्म देश एकीकृत स्वरूपमा अस्तित्वमा नरहन सक्ने आशंका व्यक्त गरेका छन्।

अधिकांश अमेरिकीको धारणा सन् २०५० सम्ममा आफ्नो देश अहिलेभन्दा कमजोर, आर्थिक रूपमा पछाडि र राजनीतिक रूपमा अझ बढी विभाजित हुन सक्ने रहेको सर्वेक्षणले देखाएको छ। बेलायत र फ्रान्सजस्ता सम्पन्न युरोपेली मुलुकमा पनि भविष्यप्रतिको धारणा उत्साहजनक छैन।

तर, विश्वको अर्को हिस्सामा तस्वीर बिल्कुल फरक देखिन्छ।

कम सम्पन्न देशमा भविष्यप्रति बढी आशावाद

युनिसेफले ५५ देशमा गरेको ‘ग्लोबल सर्वे’ले मध्यम आय भएका तथा विकासशील देशका नागरिकमा भविष्यप्रतिको आशावाद तुलनात्मक रूपमा निकै उच्च रहेको देखाएको छ।

इन्डोनेसिया, केन्या, साउदी अरेबिया र कोलम्बियालगायत देशका नागरिक विकसित पश्चिमी मुलुकका नागरिकको तुलनामा भविष्यप्रति बढी आशावादी देखिएका छन्।

यसले एउटा रोचक प्रश्न उठाउँछ—किन आर्थिक रूपमा सम्पन्न समाज भविष्यसँग बढी डराउँछ, जबकि कम सम्पन्न समाज भविष्यप्रति बढी आशावादी देखिन्छ?

वैज्ञानिक पत्रिका नेचर मा प्रकाशित अध्ययनले यसको एउटा महत्वपूर्ण कारण मानिसको वर्तमान सम्पत्तिभन्दा पनि उनीहरू कुन दिशामा अघि बढिरहेका छन् भन्ने अनुभूति हुन सक्ने देखाएको छ।

‘आज कति छ’ भन्दा ‘भोलि कता पुगिन्छ’ महत्वपूर्ण

मानिसको भविष्यप्रतिको आशा उसको वर्तमान आर्थिक अवस्थाले मात्र निर्धारण गर्दैन। आफ्नो जीवन र समाज सही दिशामा अघि बढिरहेको छ भन्ने अनुभूति भएमा सीमित स्रोतसाधन भएका मानिससमेत भविष्यप्रति आशावादी हुन सक्छन्।

कम सम्पन्न देशमा शिक्षा, रोजगारी, पूर्वाधार, स्वास्थ्य, प्रविधि र आयका क्षेत्रमा सुधारको ठूलो सम्भावना बाँकी हुन्छ। त्यसैले नागरिकले आफ्नो जीवनस्तर आगामी वर्षहरूमा अझ माथि उठ्न सक्ने सम्भावना देख्छन्।

यसको विपरीत सम्पन्न देशमा जीवनस्तर पहिले नै उच्च तहमा पुगिसकेको हुन्छ। थप आर्थिक वृद्धि वा जीवनस्तरमा ठूलो छलाङको सम्भावना तुलनात्मक रूपमा सीमित हुन सक्छ। यही कारण भविष्यबाट अपेक्षा उच्च तर सुधारको सम्भावना सीमित हुँदा निराशा बढ्न सक्छ।

उमेरसँगै घट्छ भविष्यप्रतिको आशा

अध्ययनले भविष्यप्रतिको धारणामा उमेर महत्वपूर्ण कारक रहेको पनि देखाएको छ।

५५ वर्ष पार गरेपछि मानिसमा भविष्यप्रति निराशावादी सोच बढ्ने प्रवृत्ति देखिएको अध्ययनमा उल्लेख छ।

पश्चिमी देशमा वृद्ध जनसंख्याको अनुपात तुलनात्मक रूपमा बढी भएकाले समग्र समाजको भविष्यप्रतिको धारणा पनि बढी निराशावादी देखिन सक्ने विश्लेषण गरिएको छ।

उदाहरणका लागि ५५ वर्षभन्दा माथिको जनसंख्या बेलायतमा करिब ३१ प्रतिशत, अमेरिकामा ३० प्रतिशत, फ्रान्समा ३४ प्रतिशत र जर्मनीमा ३८ प्रतिशत रहेको उल्लेख गरिएको छ।

तर युवा जनसंख्या धेरै भएका देशमा तस्वीर फरक छ।

केन्यामा ५५ वर्षभन्दा माथिको जनसंख्या करिब ७.५ प्रतिशत, सिरियामा ११ प्रतिशत, साउदी अरेबियामा १३ प्रतिशत र दक्षिण अफ्रिकामा १२ प्रतिशत रहेको बताइएको छ। यीमध्ये धेरै देशमा भविष्यप्रतिको आशावाद उच्च देखिएको छ।

लोकतन्त्रले पनि कहिलेकाहीँ निराशा बढाउँछ?

भविष्यप्रतिको निराशावादका पछाडि राजनीतिक कारणसमेत हुन सक्ने अध्ययनको विश्लेषण छ।

लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा राजनीतिक दल तथा नेताहरूले चुनावका बेला नागरिकको जीवनस्तर सुधार गर्ने, रोजगारी सिर्जना गर्ने र देशलाई समृद्ध बनाउने ठूला प्रतिबद्धता गर्छन्।

तर तीमध्ये धेरै प्रतिबद्धता पूरा हुन नसक्दा नागरिकमा अपेक्षा र उपलब्धिबीचको दूरी बढ्छ। परिणामतः लोकतन्त्रप्रति मात्र होइन, समग्र देशको भविष्यप्रति नै असन्तोष पैदा हुन सक्छ।

यस अर्थमा लोकतन्त्र आफैँ निराशाको कारण नभए पनि अत्यधिक राजनीतिक अपेक्षा र त्यसको अपूर्णताले निराशा जन्माउन सक्ने देखिन्छ।

स्वतन्त्र प्रेस : सूचना कि निराशाको ऐना?

समाजको भविष्यप्रतिको धारणामा सञ्चारमाध्यमको भूमिकासमेत महत्वपूर्ण हुन्छ।

स्वतन्त्र सञ्चारमाध्यमले सरकारका कमजोरी, भ्रष्टाचार, घोटाला, सामाजिक समस्या र नीतिगत असफलतालाई निरन्तर सार्वजनिक गर्छन्। लोकतान्त्रिक समाजका लागि यो अत्यन्त महत्वपूर्ण भए पनि नागरिकले दैनिक रूपमा नकारात्मक समाचार धेरै उपभोग गर्दा समाज गलत दिशामा गइरहेको अनुभूतिबलियो हुन सक्छ।

यसले एउटा विरोधाभास देखाउँछ—स्वतन्त्र प्रेसले लोकतन्त्रलाई जवाफदेही बनाउँछ, तर त्यसै क्रममा नागरिकलाई आफ्नै समाजका समस्या अझ बढी देखिने बनाउँछ।

एआई र जलवायु संकटले थपेको अनिश्चितता

अहिले भविष्यप्रतिको चिन्तामा नयाँ प्रविधि र जलवायु संकट पनि थपिएका छन्।

एआईले उत्पादकत्व र नयाँ अवसर सिर्जना गर्ने सम्भावना भए पनि परम्परागत रोजगारी विस्थापनको डरले विशेषगरी विकसित देशका श्रमिकमा अनिश्चितता बढाइरहेको छ।

त्यसैगरी जलवायु परिवर्तनका कारण बढ्दो चरम मौसम, बाढी, खडेरी, आगलागी र हिमाली क्षेत्रमा देखिएको जोखिमले मानिसलाई आफ्नो भविष्य सुरक्षित छ कि छैन भन्ने प्रश्न गर्न बाध्य बनाइरहेको छ।

यससँगै युद्ध, भूराजनीतिक तनाव, आर्थिक असमानता र सामाजिक ध्रुवीकरणले विकसित समाजमा भविष्यको सामूहिक कल्पनालाई कमजोरबनाइरहेका छन्।

सम्पन्नता मात्र आशाको ग्यारेन्टी होइन

यी तथ्यहरूले एउटा महत्वपूर्ण निष्कर्षतर्फ संकेत गर्छन्—धन र समृद्धि मात्रै भविष्यप्रतिको आशावादको आधार होइन।

कुनै देश आर्थिक रूपमा सम्पन्न भए पनि यदि नागरिकलाई समाज विभाजित हुँदै गएको, राजनीतिक व्यवस्था प्रभावहीन भएको, रोजगारी असुरक्षित बनेको र आगामी पुस्ताको अवस्था अहिलेभन्दा खराब हुने अनुभूति हुन्छ भने समृद्ध समाजमा समेत निराशा गहिरिन सक्छ।

अर्कोतर्फ, आर्थिक रूपमा कमजोर देशका नागरिकले आफ्ना सन्तानले आफूभन्दा राम्रो जीवन पाउने सम्भावना देखिरहेका छन् भने उनीहरू भविष्यप्रति आशावादी हुन सक्छन्।

अन्ततः भविष्यप्रतिको आशा मानिसको खल्तीमा कति पैसा छ भन्ने प्रश्नभन्दा उसले भोलिको बाटो कस्तो देख्छ भन्ने प्रश्नसँग बढी जोडिएकोदेखिन्छ।

सायद यही कारण आज संसारका केही धनी समाज भविष्यसँग डराइरहेका बेला विकासको यात्रामा रहेका समाजहरू भने अझै भविष्यलाई अवसरका रूपमा हेरिरहेका छन्।

Originally published on abcnews.com.np.