काठमाडौँ। रसुवाको भोटेकोशी नदीमा आएको विनाशकारी बाढीको उत्पत्तिबारे वैज्ञानिक वृत्तमा मुख्यतः दुई सम्भावनाबारे चर्चा भइरहेको छ । पहिलो, उच्च हिमाली क्षेत्रमा रहेको हिमताल फुटेर ठूलो परिमाणमा पानी एक्कासि तल झरेको हुनसक्ने र दोस्रो, खोला वा हिमनदी थुनिएर अचानक फुट्दा बाढी आएको हुनसक्ने ।

त्रिभुवन विश्वविद्यालय वातावरण विज्ञान केन्द्रीय विभागका सहप्राध्यापक तथा जलवायु एवं हिमताल विज्ञ डा. सुदीप ठकुरीका अनुसार प्रारम्भिक विवरणले रसुवाको नाम्दा–केरुङको उत्तरी भेगमा भएको ठूलो हिमाली घटना यस विपद्सँग जोडिएको हुनसक्ने देखाएको छ ।

उहाँका अनुसार उक्त क्षेत्रमा करिब पाँच हजार मिटरभन्दा बढी उचाइमा रहेको हिमनदी झन्डै दुई हजार मिटर तल खसेको प्रारम्भिक अनुमान छ ।

“त्यो दुरी र भिरालोपनमा झर्दा चट्टानहरू पनि झरेका हुन सक्छन्,” डा. ठकुरीले भन्नुभयो, “एकदमै ठूलो गतिका साथ झरेको हुनुपर्छ । यो नेपाल र चीनको बोर्डरसम्म आइपुग्यो ।”

उहाँले यस्तो अवस्थामा उत्पन्न हुने गतिज ऊर्जा (Kinetic Energy) अत्यन्त ठूलो हुनसक्ने बताउनुभयो । प्रारम्भिक अनुमानअनुसार हिम तथा चट्टानको ठूलो पिण्ड अत्यधिक वेगमा तल खसेको हुनसक्ने उहाँको भनाइ छ ।

“त्यो बरफको ढिक्को एकदमै धेरै हुनुपर्छ भन्ने लाग्छ । १८० किलोमिटर प्रतिघण्टाको दरले झरेको हुनुपर्छ,” उहाँले भन्नुभयो ।

‘यो सामान्य बाढीको घटना होइन’

डा. ठकुरीका अनुसार भोटेकोशीमा आएको बाढीलाई विगतका विपद्सँग सामान्य रूपमा तुलना गर्न कठिन छ । यसको प्रभाव र क्षतिको परिमाण अत्यन्त ठूलो रहेको उहाँको भनाइ छ ।

“विगतका घटनासँग तुलना गर्नुभन्दा यो एउटा वन अफ द बढी क्षति पुर्‍याएको घटना हो,” उहाँले भन्नुभयो ।

उहाँले यस प्रकारका हिमाली विपद्का उदाहरण अन्य हिमाली क्षेत्रमा समेत देखिएको बताउनुभयो । भारतको सिक्किममा गत वर्ष हिमताल फुट्दा तल्लो तटीय क्षेत्रमा रहेको टिस्टा नदी र जलविद्युत् आयोजनामा ठूलो क्षति पुगेको उदाहरण उहाँले दिनुभयो ।

विपद्को सीमा देशको सीमाले रोक्दैन

भोटेकोशी घटनाले एउटा महत्वपूर्ण पक्ष पनि उजागर गरेको डा. ठकुरीको भनाइ छ—हिमाली तथा नदीजन्य विपद् कुनै एउटा देशको सीमाभित्र सीमित हुँदैन ।

यस घटनामा चीनतर्फ भएको हिमाली गतिविधिको प्रभाव नेपालमा देखिएको प्रारम्भिक अवस्थाले पनि सीमा वारिपारि सूचना आदानप्रदान र पूर्वचेतावनी प्रणाली आवश्यक रहेको देखाएको उहाँको तर्क छ ।

“चीनमा रहेको एउटा तालको कारणले नेपालमा क्षति पुग्यो,” उहाँले भन्नुभयो, “प्रत्येक वर्षजस्तो नेपालमा सुरु भएको बाढीपहिरोले तराई र भारतका क्षेत्रहरूमा असर पारेको देखिन्छ ।”

कहिलेकाहीँ नेपालबाट सुरु भएका बाढीका घटना बङ्गलादेशसम्म समेत प्रभाव पार्ने गरेको उहाँले उल्लेख गर्नुभयो ।

त्यसैले हिमाली विपद्लाई केवल राष्ट्रिय समस्याका रूपमा हेर्नुभन्दा क्षेत्रीय जोखिमका रूपमा बुझ्नुपर्ने उहाँको सुझाव छ ।

“यो समग्रमा जोडिएको कुरा हो,” उहाँले भन्नुभयो, “कहिलेकाहीँ एउटा देशले मात्रभन्दा पनि क्षेत्रीय सहकार्य र समन्वय आवश्यक पर्छ ।”

अबको मुख्य प्रश्न : घटना कसरी भयो?

भोटेकोशी बाढीको वास्तविक उद्गम र कारण यकिन गर्न थप वैज्ञानिक अध्ययन आवश्यक हुनेछ । हिमताल फुटेको हो कि हिमनदी वा खोला थुनिएर अचानक विस्फोट भएको हो भन्ने विषयमा स्थलगत अध्ययन, स्याटलाइट तस्बिर, मौसम तथा जलप्रवाहसम्बन्धी तथ्यांक र हिमाली भूगोलको विस्तृत विश्लेषण आवश्यक देखिन्छ ।

तर प्रारम्भिक वैज्ञानिक संकेतले भने उच्च हिमाली क्षेत्रमा भएको ठूलो भू–हिमाली परिवर्तन र त्यसबाट उत्पन्न पानी, बरफ, चट्टान तथा लेदोको तीव्र बहावलाई गम्भीरतापूर्वक अध्ययन गर्नुपर्ने देखाएको छ ।

विशेषगरी सीमापारि रहेका हिमताल, हिमनदी तथा सम्भावित अवरोधहरूबारे नेपालले नियमित र वास्तविक समयको सूचना पाउने व्यवस्था गर्नुपर्ने आवश्यकता यो घटनाले थप बलियो बनाएको छ ।

भोटेकोशी बाढीको वास्तविक कारण पत्ता लगाउनु भविष्यमा यस्ता विपद्को जोखिम पहिचान, पूर्वसूचना र उद्धार योजनाका लागि समेत महत्वपूर्ण हुने विज्ञहरूको भनाइ छ ।

Originally published on abcnews.com.np.