काठमाडौं । दशकौँदेखि विश्वको परम्परागत नक्सालाई सुधार गर्ने प्रयासले औपचारिक रूप लिँदै संयुक्त राष्ट्रसंघ महासभाले ‘इक्वल अर्थ’ कार्टोग्राफिक प्रोजेक्सनलाई समर्थन गरेको छ। सेप्टेम्बर ४ मा भएको मतदानमा १६४ देशले प्रस्तावको पक्षमा मतदान गरेका छन् भने अमेरिका एक्लैले विपक्षमा मतदान गरेको छ।

एस्टोनिया, जर्जिया, लिथुआनिया, मोरक्को, सर्बिया र युक्रेन मतदानमा सहभागी भएनन्।

अफ्रिकी मुलुकहरूको समूहले अघि सारेको ‘इक्वल अर्थ’ नक्साले महाद्वीपहरूको वास्तविक क्षेत्रफल र आकारलाई तुलनात्मक रूपमा बढी सटीक ढंगले प्रस्तुत गर्ने प्रस्तावकहरूको दाबी छ।

पश्चिम अफ्रिकी मुलुक टोगोका परराष्ट्रमन्त्री रोबर्ट डुसेले राष्ट्रसंघमा सम्बोधन गर्दै नक्सा कहिल्यै पूर्ण रूपमा तटस्थ नहुने र यसले शिक्षा तथा मानिसको विश्वबारेको बुझाइमा समेत प्रभाव पार्ने बताए।

“जब नक्साले हाम्रो ग्रहको गलत चित्र प्रस्तुत गर्छ, तब पुस्तौँसम्म गलत जानकारी पुग्ने खतरा रहन्छ,” उनले भने।

टोगोले सन् २०२६ को अन्त्यसम्म आफ्ना विद्यालयमा नयाँ नक्सा प्रयोगमा ल्याउने योजना बनाएको छ।

किन बदलिँदैछ विश्वको नक्सा?

हाल विश्वभर व्यापक रूपमा प्रयोग हुँदै आएको मर्केटर प्रोजेक्सन डच भूगोलविद् जेरार्डस मर्केटरले सन् १५६९ मा विकास गरेका थिए। समुद्री यात्रामा दिशासम्बन्धी कोण सही रूपमा देखाउन यो उपयोगी भए पनि महाद्वीपहरूको वास्तविक क्षेत्रफल प्रस्तुत गर्दा यसले ठूलो विकृति ल्याउँछ।

विशेषगरी ध्रुवीय क्षेत्रनजिकका भूभाग वास्तविक आकारभन्दा निकै ठूला देखिन्छन् भने भूमध्यरेखानजिकका भूभाग तुलनात्मक रूपमा साना देखिन्छन्।

यसको चर्चित उदाहरण ग्रीनल्यान्ड र अफ्रिका हुन्। परम्परागत मर्केटर नक्सामा यी दुई भूभाग लगभग उस्तै आकारका देखिन्छन्। तर वास्तविक क्षेत्रफलका आधारमा अफ्रिका ग्रीनल्यान्डभन्दा करिब १४ गुणा ठूलो छ।

नयाँ नक्साका समर्थकहरूले अफ्रिकाको विशाल क्षेत्रफल देखाउँदै त्यसको भूभागमा अमेरिका, चीन, भारत, जापान, मेक्सिको र युरोपको ठूलो हिस्साअट्न सक्ने र त्यसपछि पनि जमिन बाँकी रहने तथ्य प्रस्तुत गरेका छन्।

फ्रान्सले पनि मर्केटर नक्सा त्याग्ने

फ्रान्सका परराष्ट्रमन्त्री जान–नोएल बारोतले पनि परम्परागत मर्केटर नक्सामा अमेरिका, रुस र चीन आवश्यकताभन्दा ठूलो देखिने स्वीकार गर्दै फ्रान्सले मर्केटर प्रोजेक्सन त्याग्ने घोषणा गरेका छन्।

“नक्सा बदल्दैमा विश्व बदलिँदैन, तर गलत चित्र सुधार्नु सत्यको दिशामा एउटा महत्त्वपूर्ण कदम हो,” उनले भने।

अमेरिका किन विपक्षमा?

प्रस्तावको विपक्षमा मतदान गर्ने एक्लो देश अमेरिका बनेको छ।

अमेरिकी प्रतिनिधि यारिना फेरेन्सेभिचले राष्ट्रसंघले वास्तविक अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति र समृद्धिका विषयमा ध्यान दिनुको सट्टा १६औँ शताब्दीको नक्सासम्बन्धी परियोजनामा बहस गरेर समय खर्च गरिरहेको तर्क गरेकी छन्। उनले प्रस्तावलाई **‘वैचारिक एजेन्डा’**को संज्ञा दिएकी छन्।

यद्यपि राष्ट्रसंघको यो निर्णय कानुनी रूपमा बाध्यकारी छैन। समुद्री तथा हवाई नेभिगेसनमा दिशासम्बन्धी कोण सही देखाउने मर्केटर प्रोजेक्सन अझै प्राविधिक रूपमा उपयोगी रहेकाले ती क्षेत्रमा यसको प्रयोग जारी रहनेछ।

तर शिक्षण, भूगोल र विश्वबारेको सामान्य बुझाइमा भने ‘इक्वल अर्थ’ जस्ता नक्साले महादेशहरूको वास्तविक आकारबारे मानिसको दृष्टिकोण बदल्न सक्ने बहस सुरु भएको छ।

Originally published on abcnews.com.np.