काठमाडौं— नेपालकै जेठो र सबैभन्दा ठूलो शैक्षिक संस्था त्रिभुवन विश्वविद्यालय (त्रिवि) ले नयाँ नेतृत्व पाएको छ। सरकारले प्राध्यापक डा. भोला थापालाई त्रिविको उपकुलपतिमा नियुक्त गरेको छ। यसअघि काठमाडौं विश्वविद्यालय (केयू) का उपकुलपतिका रूपमा सफल नेतृत्व दिएका थापामाथि अब लामो समयदेखि शैक्षिक, प्रशासनिक र राजनीतिक चुनौतीसँग जुधिरहेको त्रिविलाई सुधार्ने ठूलो जिम्मेवारी आएको छ।

इन्जिनियरिङ शिक्षा, जलविद्युत् प्रविधि, ऊर्जा अनुसन्धान तथा विश्वविद्यालय व्यवस्थापनमा तीन दशकभन्दा बढी अनुभव बोकेका थापालाई उच्च शिक्षाको गुणस्तर सुधार, शैक्षिक क्यालेन्डर कार्यान्वयन, अनुसन्धान प्रवर्द्धन र अन्तर्राष्ट्रियकरणलाई गति दिने अपेक्षासहित सरकारले नेतृत्वको जिम्मेवारी दिएको हो।

सरकारी सेवाबाट विश्वविद्यालयसम्मको यात्रा

डा. थापाको व्यावसायिक यात्रा इन्जिनियरिङ अध्ययनपछि सरकारी सेवाबाट सुरु भएको थियो। तर एउटा अखबारमा प्रकाशित काठमाडौं विश्वविद्यालयमा उपप्राध्यापकका लागि खुला प्रतिस्पर्धाको विज्ञापनले उनको जीवनको दिशा नै परिवर्तन गरिदियो।

उनले आवेदन दिए, प्रतिस्पर्धाबाट छनोट भए र त्यसपछि काठमाडौं विश्वविद्यालयसँग उनको तीन दशक लामो यात्रा सुरु भयो।

केयूमा कार्यरत रहँदै उनले स्नातकोत्तर र विद्यावारिधि (पीएचडी) अध्ययन पूरा गरे। मेकानिकल इन्जिनियरिङमा स्नातक गरेका उनले स्नातकोत्तर तहमा टर्बाइन रनर सम्बन्धी अध्ययन गरे भने विद्यावारिधिमा हाइड्रोलिक मेसिनमा बालुवाका कणले पार्ने क्षरण (Erosion) विषयमा अनुसन्धान गरेका थिए।

उनले विद्यालय शिक्षा ल्याबोरेटरी स्कुल, कीर्तिपुरबाट तथा प्रवीणता प्रमाणपत्र तह **अमृत साइन्स क्याम्पस (अस्कल)**बाट पूरा गरेका हुन्।

काठमाडौं विश्वविद्यालयमा तीन दशकको नेतृत्व अनुभव

काठमाडौं विश्वविद्यालयमा उपप्राध्यापकबाट सुरु भएको यात्रा क्रमशः प्राध्यापक, सहायक डिन, कार्यकारी डिन, रजिस्ट्रार हुँदै उपकुलपतिसम्म पुगेको थियो।

२०७७ माघमा कोरोना महामारीको कठिन समयमा उनी काठमाडौं विश्वविद्यालयको उपकुलपतिमा नियुक्त भएका थिए।

उनको नेतृत्वमा विश्वविद्यालयले परम्परागत शिक्षा मात्र होइन, आधुनिक विज्ञानसँग नेपाली मौलिक ज्ञान र संस्कृतिलाई पनि जोड्ने प्रयास गर्‍यो।

उनले योग शिक्षालाई स्नातक तहमा समावेश गरे। साथै Bachelor in Craft and Design तथा Bachelor in Heritage जस्ता नयाँ कार्यक्रम सुरु गराए।

उनका अनुसार नेपालमा परम्परागत मूर्तिकला, हस्तकला, सम्पदा संरक्षण र सांस्कृतिक सीप हराउँदै गइरहेको अवस्थामा विश्वविद्यालयले ती विषयलाई शैक्षिक पाठ्यक्रममा समेट्नुपर्ने आवश्यकता महसुस गरेको थियो।

शिक्षक उत्पादनदेखि अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यसम्म

डा. थापाको कार्यकालमा विद्यालय तहका दक्ष शिक्षक उत्पादन गर्ने उद्देश्यले शिक्षक तालिम कार्यक्रम सुरु गरिएको थियो।

प्राविधिक शिक्षा र दक्ष जनशक्ति उत्पादनमा जोड दिँदै उनले शिक्षकलाई नयाँ प्रविधि र आधुनिक शिक्षण प्रणालीसँग जोड्ने प्रयास गरेका थिए।

अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य विस्तारमा पनि उनको नेतृत्व उल्लेखनीय मानिन्छ।

उनले भारतको आईआईटी मद्राससँग संयुक्त शैक्षिक कार्यक्रम सञ्चालन गरे, जसअन्तर्गत विद्यार्थीहरूले एक वर्ष नेपाल र अर्को वर्ष भारतमा अध्ययन गर्ने अवसर पाए।

भारतको तिरुपतिमा योग विज्ञानसम्बन्धी कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुका साथै विदेशी विद्यार्थी आकर्षित गर्ने नीति अघि बढाएका थिए।

उनले नेपाललाई दक्षिण एसियाकै शैक्षिक केन्द्र (Education Hub) बनाउन सकिने धारणा पटक–पटक सार्वजनिक गर्दै आएका छन्।

अनुसन्धानमा अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान

डा. थापाको मुख्य अनुसन्धान क्षेत्र जलविद्युत्, ऊर्जा प्रणाली, हरित हाइड्रोजन, ऊर्जा संरक्षण, हाइड्रोलिक टर्बाइन तथा नदीजन्य बालुवाले उपकरणमा पार्ने क्षरणसँग सम्बन्धित छ।

उनको नेतृत्वमा काठमाडौं विश्वविद्यालयमा अत्याधुनिक टर्बाइन परीक्षण प्रयोगशाला विकास गरिएको थियो।

उनले तीनवटा पुस्तक प्रकाशित गरेका छन् भने सयभन्दा बढी अन्तर्राष्ट्रिय जर्नल तथा सम्मेलनमा अनुसन्धानमूलक लेख प्रकाशित भएका छन्।

उनका अनुसन्धानहरू अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा उद्धृत हुने गरेका छन्।

शिक्षा, विज्ञान र अनुसन्धान क्षेत्रमा योगदान पुर्‍याएबापत उनले राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सम्मानसमेत प्राप्त गरेका छन्।

धेरै राष्ट्रिय संस्थामा नेतृत्व अनुभव

विश्वविद्यालयबाहेक पनि डा. थापाले विभिन्न राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय संस्थामा महत्वपूर्ण जिम्मेवारी निर्वाह गरेका छन्।

उनी मेडिकल शिक्षा आयोगका सदस्य, सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालयका सिनेट सदस्य, **नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा प्रतिष्ठान (नास्ट)**का सदस्य, भारतको गुरु काशी विश्वविद्यालयका बोर्ड सदस्य तथा युलेन्स विद्यालय, खुमलटारको व्यवस्थापन समितिका अध्यक्षका रूपमा समेत काम गरिसकेका छन्।

अबको सबैभन्दा ठूलो चुनौती—त्रिभुवन विश्वविद्यालय

काठमाडौं विश्वविद्यालयको तुलनामा त्रिभुवन विश्वविद्यालयको अवस्था निकै फरक छ।

देशभरका क्याम्पसमा अध्ययनरत करिब ७५ प्रतिशतभन्दा बढी विद्यार्थी त्रिविमै आबद्ध छन्। तर लामो समयदेखि राजनीतिक हस्तक्षेप, कर्मचारी तथा विद्यार्थी संगठनका आन्दोलन, तालाबन्दी, ढिलो परीक्षा, ढिलो नतिजा प्रकाशन तथा प्रशासनिक अव्यवस्थाले विश्वविद्यालय प्रभावित हुँदै आएको छ।

यही कारण डा. थापाका लागि त्रिविको नेतृत्व केवल प्रशासनिक जिम्मेवारी मात्र नभई संस्थागत सुधारको ठूलो परीक्षा पनि बन्ने देखिएको छ।

उनीमाथि नियमित शैक्षिक क्यालेन्डर कार्यान्वयन, समयमा परीक्षा सञ्चालन, नतिजा प्रकाशन, अनुसन्धानलाई प्रवर्द्धन, अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य विस्तार र विश्वविद्यालय प्रशासनलाई पारदर्शी बनाउने दबाब हुनेछ।

सरकारको विशेष प्राथमिकता

सरकारले नवनियुक्त उपकुलपतिलाई विश्वविद्यालयभित्र देखिएका विकृतिहरू अन्त्य गर्ने स्पष्ट सन्देश दिइसकेको छ।

विशेषगरी अध्ययन बिदाको दुरुपयोग गर्ने प्राध्यापकबाट रकम फिर्ता गराउने, विश्वविद्यालयको सम्पत्ति व्यवस्थापन, जग्गा संरक्षण तथा आर्थिक अनुशासन कायम गर्ने विषयलाई सरकारको पहिलो प्राथमिकतामा राखिएको छ।

यससँगै विश्वविद्यालय प्रशासनलाई थप उत्तरदायी र पारदर्शी बनाउने अपेक्षा पनि गरिएको छ।

उच्च शिक्षाको सुधारको परीक्षा

शिक्षा क्षेत्रका जानकारहरूका अनुसार डा. भोला थापाको नियुक्ति केवल एउटा प्रशासनिक परिवर्तन होइन, नेपालको उच्च शिक्षा सुधारको अवसर पनि हो।

काठमाडौं विश्वविद्यालयमा प्राप्त गरेको व्यवस्थापकीय अनुभव, अनुसन्धानमुखी सोच तथा अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यको अभ्यासलाई त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा प्रभावकारी रूपमा लागू गर्न सके नेपालको उच्च शिक्षा प्रणालीमा नयाँ अध्याय सुरु हुन सक्ने विश्वास गरिएको छ।

तर दशकौँदेखि थुप्रिएका संरचनागत समस्या, राजनीतिक हस्तक्षेप र प्रशासनिक जटिलतालाई समाधान गर्दै त्रिविलाई समयसापेक्ष, प्रतिस्पर्धी र अनुसन्धानमुखी विश्वविद्यालयका रूपमा रूपान्तरण गर्न भने नवनियुक्त उपकुलपति डा. भोला थापाले कठिन परीक्षा पार गर्नुपर्नेछ।