काठमाडौं । भोटेकोशी नदीमा विनाशकारी बाढी आएको ११ दिन बितिसकेको छ। नदीको भेल घटेको छ, तर बाढीले छाडेको त्रास अझै घटेको छैन।
बाढीले बगाएका बस्ती, भत्किएका संरचना र क्षतिग्रस्त जलविद्युत् आयोजनाबीच सबैभन्दा ठूलो प्रश्न अझै उस्तै छ—बेपत्ता भएकामध्ये कोही सुरुङभित्र जीवितै छन् कि?
यस प्रश्नको उत्तर खोज्दै उद्धारकर्मीहरू अझै सुरुङभित्र छिरिरहेका छन्।
बाढी आएको १०औँ र ११औँ दिनमा गरी चार जनाको जीवित उद्धार भएपछि भने यो आशा अझै मरेको छैन।
लामो समयसम्म सम्पर्कविहीन रहेका व्यक्तिलाई जीवितै उद्धार गर्न सकिएको घटनाले सुरुङभित्र फसेका अन्य व्यक्तिको खोजीलाई नयाँ आशा दिएको छ।
नेपाल सरकारले उपलब्ध सबै संयन्त्र परिचालन गरेर खोज तथा उद्धारलाई निरन्तरता दिएको छ। नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरीसँगै भारत, चीन र दक्षिण कोरियाका विज्ञहरू पनि अभियानमा सहभागी छन्।
अब यो उद्धार अभियान केवल नेपालका सुरक्षा निकायको प्रयासमा सीमित छैन। सुरुङभित्रको अँध्यारो, पानी, लेदो, ढुङ्गा र चट्टानसँग लड्न अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवसमेत जोडिएको छ।
चार जीवित उद्धारले फेरि जगाएको आशा
भदौ १० गते बिहान ८ बजेर ३७ मिनेटमा आएको भोटेकोशी बाढीले तीन जिल्लाका १५ पालिका प्रभावित भएका छन्।
विशेषगरी नुवाकोट र रसुवामा भोटेकोशी तथा त्रिशूली नदी आसपासका बस्ती र पूर्वाधारमा ठूलो क्षति पुगेको छ।
बाढीको सबैभन्दा जटिल असरमध्ये एउटा जलविद्युत् आयोजनामा परेको छ।
दुई जिल्लाका ११ जलविद्युत् आयोजनामा कार्यरत मानिसको अवस्था पत्ता लगाउने काम कठिन बनेको छ। तीमध्ये नौ आयोजनाका सुरुङमा खोजी भइरहेको छ।
तर उद्धारकर्ताका लागि आशाको सबैभन्दा ठूलो आधार भनेको सुरुङभित्र लामो समय बिताएर पनि मानिस जीवितै भेटिनु हो।
भदौ १९ गते त्रिशूली थ्री ‘ए’ जलविद्युत् आयोजनाबाट सञ्जय साह र कविर महर्जनको जीवित उद्धार भयो।
त्यसको भोलिपल्ट, भदौ २० गते, माथिल्लो त्रिशूली–१ बाट एक चिनियाँ नागरिक र वेत्रावतीबाट चण्डिका श्रेष्ठको उद्धार भयो।
चार जनाको जीवित उद्धारले सुरुङभित्र अझै जीवनको सम्भावना रहेको विश्वासलाई बलियो बनाएको छ।
राष्ट्रिय विपत् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणका उपसचिव रामबहादुर केसीका अनुसार यही कारण सुरुङ तथा आयोजनास्थलमा खोजीलाई थप तीव्र पारिएको छ।
२१७ घण्टा सुरुङभित्र
सञ्जय साहको उद्धार आफैँमा एउटा असाधारण घटना बनेको छ।
त्रिशूली थ्री ‘ए’ जलविद्युत् आयोजनामा काम गरिरहेका साहले अन्य कामदारलाई बाहिर पठाउने क्रममा आफू भने सुरुङभित्रै थुनिएको बताएका छन्।
उद्धारपछि अस्पतालमा नेपाली सेनाका अधिकारीसँग कुराकानी गर्दै उनले सोधेका थिए—
“आज कति गते हो?”
उनलाई उद्धार गर्दा भदौ १९ गते थियो।
साह भदौ १० गते बिहान करिब १० बजे सुरुङमा फसेका थिए।
अर्थात् उनले करिब २१७ घण्टा सुरुङभित्र बिताएका थिए।
बाहिरको संसारसँग सम्पर्क टुटेको त्यो लामो समय उनले कसरी बिताए भन्ने कल्पना मात्र पनि कठिन छ।
तर उनी जीवितै बाहिर निस्किए।
उनको उद्धारले अहिले सुरुङमा फसेका अरू व्यक्तिको खोजी गरिरहेका उद्धारकर्ताका लागि एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिएको छ—समय बित्दैमा आशा सकिँदैन।
पाँच तलासम्म पानी र लेदो
प्रतिनिधिसभा सदस्य श्रीराम न्यौपाने भदौ १३ गते, बाढी आएको चौथो दिन, त्रिशूली थ्री ‘ए’ जलविद्युत् आयोजनास्थल पुगेका थिए।
उनी भदौ २० गते शनिबार काठमाडौं फर्किए।
उनका अनुसार भूमिगत पावरहाउसको पाँच तलासम्म पानी र लेदो भरिएको थियो।
सुरुङभित्र पानी चुहिरहेको थियो। अक्सिजनको आपूर्ति पनि सीमित थियो।
यस्तो अवस्थामा सुरुङभित्र कोही जीवित छ वा छैन भन्ने पत्ता लगाउनु नै उद्धार टोलीका लागि ठूलो चुनौती बनेको छ।
तर यही आयोजनाबाट सञ्जय साह र कविर महर्जनको जीवित उद्धार भएपछि बाँकी बेपत्ताको खोजीमा पनि आशा पलाएको छ।
न्यौपानेका अनुसार पावरहाउससम्म पुग्ने तीन वटा प्रवेश मार्गमध्ये सबैभन्दा छोटो १६० मिटरको बाटो रोजेर अवरोध हटाउँदै अघि बढिएको थियो।
लेदो हटाउँदै र बाटो खोल्दै जाँदा अन्ततः दुई जनासम्म पुग्न सम्भव भयो।
११ आयोजनामा ९३३ जना कार्यरत थिए
भोटेकोशी बाढी आउँदा ११ वटा जलविद्युत् आयोजनामा करिब ९३३ जना कार्यरत रहेको प्राधिकरणका उपसचिव केसीले बताएका छन्।
तीमध्ये त्रिशूली थ्री ‘ए’मा मात्रै ७५ जना कार्यरत थिए।
तीमध्ये करिब ४० जना अझै सम्पर्कविहीन रहेको बताइएको छ।
यही तथ्यले उद्धार अभियानको गम्भीरता देखाउँछ।
तर समस्या केवल मानिसको संख्या होइन।
उनीहरू बाढी आउँदा कुन स्थानमा थिए?
कुन सुरुङमा थिए?
पावरहाउसको कुन तहमा थिए?
कति जना बाहिर निस्कन सफल भए?
कति जना लेदोमा पुरिए?
यी प्रश्नको यकिन उत्तर अझै प्राप्त हुन सकेको छैन।
‘कुन व्यक्ति कुन क्षेत्रमा थिए, यकिन छैन’
नेपाल विद्युत् प्राधिकरणका निर्देशक धीरेन्द्र चौधरी उद्धारको सबैभन्दा ठूलो चुनौती आयोजनास्थलको विशाल क्षेत्र र त्यसमा रहेका प्रवेशमार्गको अवस्थालाई मान्छन्।
“विद्युत् आयोजनास्थलको क्षेत्रफल ठूलो रहेको, कुन व्यक्ति कुन क्षेत्रमा रहेको, बाढी आउँदा को कता गए, यकिन नभएको तथा आयोजना प्रवेशमार्ग (सुरुङ) भित्र लेदो र त्यसमाथि पानी तथा ठूलठूला ढुङ्गा र चट्टान छन्,” चौधरीले भने।
अर्थात् उद्धारकर्मीहरूलाई सुरुङभित्र गएर केवल मानिस खोज्नु छैन।
पहिले उनीहरूले सुरुङ खोल्नुपर्छ।
त्यसपछि पानी हटाउनुपर्छ।
लेदो पन्छाउनुपर्छ।
ढुङ्गा र चट्टान हटाउनुपर्छ।
र त्यसपछि मात्र त्यहाँ मानिस रहेको वा नरहेको पत्ता लगाउने अवस्था आउँछ।
त्यसैले हरेक मिटरको प्रगति आफैँमा एउटा उपलब्धि बनेको छ।
खोजी तथा उद्धारका क्रममा आधुनिक उपकरणको प्रयोग भइरहेको छ।
मिनी एक्साभेटर, बाढीले ल्याएको लेदो हटाउने उपकरण र ड्रोन प्रयोग गरेर सुरुङ तथा आयोजनास्थलमा खोजी भइरहेको छ।
तर प्रविधिको पनि आफ्नै सीमा छ।
प्राधिकरणका उपसचिव केसीका अनुसार सुरुङभित्र मानिस छन् वा छैनन् भन्ने पहिल्यै पत्ता लगाउने प्रविधि उपलब्ध नहुँदा खोजी थप कठिन भएको छ।
त्यसैले अहिलेको अभियानमा अनुमान, संरचनाको नक्सा, सुरुङको अवस्था र प्रत्यक्ष भौतिक खोजीलाई एकसाथ अगाडि बढाउनुपर्ने अवस्था छ।
नेपाली सेना नेतृत्वमा अन्तर्राष्ट्रिय विज्ञ
उद्धार अभियानमा अब अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव पनि जोडिएको छ।
भारत, चीन र दक्षिण कोरियाका विज्ञ सम्मिलित टोलीले नेपाली सेनाको नेतृत्वमा खोज तथा उद्धार गरिरहेको छ।
उद्धारलाई मुख्यतः दुई तहमा विभाजन गरिएको छ।
पहिलो—जलविद्युत् आयोजनाका सुरुङ, पावरहाउस र आयोजनास्थल।
दोस्रो—घरबस्ती तथा बजार क्षेत्र।
आकाशबाट नेपाली सेनाले हेलिकोप्टरमार्फत खोज तथा उद्धार गरिरहेको छ।
स्थलमार्गबाट नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी परिचालित छन्।
सुरुङभित्र भने नेपाली सेनाको नेतृत्वमा विदेशी सुरुङ विज्ञहरू समेत संलग्न छन्।
यसले भोटेकोशी बाढीपछि नेपालले सामना गरिरहेको उद्धार चुनौतीको गम्भीरता देखाउँछ।
सिल्कायरा उद्धारका विज्ञ नेपालमा
नेपालको सुरुङ उद्धार अभियानमा अहिले एउटा अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव पनि जोडिएको छ—अस्ट्रेलियाका सुरुङ विज्ञ प्राध्यापक डा. आर्नोल्ड डिक्स।
डिक्स यसअघि भारतको सिल्कायरा सुरुङमा फसेका कामदारको उद्धार अभियानमा संलग्न थिए।
सिल्कायरा घटनामा ४१ जना कामदार १७ दिनसम्म सुरुङभित्र फसेपछि सफलतापूर्वक उद्धार गरिएका थिए।
भोटेकोशी बाढीपछि क्षतिग्रस्त जलविद्युत् आयोजनाको अवस्था भने फरक छ।
यहाँ बाढीले केवल सुरुङ थुनेको छैन। नदीले बगाएर ल्याएको लेदो, बालुवा, ढुङ्गा र चट्टानले आयोजनाका प्रवेशमार्ग र पावरहाउससम्म पुग्ने बाटो अवरुद्ध गरेको छ।
त्यसैले नेपालको अवस्था सामान्य सुरुङ दुर्घटनाभन्दा फरक रहेको डिक्सले सार्वजनिक रूपमा उल्लेख गरेका छन्।
तर उनको अनुभवको सबैभन्दा महत्वपूर्ण सन्देश भने आशासँग जोडिएको छ—बाहिरबाट देखिएको अवस्थाका आधारमा सुरुङभित्र मानिस कति समय जीवित रहन सक्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न नसकिने।
‘११औँ दिनमा उद्धार भयो भने अरू पनि हुन सक्छन्’
त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षण अस्पताल, महाराजगन्जको आकस्मिक चिकित्सा विभागका डा. रमेशकुमार महर्जनका अनुसार मानिस कति समय जीवित रहन्छ भन्ने कुरा वरिपरिको वातावरणमा निर्भर हुन्छ।
उनका अनुसार बाँच्नका लागि सबैभन्दा महत्वपूर्ण आधार अक्सिजन हो।
तर बाहिरबाट खाना वा ऊर्जा नपाए पनि शरीरले आफ्नो सञ्चित ऊर्जा प्रयोग गर्न सक्छ।
शरीरमा रहेको ग्लुकोज, कलेजोमा सञ्चित ग्लाइकोजेन, मांसपेशीको प्रोटिन र बोसोबाट बन्ने किटोनले ऊर्जाको स्रोतको काम गर्न सक्छ।
काम गर्ने अवस्था नहुँदा ऊर्जा खपत कम हुन सक्छ।
शरीरभित्रको पानीसमेत पुनःप्रयोग हुने भएकाले निश्चित दिनपछि मानिस अनिवार्य रूपमा मर्छ भन्ने सरल निष्कर्ष निकाल्न नसकिने उनको भनाइ छ।
त्यसमा इच्छाशक्ति र शरीरको तापक्रम सन्तुलन पनि महत्वपूर्ण हुने उनी बताउँछन्।
उनका अनुसार १०औँ र ११औँ दिनमा जीवितै उद्धार गरिएका व्यक्तिले एउटा महत्वपूर्ण कुरा देखाएका छन्—उनीहरू बसेको ठाउँमा अक्सिजनको आपूर्ति थियो।
त्यसैले अरू व्यक्ति पनि जीवित रहेको सम्भावनालाई नकार्न नसकिने डा. महर्जनको भनाइ छ।
दुई तहको उद्धार, एउटै लक्ष्य
बाढीले प्रभावित क्षेत्रमा अहिले दुई प्रकारको खोजी भइरहेको छ।
एकातर्फ बस्ती र बजार क्षेत्रमा बेपत्ता भएका मानिसको खोजी छ।
अर्कोतर्फ जलविद्युत् आयोजनाका सुरुङभित्र फसेका कामदारको खोजी छ।
बस्तीमा उद्धारकर्ताले हिलो, भग्नावशेष र बाढीले बगाएका संरचनाबीच खोजिरहेका छन्।
सुरुङमा भने परिस्थिति अझ जटिल छ।
त्यहाँ अँध्यारो छ।
पानी छ।
लेदो छ।
ठूला ढुङ्गा र चट्टान छन्।
कतिपय ठाउँमा बाटो नै छैन।
र सबैभन्दा ठूलो कुरा—सुरुङभित्र मानिस छन् कि छैनन् भन्ने निश्चित जानकारी छैन।
यही अनिश्चितताका बीच उद्धारकर्मीहरू एक–एक मिटर बाटो खोल्दै अघि बढिरहेका छन्।
आशा अझै बाँकी छ
भोटेकोशी बाढीको ११औँ दिनसम्म आइपुग्दा धेरै परिवारका लागि समय भारी हुँदै गएको छ।
सम्पर्कविहीन आफन्त फर्किने आशा र नफर्किने डरबीच उनीहरू प्रतीक्षामा छन्।
तर सञ्जय साहले २१७ घण्टापछि सुरुङबाट बाहिर निस्किएर देखाइदिएका छन्—समय लामो हुँदैमा जीवनको सम्भावना तत्काल समाप्त हुँदैन।
कविर महर्जन, माथिल्लो त्रिशूली–१ का चिनियाँ नागरिक र वेत्रावतीकी चण्डिका श्रेष्ठको जीवित उद्धारले पनि यही आशालाई थप बल दिएको छ।
त्यसैले उद्धारकर्मीहरूका लागि अहिले प्रत्येक सुरुङ, प्रत्येक भग्नावशेष र प्रत्येक अवरोधभित्र एउटा सम्भावना छ।
सायद कतै अँध्यारोभित्र कोही अझै पर्खिरहेका छन्। सायद उनीहरूलाई बाहिरको संसारसँग सम्पर्क छैन। सायद उनीहरूलाई कति दिन बित्यो भन्ने पनि थाहा छैन।
तर बाहिर नेपाली सेना, प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी र विदेशी विज्ञको टोलीले खोजी रोकिएको छैन।
११ दिन बितिसक्दा पनि उद्धारको ढोका बन्द गरिएको छैन। किनकि चार जनाको जीवित उद्धारले एउटा सम्भावना अझै जीवित राखेको छ— भोटेकोशीको अँध्यारो सुरुङभित्र अझै कुनै जीवनले बाहिर निस्कने प्रतीक्षा गरिरहेको हुन सक्छ।
Originally published on abcnews.com.np.
प्रतिक्रिया दिनुहोस्