काठमाडौं । कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) को तीव्र विस्तारले विश्वको डिजिटल पूर्वाधारमा नयाँ दबाब सिर्जना गर्न थालेको छ। एआई सञ्चालनका लागि आवश्यक विशाल कम्प्युटिङ क्षमताका कारण डेटा सेन्टरहरूको बिजुली माग तीव्र रूपमा बढ्ने क्रममा रहेको छ। यही गतिमा एआईको प्रयोग विस्तार हुँदै गएमा सन् २०३० सम्ममा विश्वव्यापी डेटा सेन्टरको विद्युत् खपत १६५ प्रतिशतसम्म बढ्न सक्ने प्रक्षेपण गरिएको छ।

बिजुलीको मागमा यस्तो असाधारण वृद्धि हुँदा डेटा सेन्टर कहाँ स्थापना गर्ने भन्ने प्रश्न पनि थप जटिल बन्ने भएको छ। अब डेटा सेन्टरका लागि इन्टरनेट पहुँच, जग्गा र निर्माण लागत मात्रै पर्याप्त मापदण्ड नहुने देखिएको छ। विश्वसनीय विद्युत् आपूर्ति, ग्रिडको स्थायित्व, प्राकृतिक प्रकोपको जोखिम, पानी तथा शीतलनको उपलब्धता र साइबर सुरक्षा पनि स्थान छनोटका प्रमुख आधार बन्नेछन्।

एओन पीएलसीका एसिया प्रशान्त क्षेत्रका व्यावसायिक जोखिम प्रमुख टेरेन्स विलियम्सका अनुसार डेटा सेन्टरहरू हाइपरस्केल बन्दै जाँदा विद्युत् उपलब्धता र ऊर्जा लचिलोपन सबैभन्दा महत्वपूर्ण जोखिममध्ये देखा पर्न थालेका छन्।

उनका अनुसार एआईबाट उत्पन्न हुने मागले सन् २०३० सम्ममा विश्वव्यापी डेटा सेन्टरको बिजुली खपत १६५ प्रतिशतले बढाउन सक्छ।

डेटा सेन्टर अब सामान्य पूर्वाधार रहेन

एआईका लागि आवश्यक ठूला भाषा मोडेल, मेसिन लर्निङ प्रणाली तथा अन्य उच्च क्षमताका कम्प्युटिङ प्रणाली सञ्चालन गर्न ठूलो मात्रामा ऊर्जा आवश्यक पर्छ।

परम्परागत डेटा सेन्टरको तुलनामा एआई केन्द्रित डेटा सेन्टरमा उच्च क्षमताका प्रशोधन उपकरण, ठूलो संख्यामा विद्युतीय उपकरण र ती उपकरणलाई चिसो राख्न थप शीतलन प्रणाली आवश्यक हुन्छ।

यसले एउटा डेटा सेन्टरको विद्युत् माग मात्र बढाउँदैन, त्यससँग जोडिएको सम्पूर्ण ऊर्जा पूर्वाधारमाथि दबाब सिर्जना गर्छ।

विशेषगरी एआईका लागि प्रयोग हुने उच्च घनत्वका कम्प्युटिङ उपकरणले पावर डेनसिटी बढाउँदै लगेका छन्। यसको अर्थ एउटै क्षेत्रफलमा पहिलेभन्दा धेरै विद्युत् खपत गर्ने उपकरण राखिन थालेका छन्।

यससँगै डेटा सेन्टरको ताप व्यवस्थापन पनि चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ।

बिजुली मात्रै होइन, शीतलन पनि ठूलो चुनौती

डेटा सेन्टरमा रहेका सर्वर तथा अन्य कम्प्युटिङ उपकरणले ठूलो मात्रामा ताप उत्पादन गर्छन्। उपकरणको कार्यक्षमता कायम राख्न निरन्तर शीतलन आवश्यक हुन्छ।

एआईका लागि प्रयोग हुने उच्च क्षमताका चिप र सर्वर बढ्दै जाँदा शीतलन प्रणालीको आवश्यकता पनि बढ्छ।

यसले डेटा सेन्टर सञ्चालनको लागत बढाउनुका साथै पानी र ऊर्जा स्रोतमा समेत थप दबाब सिर्जना गर्न सक्छ।

त्यसैले भविष्यका डेटा सेन्टरले विद्युत् र शीतलन दुवैको दीर्घकालीन उपलब्धता सुनिश्चित गर्नुपर्नेछ।

ग्रिड अवरोधबाट जोगिन वैकल्पिक ऊर्जा

डेटा सेन्टर सञ्चालक तथा विकासकर्ताहरूले विद्युत् ग्रिडमा आउने अवरोधको जोखिम कम गर्न वैकल्पिक ऊर्जा प्रणालीमा लगानी बढाउन थालेका छन्।

यसका लागि विभिन्न परियोजनामा:

• आफ्नै विद्युत् उत्पादन प्रणाली
• ब्याट्री ऊर्जा भण्डारण
• माइक्रोग्रिड
• हाइब्रिड ऊर्जा प्रणाली
• वैकल्पिक विद्युत् स्रोत

जस्ता प्रविधि प्रयोग गर्न थालिएको छ।

तर वैकल्पिक ऊर्जा प्रणाली थपिँदा जोखिम पनि थपिने विज्ञहरूको चेतावनी छ।

टेरेन्स विलियम्सका अनुसार यस्ता प्रणालीले आगलागी, उपकरण विफलता र मर्मतसम्भारसम्बन्धी जोखिम बढाउन सक्छन्।

अर्थात् ग्रिडमा निर्भरता घटाउन खोज्दा डेटा सेन्टर आफैँभित्र नयाँ प्रकारका जोखिम उत्पन्न हुन सक्छन्।

बीमा कम्पनीका लागि नयाँ चुनौती

डेटा सेन्टरमा जोखिम बढ्दै जाँदा यसको प्रत्यक्ष प्रभाव बीमा उद्योगमा पनि पर्ने देखिएको छ।

बीमा कम्पनीहरूले अब डेटा सेन्टरको भवन र उपकरणको मूल्य मात्र हेरेर जोखिम निर्धारण गर्न सक्ने अवस्था छैन। उनीहरूले डेटा सेन्टर सञ्चालनका लागि आवश्यक ऊर्जा पूर्वाधार, ब्याकअप प्रणाली, साइबर सुरक्षा, प्राकृतिक विपद् र सञ्चालन अवरोधलाई समेत मूल्यांकन गर्नुपर्ने भएको छ।

एओनले आफ्नो डेटा सेन्टर जीवनचक्र बीमा कार्यक्रमअन्तर्गत बीमा क्षमता ३.५ अर्ब अमेरिकी डलरबाट बढाएर ५ अर्ब डलर पुर्‍याएको छ।

यो कार्यक्रमले डेटा सेन्टरको डिजाइन र निर्माणदेखि विद्युत् उत्पादन तथा व्यावसायिक सञ्चालनसम्मका विभिन्न चरणमा उत्पन्न हुन सक्ने जोखिमको मूल्यांकन गर्ने उद्देश्य राख्छ।

यसले पनि डेटा सेन्टर उद्योगमा जोखिमको आकार कति तीव्र गतिमा बढिरहेको छ भन्ने संकेत गर्छ।

स्थान छनोट अब झन् संवेदनशील

एआईको विस्तारसँगै नयाँ डेटा सेन्टर निर्माणका लागि विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा लगानी बढिरहेको छ। तर कुनै स्थानमा सस्तो जग्गा वा सहज इन्टरनेट उपलब्ध हुँदैमा मात्र डेटा सेन्टर निर्माण गर्न पर्याप्त नहुने भएको छ।

अब सम्भावित स्थानको मूल्यांकन गर्दा त्यहाँको विद्युत् ग्रिड कति स्थिर छ, प्राकृतिक प्रकोपको सम्भावना कति छ, तापक्रम कस्तो छ, पानीको उपलब्धता कति छ र आपत्कालीन अवस्थामा वैकल्पिक ऊर्जा कति छ भन्ने विषय पनि हेर्नुपर्नेछ।

प्राकृतिक विपद्को उच्च जोखिम भएका क्षेत्रमा डेटा सेन्टर निर्माण गर्दा भवन तथा उपकरणको सुरक्षा लागत पनि बढ्नेछ।

एसिया प्रशान्तमा प्राकृतिक विपद्को जोखिम

एचडीआई ग्लोबल एसईले अगस्टमा सार्वजनिक गरेको प्रतिवेदनले पनि एसिया प्रशान्त क्षेत्रमा प्राकृतिक प्रकोप र बदलिँदो मौसमी अवस्थाले डेटा सेन्टरको स्थान छनोट तथा निर्माण मापदण्डमा प्रभाव पारिरहेको जनाएको छ।

प्रतिवेदनअनुसार टोकियो भूकम्प, आँधीबेहरी र बाढीको उच्च जोखिममा रहेको क्षेत्र हो।

त्यहाँ आउने आँधीबेहरीमा हावाको गति प्रतिघण्टा २०० किलोमिटरसम्म पुग्न सक्ने उल्लेख गरिएको छ।

बढ्दो तापक्रम र वर्षाको सम्भावनाले पनि डेटा सेन्टरको सञ्चालनमा थप जोखिम सिर्जना गर्न सक्ने प्रतिवेदनले औंल्याएको छ।

यसको अर्थ एसिया प्रशान्त क्षेत्रमा डेटा सेन्टर निर्माण गर्दा सामान्य भवन निर्माण मापदण्डभन्दा निकै उच्च स्तरको भूकम्प प्रतिरोधी संरचना, बाढी सुरक्षा, विद्युत् ब्याकअप र ताप व्यवस्थापन आवश्यक पर्न सक्छ।

जलवायु परिवर्तनले थप्दैछ जोखिम

डेटा सेन्टरको ऊर्जा माग बढिरहेको समयमा जलवायु परिवर्तनका कारण मौसमसम्बन्धी जोखिम पनि बढ्दै गएको छ।

अत्यधिक गर्मीले शीतलन प्रणालीमा थप ऊर्जा खपत गराउन सक्छ। बाढीले विद्युत् आपूर्ति तथा भौतिक पूर्वाधारमा क्षति पुर्‍याउन सक्छ। आँधीले विद्युत् प्रसारण लाइन र सञ्चार संरचनामा अवरोध सिर्जना गर्न सक्छ।

यस्तो अवस्थामा डेटा सेन्टर केही घण्टाका लागि मात्र बन्द हुँदा पनि ठूलो आर्थिक क्षति हुन सक्छ। एआईमा आधारित सेवा, वित्तीय प्रणाली, क्लाउड सेवा, सञ्चार तथा अन्य डिजिटल सेवाहरू डेटा सेन्टरमा निर्भर भएकाले एउटा ठूलो अवरोधले धेरै क्षेत्रमा एकैपटक प्रभाव पार्न सक्छ।

एआईको दौडसँगै ऊर्जा सुरक्षाको प्रश्न

विश्वका प्रविधि कम्पनीहरू एआईको क्षेत्रमा तीव्र प्रतिस्पर्धामा छन्। एआई मोडेलको क्षमता बढाउन थप शक्तिशाली चिप, थप सर्वर र थप डेटा सेन्टर आवश्यक हुँदै गएका छन्।

तर यसको अर्को पक्ष भनेको ऊर्जा खपतको तीव्र वृद्धि हो।

एआईको विकासलाई डिजिटल प्रविधिको मात्र विषय मान्ने हो भने त्यसको ऊर्जा आवश्यकता बेवास्ता हुन सक्छ। वास्तवमा एआईको भविष्य विद्युत् उत्पादन, प्रसारण तथा भण्डारण क्षमतासँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिन थालेको छ।

अब एआई पूर्वाधार विस्तारको प्रश्न केवल “कति कम्प्युटिङ क्षमता निर्माण गर्ने?” भन्नेमा सीमित रहने छैन। प्रश्न हुनेछ—त्यसका लागि आवश्यक ऊर्जा कहाँबाट ल्याउने, कसरी भरपर्दो बनाउने र प्राकृतिक तथा साइबर जोखिमबाट कसरी सुरक्षित राख्ने?

यही कारण आगामी वर्षहरूमा डेटा सेन्टर निर्माण र एआई विस्तारसँगै ऊर्जा लचिलोपन, जलवायु जोखिम र बीमा व्यवस्थापन प्रविधि उद्योगको केन्द्रमा रहने देखिन्छ।

Originally published on abcnews.com.np.