काठमाडौं  — दक्षिण चीन सागरको रणनीतिक रूपमा संवेदनशील स्कारबोरो रिफ (स्कारबोरो शोअल) लाई लिएर चीन, फिलिपिन्स र अमेरिकाबीचको तनाव फेरि चर्किएको छ। चीनले विवादित समुद्री क्षेत्रमा ‘नेसनल नेचर रिजर्भ’ लागू गर्दै नयाँ व्यवस्थापन प्रणाली कार्यान्वयनमा ल्याएपछि अमेरिकाले त्यसको कडा विरोध जनाएको हो।

अमेरिकी विदेश मन्त्रालयले शनिबार जारी गरेको वक्तव्यमा चीनको नयाँ कदमले फिलिपिन्सका माछा मार्ने समुदायलाई उनीहरूको परम्परागत माछा मार्ने क्षेत्रमा पुग्नबाट रोक्न सक्ने चेतावनी दिएको छ। वासिङ्टनले विवादित क्षेत्रमा चीनले वातावरण संरक्षणको नाममा आफ्नो प्रशासनिक तथा कानुनी नियन्त्रण विस्तार गर्न खोजेको आरोप पनि लगाएको छ।

‘नेचर रिजर्भ’लाई अमेरिकाको अस्वीकार

अमेरिकी विदेश मन्त्रालयले स्कारबोरो रिफमा चीनले लागू गरेको ‘नेसनल नेचर रिजर्भ’ लाई मान्यता नदिने स्पष्ट गरेको छ। अमेरिकाका अनुसार चीनले वातावरणीय संरक्षण र कानुनी व्यवस्थापनलाई आधार बनाएर दक्षिण चीन सागरमा आफ्नो व्यापक सामुद्रिक दाबीलाई संस्थागत गर्न खोजिरहेको छ।

अमेरिकाले स्वतन्त्र र खुला हिन्द–प्रशान्त क्षेत्रप्रतिको आफ्नो प्रतिबद्धता दोहोर्याउँदै सुरक्षा साझेदार फिलिपिन्सको साथमा उभिने जनाएको छ।

चीनको नयाँ व्यवस्थापन संरचना

चिनियाँ सञ्चारमाध्यम चाइना डेलीका अनुसार अगस्ट १ देखि लागू गरिएको नयाँ व्यवस्थापन प्रणालीमा १६ वटा प्रावधान समावेश छन्। ती प्रावधानहरू हालै स्थापना गरिएको ‘नेसनल नेचर रिजर्भ’ को सञ्चालन, संरक्षण र निगरानीसँग सम्बन्धित छन्।

यस व्यवस्थाअन्तर्गत चीनको प्राकृतिक स्रोत मन्त्रालय, नेसनल फरेस्ट्री एन्ड ग्रासल्यान्ड एडमिनिस्ट्रेसन, चाइना कोस्ट गार्ड तथा हेनान प्रान्तीय सरकार ले संयुक्त रूपमा क्षेत्रको अनुगमन गर्नेछन्।

चारवटै निकायबीच समन्वय संयन्त्र स्थापना गरी सूचना आदान–प्रदान, संयुक्त अनुगमन तथा चीनले गैरकानुनी मानेका गतिविधिविरुद्ध कडा कानुन कार्यान्वयन गर्ने व्यवस्था गरिएको छ।

विश्लेषकहरूले यसलाई विवादित समुद्री क्षेत्रमा चीनको प्रशासनिक उपस्थितिलाई अझ संस्थागत बनाउने रणनीतिक कदमका रूपमा हेरेका छन्।

फिलिपिन्सका माछामार्ने प्रभावित हुने चिन्ता

अमेरिकाले चीनको नयाँ व्यवस्थापन प्रणालीले विशेष गरी फिलिपिन्सका परम्परागत माछामार्ने समुदायको जीविकोपार्जनमा प्रत्यक्ष असर पार्न सक्ने जनाएको छ। फिलिपिन्सले लामो समयदेखि उक्त क्षेत्र आफ्नो विशेष आर्थिक क्षेत्र (EEZ) भित्र पर्ने दाबी गर्दै आएको छ।

फिलिपिन्स र अन्तर्राष्ट्रिय कानुनी दस्तावेजहरूमा यो क्षेत्र ‘स्कारबोरो शोअल’ का नामले चिनिन्छ।

२०१६ को अन्तर्राष्ट्रिय फैसला अझै विवादको केन्द्रमा

स्कारबोरो शोअल दक्षिण चीन सागरको सबैभन्दा संवेदनशील विवादित क्षेत्रमध्ये एक हो।

सन् २०१६ मा संयुक्त राष्ट्रसंघीय समुद्री कानुन (UNCLOS) अन्तर्गत गठित मध्यस्थ न्यायाधिकरणले फिलिपिन्सको पक्षमा फैसला सुनाउँदै चीनको तथाकथित ‘ऐतिहासिक अधिकार’ सम्बन्धी दाबीलाई कानुनी आधारहीन ठहर गरेको थियो।

तर, बेइजिङले उक्त फैसलालाई अस्वीकार गर्दै दक्षिण चीन सागरका अधिकांश क्षेत्रमा आफ्नो ऐतिहासिक अधिकार कायम रहेको दाबी गर्दै आएको छ।

क्षेत्रीय शक्ति प्रतिस्पर्धा थप चर्किने संकेत

दक्षिण चीन सागर विश्वको सबैभन्दा व्यस्त समुद्री व्यापारिक मार्गमध्ये एक हो, जहाँबाट विश्व व्यापारको ठूलो हिस्सा र ऊर्जा आपूर्ति ओहोरदोहोर गर्छ। यही कारण चीन, फिलिपिन्स, अमेरिका तथा अन्य क्षेत्रीय शक्तिबीचको प्रतिस्पर्धा केवल समुद्री सीमाको विवादमा सीमित छैन; यो हिन्द–प्रशान्त क्षेत्रको रणनीतिक शक्ति सन्तुलनसँग पनि प्रत्यक्ष जोडिएको छ।

विश्लेषकहरूका अनुसार स्कारबोरो रिफमा चीनले प्रशासनिक नियन्त्रण थप बलियो बनाउने प्रयास र त्यसप्रति अमेरिकाको खुला विरोधले आगामी दिनमा दक्षिण चीन सागरमा कूटनीतिक तथा सुरक्षा तनाव अझ बढ्न सक्ने संकेत दिएको छ।

Originally published on abcnews.com.np.