काठमाडौँ । नेपाल र जापानबीचको सम्बन्ध केवल कूटनीतिक औपचारिकतामा सीमित छैन। इतिहास, संस्कृति, विकास साझेदारी र जनस्तरको सम्बन्धले दुई देशलाई लामो समयदेखि जोड्दै आएको छ। सन् १९५६ सेप्टेम्बर १ मा औपचारिक कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना भएयता नेपाल–जापान सम्बन्धले करिब सात दशकको यात्रा पूरा गरेको छ।

यो अवधिमा जापान नेपालको विकास साझेदारका रूपमा निरन्तर सक्रिय रहँदै आएको छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, पूर्वाधार, जलविद्युत, मानव संसाधन विकास तथा औद्योगिक क्षेत्रमा जापानको सहयोग नेपालको विकास यात्रासँग जोडिएको छ।

दोस्रो विश्वयुद्धको विनाशकारी परिणाम भोगेको जापानले केही दशकभित्रै आफूलाई विश्वका प्रमुख विकसित अर्थतन्त्रमध्ये एकका रूपमा स्थापित गर्‍यो। युद्धपछिको ध्वस्त अवस्थाबाट उठेर विकास, प्रविधि र व्यवस्थापनको क्षेत्रमा अग्रणी बन्न सफल जापानको यात्रा नेपालजस्ता विकासोन्मुख मुलुकका लागि अध्ययन र प्रेरणाको विषय बन्न सक्छ।

कावागुचीदेखि औपचारिक कूटनीतिक सम्बन्धसम्म

नेपाल–जापान सम्पर्कको इतिहास औपचारिक कूटनीतिक सम्बन्धभन्दा पुरानो मानिन्छ। सन् १८९९ मा जापानी बौद्ध भिक्षु इकाई कावागुची तिब्बती बौद्ध धर्मको अध्ययन यात्राका क्रममा नेपाल आएका थिए। उनको नेपाल आगमनलाई दुई देशबीचको जनस्तरीय तथा सांस्कृतिक सम्पर्कको प्रारम्भिक कडीका रूपमा लिइन्छ।

पछि सन् १९५६ मा औपचारिक कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना भएपछि दुई देशबीचको सहकार्य क्रमशः विस्तार हुँदै गयो।

नेपालको विकास प्रक्रियामा जापानले लामो समयदेखि सहयोग गर्दै आएको छ। सडक, पुल, शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, खानेपानी, ऊर्जा तथा मानव संसाधन विकासका विभिन्न क्षेत्रमा जापानी सहयोगको उपस्थिति देखिन्छ।

नेपाल–जापान सम्बन्धको एउटा विशेषता यसको स्थिरता पनि हो। राजनीतिक परिवर्तन र अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थितिमा आएको उतारचढावका बाबजुद दुई देशबीचको सम्बन्ध विश्वास र पारस्परिक सम्मानका आधारमा अघि बढ्दै आएको छ।

जापानको विकासको आधार : अनुशासन र सामूहिक जिम्मेवारी

जापानको विकासलाई केवल प्रविधि वा आर्थिक क्षमताको परिणामका रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। जापानी समाजमा समयको महत्व, कामप्रतिको प्रतिबद्धता, सार्वजनिक जिम्मेवारी र सामूहिक हितलाई महत्व दिने संस्कृतिले पनि विकासमा ठूलो भूमिका खेलेको छ।

जापानी समाजमा व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र सामाजिक जिम्मेवारीबीच सन्तुलन कायम गर्ने प्रयास देखिन्छ। सार्वजनिक स्थलमा नियमको पालना, समयप्रतिको सचेतता र कामलाई जिम्मेवारीका साथ सम्पन्न गर्ने संस्कृतिले राज्य र समाजको कार्यक्षमतामा योगदान पुर्‍याएको छ।

‘सात पटक लड, आठ पटक उठ’ भन्ने जापानी भनाइले पनि उनीहरूको सामाजिक मनोविज्ञानलाई प्रतिनिधित्व गर्छ। असफलतालाई अन्त्य नभई पुनः प्रयासको अवसरका रूपमा लिने सोचले जापानी समाजलाई विभिन्न संकटबाट उठ्न सहयोग गरेको देखिन्छ।

युद्ध, प्राकृतिक विपत्ति र आर्थिक चुनौतीका बाबजुद जापानले पुनर्निर्माणको क्षमता देखाउँदै आएको छ।

शिक्षा, दक्षता र उत्पादनसँग जोडिएको समाज

जापानको विकास यात्राको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष दक्ष जनशक्ति निर्माण हो। शिक्षा केवल प्रमाणपत्र प्राप्त गर्ने माध्यम नभई ज्ञान, सीप, अनुशासन र व्यावहारिक क्षमतासँग जोडिनुपर्छ भन्ने मान्यता जापानी विकास मोडलको महत्वपूर्ण आधार हो।

जापानी समाजमा आफ्नो पेशा र कामप्रति सम्मान गर्ने संस्कृति पनि बलियो छ। सानो वा ठूलो कामभन्दा त्यसलाई कति इमानदारी र जिम्मेवारीका साथ गरिन्छ भन्ने कुरालाई महत्व दिने सोचले उत्पादनशील समाज निर्माणमा योगदान पुर्‍याएको छ।

नेपालका लागि पनि यहाँ एउटा महत्वपूर्ण पाठ छ। विकास केवल ठूलो बजेट वा विदेशी सहायता बढाएर सम्भव हुँदैन। दक्ष जनशक्ति, जिम्मेवार नागरिक, प्रभावकारी संस्था र जवाफदेही नेतृत्वबिना आर्थिक स्रोतको प्रभावकारी उपयोग हुन सक्दैन।

स्वस्थ जीवनशैली र दीर्घायुको चर्चा

जापान विश्वमै उच्च औसत आयु भएका देशहरूमध्ये एक हो। खानपान, स्वास्थ्य सेवा, सक्रिय जीवनशैली तथा सामाजिक संरचनाले जापानीहरूको दीर्घायुमा योगदान पुर्‍याएको मानिन्छ।

ताजा र मौसमी खानेकुरा, सन्तुलित भोजन, नियमित शारीरिक गतिविधि र स्वास्थ्यप्रतिको सचेततालाई जापानी जीवनशैलीका महत्वपूर्ण पक्षका रूपमा हेरिन्छ।

जापानमा सय वर्ष वा सोभन्दा बढी उमेरका नागरिकको संख्या उल्लेखनीय रूपमा बढ्दै जानुले स्वास्थ्य र दीर्घायुको नयाँ चुनौती पनि सिर्जना गरेको छ। लामो आयु आफैंमा उपलब्धि भए पनि वृद्ध जनसंख्याको हेरचाह, सामाजिक सुरक्षा र श्रम बजारमा यसको प्रभाव जापानका लागि गम्भीर नीतिगत विषय बनेको छ।

विकासको सफलतासँगै नयाँ चुनौती

जापान आज पनि चुनौतीविहीन राष्ट्र भने होइन। घट्दो जन्मदर र बढ्दो वृद्ध जनसंख्या देशको सबैभन्दा ठूलो सामाजिक तथा आर्थिक चुनौतीमध्ये एक बनेको छ।

ढिलो विवाह, परिवार निर्माणसम्बन्धी बदलिँदो धारणा, महँगो जीवनयापन र व्यस्त जीवनशैलीले जन्मदरमा प्रभाव पारेको छ। अर्कोतर्फ वृद्ध जनसंख्या बढ्दै जाँदा स्वास्थ्य सेवा, सामाजिक सुरक्षा र श्रम बजारमा दबाब बढिरहेको छ।

यही कारण जापानले विदेशी श्रमिक तथा अन्तर्राष्ट्रिय जनशक्तिलाई पनि ठूलो मात्रामा आकर्षित गरिरहेको छ। यस प्रक्रियासँगै भाषा, संस्कृति, सामाजिक समायोजन र आप्रवासी समुदायको व्यवस्थापन नयाँ बहसका विषय बनेका छन्।

जापानमा बढ्दो नेपाली समुदाय

जापान नेपाली युवाका लागि शिक्षा, रोजगारी र अवसरको प्रमुख गन्तव्य बन्न थालेको छ। त्यहाँ नेपाली समुदायको संख्या उल्लेखनीय रूपमा बढ्दै गएको छ।

तर अवसरसँगै चुनौती पनि छन्।

जापानी भाषा नजान्ने, स्थानीय कानुन र सामाजिक नियमबारे पर्याप्त जानकारी नभएको तथा आवश्यक सीप र तयारीबिना जापान पुग्ने नेपालीले विभिन्न समस्या सामना गर्न सक्छन्। आर्थिक दबाब, कामको तनाव, सामाजिक एक्लोपन र नयाँ समाजमा घुलमिल हुन कठिनाइ पनि कतिपय आप्रवासीका लागि गम्भीर चुनौती बन्न सक्छ।

यसैले जापान जानुअघि भाषा सिकाउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। त्यहाँको सामाजिक संरचना, कार्यसंस्कृति, कानुन, जीवनयापनको लागत र मानसिक तथा सामाजिक चुनौतीबारे पनि पर्याप्त जानकारी दिन आवश्यक छ।

जापान जानुअघि भाषा र अभिमुखीकरण आवश्यक

नेपालबाट जापान जाने विद्यार्थी तथा श्रमिकका लागि गुणस्तरीय पूर्वप्रस्थान तयारी अत्यन्त महत्वपूर्ण छ।

जापानी भाषा सिकाइलाई व्यवस्थित बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ। भाषा दक्षतासँगै जापानको कानुनी प्रणाली, कार्यसंस्कृति, सामाजिक व्यवहार, आपत्कालीन सेवा र अधिकार तथा जिम्मेवारीबारे जानकारी दिने प्रभावकारी अभिमुखीकरण आवश्यक देखिन्छ।

यसका लागि युवा तथा खेलकुदसम्बन्धी निकाय, श्रम तथा रोजगार क्षेत्रका सरकारी संस्था, वैदेशिक रोजगार विभाग, नेपालस्थित जापानी दूतावास, जापानस्थित नेपाली दूतावास, जाइका तथा नेपाल–जापान सम्बन्धमा काम गर्ने संस्थाबीच समन्वय आवश्यक हुन सक्छ।

जापान जाने नेपालीलाई केवल विदेश पठाउने होइन, त्यहाँ सफलतापूर्वक बाँच्न, काम गर्न र समाजसँग घुलमिल हुन सक्षम बनाउने तयारीमा जोड दिनुपर्ने समय आएको छ।

नेपालले जापानबाट के सिक्ने ?

जापानको विकास मोडललाई जस्ताको तस्तै नेपालमा लागू गर्न सम्भव नहोला। दुई देशको भूगोल, इतिहास, जनसंख्या र आर्थिक संरचना फरक छन्।

तर जापानबाट सिक्न सकिने केही आधारभूत पाठ भने स्पष्ट छन्—अनुशासन, समयको सम्मान, सार्वजनिक जिम्मेवारी, संस्थागत स्थायित्व, दक्ष जनशक्ति निर्माण र दीर्घकालीन योजना।

नेपालको समस्या स्रोतको अभाव मात्र होइन, उपलब्ध स्रोतको प्रभावकारी उपयोग र संस्थागत कार्यक्षमताको पनि हो। त्यसैले जापानको विकास यात्राबाट नेपालले सबैभन्दा पहिले प्रविधि होइन, कार्यसंस्कृति र जिम्मेवारीको भावना सिक्न आवश्यक छ।

सात दशकको मित्रता, नयाँ सम्भावना

नेपाल र जापानबीचको सम्बन्ध अब केवल सहायता दिने र सहायता लिने सम्बन्धमा सीमित रहनु हुँदैन। शिक्षा, प्रविधि, लगानी, पर्यटन, दक्ष जनशक्ति र जनस्तरको सम्बन्धलाई नयाँ ढंगले विस्तार गर्न सकिन्छ।

जापानको अनुभवबाट नेपालले विकास र सुशासनका पाठ सिक्न सक्छ भने नेपालले पनि आफ्नो प्राकृतिक सम्पदा, पर्यटन, संस्कृति र युवा जनशक्तिमार्फत सम्बन्धलाई अझ व्यापक बनाउन सक्छ।

अन्ततः नेपाल–जापान सम्बन्धको भविष्य दुई देशका सरकारबीच हुने सम्झौतामा मात्र निर्भर छैन। जापानी समाज र त्यहाँ बसोबास गर्ने नेपाली समुदायबीचको आपसी समझदारी पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।

सात दशक लामो मित्रताको यात्राले एउटा सन्देश दिएको छ—विकास केवल आर्थिक समृद्धि होइन; त्यो अनुशासन, जिम्मेवारी, ज्ञान, सहनशीलता र निरन्तर प्रयासको परिणाम पनि हो। जापानको अनुभवबाट नेपालले यही पाठ सबैभन्दा गम्भीरतापूर्वक सिक्न सक्छ।

Originally published on abcnews.com.np.