नुवाकोट । २०७२ साल वैशाख १२ गते गोरखाको बारपाक र सुलीचौरलाई केन्द्रबिन्दु बनाएर गएको विनाशकारी भूकम्पले नुवाकोट, धादिङ र रसुवामा ठूलो मानवीय तथा भौतिक क्षति पुर्‍यायो।

पहाडका भिराला बस्तीमा बनेका कमजोर संरचना भत्किए। घरसँगै धेरै मानिसले ज्यान गुमाए। भूकम्पपछि बाँचेका परिवारका लागि एउटा प्रश्न सबैभन्दा ठूलो बन्यो—अब कहाँ बस्ने?

उनीहरू पहाडको भिरालो बस्ती छाडेर समथर र सुरक्षित ठाउँ खोज्न थाले।

त्यही खोजीले उनीहरूलाई त्रिशूली नदी किनारसम्म ल्यायो।

समथर जमिन थियो। वर्षभरि पानीको सुविधा थियो। चिम्ट्याइलो माटोमा धान र गहुँ फल्थ्यो। खेती गर्न सहज थियो। विस्तारै लेकतिरका बस्तीबाट मानिसहरू बेँसी झर्न थाले।

त्रिशूली किनारमा घर बन्न थाले।

घरपछि विद्यालय बने।

सडकछेउ पसल खुले।

होटल थपिए।

बजार फैलियो।

जग्गाको मूल्य बढ्यो।

भूकम्पले उजाडेको जीवन विस्तारै सामान्य बन्दै गयो।

तर उनीहरूलाई थाहा थिएन—भूकम्पबाट जोगिन रोजेको त्यही सुरक्षित ठानिएको ठाउँ एक दिन अर्को महाविपत्तिको केन्द्र बन्नेछ।

११ वर्षपछि पहाडबाट फेरि विपत्ति तल झर्‍यो।

यसपटक जमिन हल्लिएन। नदी उर्लियो।

भदौ १० गते लाङटाङ हिमाल क्षेत्रमा हिमपहिरो खस्दा ल्हेन्दे खोलामा भीषण बाढी आयो।

रसुवागढी नाका हुँदै तल झरेको बाढीले टिमुरे, स्याफ्रुबेँसी, मैलुङ हुँदै वेत्रावती, सोले, भैँसे, देवीघाटलगायतका बजार र बस्तीमा विनाश मच्चायो।

भोटेकोशी र त्रिशूलीको भेलले बस्तीहरूलाई आफ्नो बाटोमा परेका सबै कुरा बगाउँदै लग्यो।

हजारौँ मानिस बेपत्ता छन्।

सयौँ शव फेला परिसकेका छन्।

र, ११ वर्षअघि भूकम्पबाट जोगिन पहाड छाडेर बेँसी झरेका मानिसहरू अहिले त्यही बेँसीमा आफ्ना घर, आफन्त र बाँकी रहेको जीवन खोजिरहेका छन्।

एउटा विपत्तिबाट बच्न खोजेका उनीहरूलाई त्रिशूली किनारमै अर्को महाविपत्तिले भेट्यो।

अहिले त्यहाँ सन्नाटा छ।

बस्तीहरू उजाड छन्।

घरहरू भग्नावशेषमा परिणत भएका छन्।

स्वजन गुमाएकाहरू बोल्न सकिरहेका छैनन्।

भूकम्पपछि बेँसीमा झरेको बस्ती

किस्पाङ गाउँपालिकाका प्रवक्ता तथा वडा नम्बर ५ का अध्यक्ष प्रकाश तामाङ डिम्डुङका अनुसार भूकम्पपछि रसुवा र नुवाकोटका पहाडी क्षेत्रबाट ठूलो संख्यामा मानिसहरू बेँसी झरेका थिए।

“डाँडापाखामा ढुंगा खसेर जोखिम हुन्थ्यो, त्यही भएर मानिसहरू सुरक्षित ठाउँ खोज्दै बेँसी झरे,” उनले भने।

रसुवाको उत्तरगया र कालिका गाउँपालिकाका मानिसहरू त्रिशूली नदी किनारमा आएर बस्न थाले। कतिपयको खेतीपाती गर्ने जमिन पनि बेँसीमै भएकाले उनीहरूले त्यहीँ घर बनाए।

त्यसपछि खाल्डे, कोलनी, हात्तीगौँडा, कँडेलटार, वेत्रावती, सोले, तुप्चे, भैँसे, सुवाघाट, विदुरपार्क, त्रिशूली, ढुंगे, देवीघाट र काशीटारलगायतका क्षेत्रमा बस्ती विस्तार हुँदै गयो।

यो केवल बसाइँसराइ थिएन।

यो भूकम्पले बदलिदिएको जीवनशैली थियो।

जहाँ पाँच सय विद्यार्थी थिए, त्यहाँ १ हजार ६४३ पुगे

त्रिभुवन त्रिशूली माध्यमिक विद्यालयका प्रधानाध्यापक राजेन्द्र दुवाडीका अनुसार भूकम्पपछि बेँसी क्षेत्रमा जनघनत्व अस्वाभाविक रूपमा बढ्यो।

“भुइँचालोपछि बेँसीमा बस्ती व्यापक बढेको हो,” उनले भने।

सरकारले भूकम्प प्रभावित परिवारलाई बेँसी क्षेत्रमा व्यवस्थापन गरेको थियो। घडेरी किन्न र घर बनाउन अनुदान उपलब्ध गराइयो। पुनर्निर्माणका क्रममा पनि विद्यालय र सडक आसपासका क्षेत्रमा नयाँ बस्ती विस्तार भयो।

बस्ती विस्तारको प्रभाव विद्यालयमा पनि देखियो।

“भूकम्पको समयमा हाम्रो स्कुलमा झन्डै पाँच सय विद्यार्थी पढ्थे। अहिले १ हजार ६४३ जना पढ्छन्,” दुवाडीले भने।

उनका अनुसार विद्यार्थी संख्या चार गुणाभन्दा बढी बढ्नुले पनि भूकम्पपछि तल्लो क्षेत्रमा जनसंख्या कसरी बढ्यो भन्ने देखाउँछ।

मानिसहरूले सोच्न थाले—

“अब जहाँ घर बनाउन पाइन्छ, त्यहाँ बनाउने। फेरि गाउँको भिरालो ठाउँमा किन जाने?”

बस्ती बढेसँगै जग्गाको मूल्य पनि आकाशियो

भूकम्पपछि त्रिशूली आसपासमा जग्गाको कारोबारसमेत तीव्र भयो।

प्रधानाध्यापक दुवाडीका अनुसार विद्यालय आसपासमै प्रतिआना १० देखि १५ लाख रुपैयाँसम्ममा जग्गा किनबेच हुन थाल्यो।

किस्पाङ–५ का वडाध्यक्ष डिम्डुङ पनि पछिल्लो समय त्रिशूली किनारमा जग्गाको मूल्य निकै बढेको बताउँछन्।

त्रिशूलीमा अस्पताल र विद्यालयको सुविधा थियो। सोले, वेत्रावती, भैँसे, देवीघाटलगायतका ठाउँमा पनि विद्यालय तथा अन्य सुविधा उपलब्ध थिए। काठमाडौं पुग्न पनि तुलनात्मक रूपमा सहज थियो।

त्यसैले भूकम्पपछि मानिसहरूको रोजाइ पहाडभन्दा बेँसी बन्यो।

बेलकोटगढी–८ का शिक्षक दिलीप खतिवडा भन्छन्,

“भूकम्पमा ज्यान गएपछि सुरक्षित हुने ठानेर बेँसी झरेको देखिन्छ। यतिसम्म कि किस्पाङवासीले यहाँ टोलको नाम नै त्यही राखेका छन्।”

केरुङ नाकाले बदलिदियो त्रिशूलीको अर्थतन्त्र

भूकम्पपछि बस्ती बढ्नुको अर्को महत्वपूर्ण कारण थियो—केरुङ नाका।

२०७२ सालको भूकम्पले सिन्धुपाल्चोकको तातोपानी नाका क्षतिग्रस्त भएपछि चीनसँगको अधिकांश व्यापार केरुङ नाकातर्फ मोडियो।

भारतले नाकाबन्दी लगाएपछि केरुङ नाकाको महत्व अझ बढ्यो।

सरकारले यसलाई प्रमुख व्यापारिक नाकाका रूपमा विकास गर्न थालेपछि दैनिक हजारौँ सवारीसाधन ओहोरदोहोर गर्न थाले।

मानसरोवर–कैलाश जाने यात्रु पनि यही बाटो प्रयोग गर्न थाले।

त्यसपछि त्रिशूली नदी किनारका बस्ती केवल बसोबासका ठाउँ रहेनन्।

ती व्यापारिक केन्द्र बन्न थाले।

किस्पाङ–५ का वडाध्यक्ष डिम्डुङ भन्छन्,

“व्यापारिक हिसाबले केरुङ नाका खुलेपछि त्रिशूली नदी तटमा बस्ती बढ्यो। केही व्यापार–व्यवसाय गरेर आर्थिक अवस्था मजबुत बनाउन, राम्रो शिक्षा र स्वास्थ्य उपचार लिन पाइने भएपछि लेक छोडेर बसाइँ नै सरे।”

गणित शिक्षक खतिवडा पनि सडकको चहलपहलसँगै बजार विस्तार भएको बताउँछन्।

“सडक व्यस्त हुँदै गएपछि विस्तारै बजार बन्न थाल्यो। ठूलाठूला घर, होटल बने,” उनले भने।

लेकको मानिस, बेँसीको सपना

विदुर नगरपालिकाका मेयर राजन श्रेष्ठका अनुसार पछिल्ला वर्षमा लेकबाट बेँसी झर्ने क्रम बढ्दै गएको थियो।

बेँसीमा सडक थियो।

विद्यालय थियो।

स्वास्थ्य सुविधा थियो।

व्यापारको सम्भावना थियो।

विदेशबाट फर्किएका परिवारका लागि पनि बजार क्षेत्रमा घर बनाउने आकर्षण थियो।

शिक्षक खतिवडाका अनुसार वैदेशिक रोजगारीमा गएका परिवारको रोजाइसमेत पहाडी बस्तीभन्दा बजार क्षेत्र बन्न थालेको थियो।

“त्रिशूली बजारमा कुनै समय नेवार समुदायको वर्चस्व थियो। अहिले त्यहाँ पनि तामाङ बस्ती बढेको देखिन्छ,” उनले भने।

२०७६ सालदेखि तल्लो क्षेत्रमा बस्दै आएका खतिवडाका अनुसार भूकम्पपछि धेरैले नयाँ घर बनाएका थिए।

त्यसरी बनेका घरहरू अहिले कतिपयका लागि फेरि भग्नावशेष बनेका छन्।

भूकम्पपछि मानिसहरूले गरेको निर्णय तत्कालीन परिस्थितिमा गलत थिएन।

उनीहरू सुरक्षित ठाउँ खोजिरहेका थिए।

भिरालो पहाडबाट तल झर्नु स्वाभाविक थियो।

समथर जमिनमा घर बनाउनु, विद्यालय नजिक बस्नु, अस्पतालको सुविधा लिनु र व्यापार गर्न पाउनु उनीहरूको आवश्यकता थियो।

तर प्राकृतिक विपद्को जोखिम एउटै हुँदैन।

भूकम्पबाट बच्न सुरक्षित ठानिएको भूगोल बाढीका लागि जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।

त्रिशूली नदी किनारको तीव्र बस्ती विस्तारले अहिले यही प्रश्न उठाएको छ—विपद्पछि पुनर्बास र पुनर्निर्माण गर्दा हामीले एउटा जोखिमबाट जोगाउँदा अर्को जोखिमलाई त जन्म दिइरहेका छैनौँ?

वडाध्यक्ष डिम्डुङको आँखामा फेरि अर्को विपत्ति

किस्पाङ–५ का वडाध्यक्ष डिम्डुङका लागि अहिलेको अवस्था झन् पीडादायी छ।

उनकै वडाका त्रिशूली–३ ‘ए’ र ‘बी’ जलविद्युत् आयोजनामा ठूलो क्षति भएको छ।

बाढीमा परेर आफ्नो वडाका एक सयभन्दा बढी मानिस बेपत्ता भएको उनको भनाइ छ।

बेपत्ताको सूची सुन्दा नै कहाली लाग्ने उनी बताउँछन्।

उता, विदुर नगरपालिका–१ का अध्यक्ष लेनिन रञ्जित पनि धेरै परिवार घरभित्रै फसेको खबर आए पनि समयमै उद्धार गर्न नसकिएकोमा पछुताइरहेका छन्।

बाढी आएको पाँचौँ दिन बितिसक्दा पनि खोजी तथा उद्धार कार्य पूरा भएको छैन।

---

एउटा विपत्तिबाट भागेर अर्को विपत्तिको बीचमा

११ वर्षअघि उनीहरू भूकम्पबाट डराएका थिए।

घर भत्किएपछि पहाड छाडे।

बेँसीमा आए।

घर बनाए।

विद्यालय बनाए।

पसल खोले।

होटल बनाए।

बजार बसाए।

जीवन फेरि जोडियो।

तर ११ वर्षपछि त्यही जीवनमाथि भोटेकोशी र त्रिशूलीको भेल आयो।

जसले भूकम्पबाट जोगिन बनाएको घर बगायो।

जसले वर्षौँको मेहनत बगायो।

जसले बजार बगायो।

र कतिपयको परिवार नै बगायो।

आज त्रिशूली किनारमा उभिएका मानिसहरूसँग एउटा प्रश्न छ—

“अब कहाँ जाने?”

पहाड जोखिमपूर्ण थियो।

बेँसी पनि सुरक्षित रहेन।

उनीहरूले एउटा विपत्तिबाट बच्न भूगोल बदलेका थिए।

तर प्रकृतिले अर्को बाटोबाट उनीहरूलाई फेरि भेट्यो।

अब उनीहरूका लागि पुनःस्थापना भनेको केवल नयाँ घर बनाउनु होइन।

कहाँ घर बनाउने, कस्तो बस्ती बनाउने र भविष्यको विपत्तिबाट कसरी जोगाउने—त्यो प्रश्नको उत्तर खोज्नु पनि हो।

किनकि घर ढलेपछि फेरि बनाउन सकिन्छ।

बजार उजाडिएपछि फेरि बसाउन सकिन्छ।

तर एउटै पुस्ताले दुईपटक विपत्तिबाट विस्थापित हुनुपर्ने अवस्था दोहोरिन नदिन अब पुनर्निर्माणसँगै जोखिम बुझेर बस्ती विकास गर्ने निर्णय आवश्यक देखिएको छ।

Originally published on abcnews.com.np.