टिप्पणी : आन्दोलन सकिएपछि सडक शान्त हुन्छ। नाराका आवाज हराउँछन्, ब्यानरहरू थन्किन्छन् र प्रदर्शनकारीहरू घर फर्किन्छन्। सत्ता परिवर्तन हुन सक्छ, सरकार बदलिन सक्छ, नीति तथा राजनीतिक प्राथमिकता फेरिन सक्छन्। तर आन्दोलनको प्रभाव त्यतिमै समाप्त हुँदैन।

आन्दोलनले केवल राजनीतिक सत्ता र संस्थालाई मात्र प्रभावित गर्दैन; यसले समाजको चेतना, मानिसको सोच्ने तरिका र आफ्ना अधिकार तथा कर्तव्यलाई बुझ्ने दृष्टिकोणसमेत बदल्न सक्छ। यसको प्रभाव पुस्ता–पुस्तामा सर्छ र अन्ततः राज्यदेखि परिवारसम्म पुग्छ।

नेपालमा २०८२ भदौ २३ र २४ गते भएको जेनजी आन्दोलनको एक वर्ष पुग्न अब करिब एक महिना बाँकी छ। आन्दोलनको प्रत्यक्ष अनुभव त्यसमा सहभागी पुस्तासँग अझै ताजा छ। आन्दोलनका क्रममा युवाहरूले ज्यान गुमाए, राज्यका संरचनामा क्षति पुग्यो र त्यसपछि मुलुकको राजनीतिक परिस्थिति नै नयाँ दिशातर्फ मोडियो।

इतिहासले एक दिन उक्त आन्दोलनको राजनीतिक उपलब्धि, कमजोरी र दीर्घकालीन प्रभावको मूल्याङ्कन गर्ला। तर अहिले नै एउटा प्रश्नमा बहस आवश्यक छ—जेनजी आन्दोलनले नेपाली युवाको मनोविज्ञानमा के परिवर्तन ल्यायो?

यो प्रश्न राजनीतिको सीमाभन्दा बाहिरको प्रश्न हो।

जेनजी’ अब उमेर समूह मात्र रहेन

जेनेरेसन जेड अर्थात् ‘जेनजी’ मूलतः पुस्तागत वर्गीकरण हो। तर नेपालमा २०८२ भदौको आन्दोलनपछि ‘जेनजी’ शब्दले केवल जन्मवर्ष वा उमेर समूहको परिचय बोकेको छैन।

यो शब्दसँग अहिले भ्रष्टाचारविरोध, डिजिटल स्वतन्त्रता, राजनीतिक असन्तुष्टि, पुरानो नेतृत्वप्रतिको अविश्वास र परिवर्तनको आकांक्षा जोडिएका छन्।

अर्थात्, नेपालमा ‘जेनजी’ एउटा सामाजिक–राजनीतिक पहिचान बन्ने प्रक्रियामा छ।

२०२६ मा प्रकाशित सामाजिक सेमियोटिक्ससम्बन्धी एक अध्ययनले नेपाल र अफ्रिकी मुलुक मडागास्करका जेनजी आन्दोलनलाई समाचार माध्यमले कसरी पुस्तागत लेबलका रूपमा निर्माण गर्छन् भन्ने विश्लेषण गरेको छ। अध्ययनको मूल प्रश्न नै महत्वपूर्ण छ—जब कुनै आन्दोलनलाई ‘जेनजी आन्दोलन’ भनिन्छ, त्यसले आन्दोलनमा सहभागी युवालाई उमेर समूहका रूपमा मात्र चिनाउँछ कि उनीहरूलाई एउटा विशिष्ट राजनीतिक तथा नैतिक पहिचान पनि दिन्छ?

नेपालको अनुभवले दोस्रो सम्भावनातर्फ संकेत गर्छ।

जेनजी आन्दोलनपछि ‘हामी परिवर्तन गर्न सक्छौँ’ भन्ने सामूहिक आत्मविश्वास युवा पुस्तामा बलियो भएको देखिन्छ। यो आफैँमा लोकतन्त्रका लागि सकारात्मक कुरा हो। अन्यायमाथि प्रश्न गर्ने, सत्तालाई जवाफदेही बनाउने र पुराना अभ्यासमाथि पुनर्विचार माग्ने चेतना लोकतान्त्रिक समाजको आवश्यकता हो।

तर हरेक सकारात्मक शक्ति सही दिशामा प्रयोग हुन्छ भन्ने छैन। राज्यलाई प्रश्न गर्नु र अभिभावकलाई प्रश्न गर्नु एउटै कुरा होइन।

सरकारको निर्णय अस्वीकार गर्नु र विद्यालयको हरेक नियम अस्वीकार गर्नु पनि एउटै कुरा होइन। यही भिन्नता बुझ्न नसक्दा आन्दोलनबाट जन्मिएको राजनीतिक चेतना व्यक्तिगत सम्बन्धमा द्वन्द्वको कारण बन्न सक्छ।

किशोरावस्था स्वायत्तता खोज्ने समय हो। किशोरले आफूलाई अभिभावकभन्दा अलग व्यक्तिका रूपमा बुझ्न थाल्छ। आफ्नो पोसाक, कपाल, साथी, विचार, मोबाइल प्रयोग, सामाजिक सम्बन्ध र व्यक्तिगत जीवनका विषयमा आफैँ निर्णय गर्न चाहन्छ। अर्कोतर्फ अभिभावकले त्यही व्यवहारलाई सुरक्षा, अनुशासन र जिम्मेवारीको कोणबाट हेर्न सक्छन्।

कलेजले निश्चित पोसाक लगाउन, कपाल व्यवस्थित राख्न वा समयमा उपस्थित हुन आग्रह गर्दा विद्यार्थीले त्यसलाई संस्थागत अनुशासनका रूपमा बुझ्न सक्छ। तर अर्को विद्यार्थीले त्यसलाई आफ्नो व्यक्तिगत स्वतन्त्रतामाथिको हस्तक्षेपका रूपमा लिन सक्छ।

यहीँबाट द्वन्द्व सुरु हुन्छ। आन्दोलनपछिको पुस्तामा अधिकार र स्वतन्त्रताप्रतिको चेतना अझ बलियो भएको अवस्थामा यस्तो द्वन्द्वको सम्भावना बढ्न सक्छ। त्यसैले जेनजी आन्दोलनको प्रभावलाई केवल सडक, संसद् र सरकारमा खोजेर पुग्दैन। यसको एउटा महत्वपूर्ण प्रयोगशाला घर र विद्यालय पनि हुन्।

अधिकार बुझ्नु र सीमा बुझ्नु पनि उत्तिकै आवश्यक

आन्दोलनले युवालाई ‘मेरो अधिकार छ’ भन्न सिकाएको छ भने अब समाजले उनीहरूलाई अर्को वाक्य पनि सिकाउनुपर्छ—‘मेरो जिम्मेवारी पनि छ।’

लोकतन्त्र अधिकारको मात्र व्यवस्था होइन। यो जिम्मेवारी, सहिष्णुता, संवाद र असहमतिलाई स्वीकार गर्ने संस्कृतिको पनि व्यवस्था हो।

अभिभावकसँग असहमत हुन पाउनु अधिकार हो। शिक्षकको निर्णयमाथि प्रश्न गर्न पाउनु पनि अधिकार हो। सरकारको आलोचना गर्न पाउनु लोकतान्त्रिक अधिकार हो।

तर असहमतिको अर्थ संवादको अन्त्य होइन।

स्वतन्त्रताको अर्थ अरूको स्वतन्त्रता समाप्त गर्नु पनि होइन।

यही ठाउँमा जेनजी पुस्ताको अगाडि ठूलो चुनौती छ—आन्दोलनले दिएको आत्मविश्वासलाई विद्रोहमा मात्र होइन, जिम्मेवार नागरिकतामा रूपान्तरण गर्ने।

हङकङको अनुभव

नेपाल र हङकङको राजनीतिक, सामाजिक तथा सांस्कृतिक अवस्था समान छैन। त्यसैले हङकङको अनुभवलाई नेपालको भविष्यको प्रत्यक्ष नमुनाका रूपमा लिन मिल्दैन।

तर त्यहाँको एउटा अध्ययनले भने सोच्न बाध्य बनाउँछ।

हङकङमा २०१९ को ठूलो सामाजिक आन्दोलनपछि किशोर र अभिभावकबीच राजनीतिक असहमतिले पारिवारिक सम्बन्धमा पारेको प्रभावबारे अध्ययन गरिएको थियो। ११ देखि १६ वर्ष उमेर समूहका ८६६ किशोर–किशोरीमाथि गरिएको अध्ययनमा २४.१ प्रतिशतले राजनीतिक विचारका कारण अभिभावकसँग द्वन्द्व भएको र २०.४ प्रतिशतले राजनीतिक विचार व्यक्त गर्ने तरिकालाई लिएर द्वन्द्व भएको बताएका थिए।

यसको अर्थ राजनीतिक आन्दोलनले परिवारभित्रै विभाजन ल्याउँछ भन्ने होइन। तर एउटा पुस्ता राजनीतिक रूपमा सक्रिय हुँदै जाँदा र उसले अभिभावकभन्दा फरक मूल्य तथा दृष्टिकोण विकास गर्दा त्यसको प्रभाव पारिवारिक सम्बन्धमा पनि पर्न सक्छ भन्ने संकेत भने यसले दिन्छ।

नेपालले यसबाट सिक्नुपर्ने कुरा यही हो।

‘जेनजी’ भन्ने शब्द परिवारभित्रै बदलिँदै छ

नेपालमा अहिले ११–१२ वर्षका बालबालिकालाई समेत अभिभावकले ‘जेनजी’ भनेर सम्बोधन गर्न थालेका उदाहरण सुनिन थालेका छन्।

यो सामान्य सम्बोधनजस्तो देखिए पनि यसको सामाजिक अर्थ रोचक छ। कहिलेकाहीँ यो शब्द गर्वको अभिव्यक्ति हुन सक्छ—‘हाम्रो बच्चा नयाँ पुस्ताको हो।’

कहिलेकाहीँ व्यङ्ग्य हुन सक्छ—‘आजकलका जेनजीहरू यस्तै हुन्।’ कहिलेकाहीँ डर पनि हुन सक्छ—‘यो पुस्तालाई नियन्त्रण गर्न गाह्रो छ।’

र कहिलेकाहीँ यसले पुस्ताबीचको दूरीलाई नै संकेत गर्न सक्छ। त्यसैले ‘जेनजी’लाई केवल एउटा लेबलका रूपमा प्रयोग गर्नु उचित हुँदैन। कुनै व्यक्तिको उमेरले उसको सम्पूर्ण चरित्र, राजनीतिक चेतना वा व्यवहार निर्धारण गर्दैन।

जेनजी हुनु भनेको विद्रोही हुनु मात्र होइन। जेनजी हुनु भनेको डिजिटल हुनु मात्र पनि होइन। र जेनजी हुनु भनेको पुरानो पुस्तालाई अस्वीकार गर्नु पनि होइन।

पुरानो पुस्ताले पनि प्रश्न सुन्न सिक्नुपर्छ

बहसको अर्को पाटो पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।

युवाले आफ्नो व्यवहार सुधार्नुपर्छ भनेर मात्र पुग्दैन। अभिभावक, शिक्षक र पुरानो पुस्ताले पनि युवाको प्रश्न सुन्न सिक्नुपर्छ।

कहिलेकाहीँ युवा विद्रोहको पछाडि अनुशासनहीनता होइन, सुन्ने कोही नभएको पीडा हुन्छ।

पुरानो पुस्ताले ‘हामीले पनि संघर्ष गरेका हौँ’ भनेर नयाँ पुस्ताको प्रश्न खारेज गर्न थाल्यो भने दूरी झन् बढ्छ।

नयाँ पुस्ताले प्रविधि र सूचना पाए पनि अनुभवमा कमजोर हुन सक्छ। पुरानो पुस्तासँग अनुभव भए पनि नयाँ समय बुझ्ने क्षमतामा कमजोरी हुन सक्छ।

त्यसैले पुस्ताबीचको सम्बन्ध प्रतिस्पर्धाको होइन, संवादको सम्बन्ध हुनुपर्छ।

आन्दोलनले एउटा पुस्तालाई के सिकायो?

जेनजी आन्दोलनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि सम्भवतः कुनै सरकार बन्यो वा ढल्यो भन्ने मात्र होइन।

यसले युवालाई एउटा महत्वपूर्ण अनुभूति दिएको हुन सक्छ—सामूहिक रूपमा आवाज उठाउँदा परिवर्तन सम्भव हुन्छ।

तर यससँगै अर्को पाठ पनि सिक्न आवश्यक छ—परिवर्तन माग्नु र परिवर्तन संस्थागत गर्नु फरक कुरा हुन्।

सडकमा नाराबाट सरकारमाथि दबाब सिर्जना गर्न सकिन्छ। तर देश चलाउन नीति चाहिन्छ। संस्था चाहिन्छ। कानुन चाहिन्छ। प्रशासनिक क्षमता चाहिन्छ। धैर्य चाहिन्छ। सम्झौता गर्न सक्ने क्षमता चाहिन्छ।

आन्दोलनको ऊर्जा व्यवस्थापन गर्न नसक्दा त्यो ऊर्जा निराशामा बदलिन सक्छ।

युवाले आन्दोलन गर्न सक्छन्। तर उनीहरूले संस्थाहरू निर्माण गर्न पनि सिक्नुपर्छ। सरकार परिवर्तन गर्न सकिन्छ। तर शासनको संस्कृति परिवर्तन गर्न धेरै लामो समय लाग्छ।

जेनजी आन्दोलनको वर्षदिन पुग्दै गर्दा अब यसको मूल्याङ्कन केवल ‘त्यो दिन के भयो?’ भनेर गर्नु पर्याप्त हुँदैन।

प्रश्न अब यो हुनुपर्छ— त्यसपछि के बदलियो?

युवाको राजनीतिक चेतनामा के परिवर्तन आयो?

भ्रष्टाचारप्रतिको दृष्टिकोणमा के परिवर्तन भयो?

राजनीतिक दललाई हेर्ने दृष्टिकोण कस्तो बन्यो?

सरकारसँग अपेक्षा कति बढ्यो?

परिवार र विद्यालयमा अधिकार तथा अनुशासनबारे बहस कसरी बदलियो?

र सबैभन्दा महत्वपूर्ण—युवाले प्राप्त गरेको राजनीतिक आत्मविश्वास जिम्मेवार नागरिकतामा बदलियो कि केवल असन्तुष्टिमा सीमित रह्यो?

यी प्रश्नको उत्तरले जेनजी आन्दोलनको वास्तविक प्रभाव मापन गर्नेछ।

विद्रोहपछि निर्माणको समय

हरेक आन्दोलनको एउटा समय हुन्छ। आन्दोलनले पुरानो संरचनालाई हल्लाउँछ। तर त्यसपछि नयाँ संरचना निर्माण गर्ने काम सुरु हुन्छ।

नेपालको जेनजी पुस्ताका लागि अहिले त्यही चरण सुरु भएको छ। उसले प्रश्न गर्‍यो। अब उत्तर खोज्नुपर्छ।

उसले अस्वीकार गर्‍यो। अब विकल्प निर्माण गर्नुपर्छ। उसले नेतृत्वलाई चुनौती दियो। अब आफूले नेतृत्व गर्ने क्षमता प्रमाणित गर्नुपर्छ।

उसले पुरानो पुस्ताको कमजोरी देखायो। अब आफू पुरानो कमजोरी दोहोर्‍याउँदैन भन्ने प्रमाण दिनुपर्छ।

यहीँबाट जेनजी आन्दोलनको वास्तविक परीक्षा सुरु हुन्छ। आन्दोलनको सबैभन्दा ठूलो सफलता सडकमा कति मानिस उत्रिए भन्नेमा हुँदैन। त्यसले समाजमा कति जिम्मेवार नागरिक जन्मायो भन्नेमा हुन्छ।

सडक शान्त भइसकेको छ। नाराहरू पनि विस्तारै हराउँदै छन्। तर त्यो आन्दोलनले जन्माएको चेतना अझै समाजमा जीवित छ। अब त्यो चेतना अराजकतामा जाने हो कि लोकतान्त्रिक संस्कारमा, असन्तुष्टिमा सीमित हुने हो कि निर्माणको शक्तिमा, पुस्तागत द्वन्द्वमा बदलिने हो कि पुस्ताबीचको संवादमा—निर्णय यही पुस्ताले गर्नुपर्नेछ।

किनकि आन्दोलनको वर्षदिन मनाउनु सजिलो छ। आन्दोलनको अर्थलाई जीवन र संस्थामा उतार्नुचाहिँ वास्तविक चुनौती हो।

Originally published on abcnews.com.np.