चौतारा हटाइए पनि आसपासमा रहेको ‘मूलधारा’ नामको पुरानो ढुङ्गे धारा भने अझै कायम छ। दिक्तेल रूपाकोट मझुवागढी नगरपालिकाले आर्थिक तथा प्राविधिक सहयोगमा धाराको संरक्षण गरेको छ। परापूर्वकालदेखि स्थानीयवासीले खानेपानी, नुहाउने तथा विभिन्न धार्मिक कार्यमा प्रयोग गर्दै आएको उक्त धारा ऐतिहासिक महत्वको मानिन्छ।

भूमि प्रशासन कार्यालय खोटाङको अभिलेखमा चौतारा र धाराका नाममा दुई कित्ता सार्वजनिक जग्गा दर्ता रहेको छ। कित्ता नम्बर २९६ मा सात आना तीन दाम दुई पैसा र कित्ता नम्बर १११२ मा नौ आना दुई पैसा जग्गा क्रमशः सार्वजनिक चौतारा र धाराका नाममा रहेको अभिलेखमा उल्लेख छ।

यी जग्गा साविक दिक्तेल गाउँ विकास समिति–२ र ३ को सीमाना क्षेत्रमा पर्छन्। हाल उक्त स्थान दिक्तेल रूपाकोट मझुवागढी नगरपालिका–१, दिक्तेलमा पर्छ।

चौताराको जग्गा अतिक्रमण भएको आरोप

स्थानीय नारायणकाजी श्रेष्ठले विसं २०७८ मा सोही क्षेत्रमा पक्की घर निर्माण गर्दा सार्वजनिक चौताराको जग्गासमेत आँगनका रूपमा प्रयोग गरेको आरोप स्थानीयवासीले लगाएका छन्।

दिक्तेल बजार सामाजिक गुठीका अध्यक्ष विष्णुकुमार श्रेष्ठ ‘स्याण्डे’ले चौतारा अतिक्रमणमा अघिल्लो स्थानीय सरकारका जनप्रतिनिधि तथा प्राविधिक कर्मचारीको समेत मिलेमतो रहेको आरोप लगाए।

उनका अनुसार उक्त स्थान स्थानीय समुदायको धार्मिक तथा सामाजिक संस्कारसँग जोडिएको थियो। चौताराको जग्गामा धार्मिक कार्य गर्न जाँदा घरधनीबाट दुर्व्यवहार हुने गरेको उनको दाबी छ।

स्थानीयवासीले विसं २०८३ असार २९ गते प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालयमा गुनासो दर्ता गराएका थिए भने साउन ७ गते औपचारिक उजुरी दिएका थिए। उजुरीपछि प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालयले अतिक्रमण भएको भनिएको जग्गाका विषयमा अध्ययन गर्न जिल्ला प्रशासन कार्यालय खोटाङलाई निर्देशन दिएको छ।

घरधनीको दाबी फरक

चौताराको जग्गा मिचेको आरोप लागेका नारायणकाजी श्रेष्ठले भने आफूले सार्वजनिक जग्गा अतिक्रमण नगरेको दाबी गरेका छन्।

उनले आफ्नो पाँच आना तीन पैसा एक दाम जग्गाभित्र मात्र घर निर्माण गरेको बताए। उनका अनुसार सार्वजनिक चौतारा रहेको भनिएको स्थानमा अहिले दिक्तेल–लफ्याङ सडक रहेको छ।

श्रेष्ठले आफूलाई छिमेकीहरूले दुःख दिएको आरोप लगाउँदै सामाजिक गुठीका नामबाट पटकपटक समस्या सिर्जना भएपछि गत साउन २१ गते जिल्ला अदालत खोटाङमा विपक्षीविरुद्ध मुद्दा दर्ता गरेको बताएका छन्।

धार्मिक संस्कारसँग जोडिएको चौतारा

स्थानीयवासीका अनुसार उक्त सार्वजनिक चौतारा दिक्तेल बजारका नेवार, बस्नेत, खड्का र दमाई समुदायको धर्म, संस्कार तथा सामाजिक परम्परासँग जोडिएको थियो।

कसैको मृत्यु हुँदा काजकिरिया, पितृकार्यलगायत धार्मिक तथा सामाजिक संस्कार चौतारामै गरिन्थ्यो। नेवार समुदायले हरेक वर्ष मनाउने जात्रा विसर्जन गर्ने परम्परा पनि यही स्थानसँग जोडिएको थियो।

दिक्तेल बजार सामाजिक गुठीका सचिव सरोज सैँजूका अनुसार चौतारा भत्किएपछि सोही स्थानमा कटेरो बनाएर नेवार समुदायले मृत्यु संस्कार गर्न खोज्दा घरधनीबाट अपशब्द प्रयोग गरिएको थियो। उक्त घटनाको भिडियो सामाजिक सञ्जालमा राखिए पनि अहिले हटाइएको उनले बताए।

न्यायिक समितिले पनि संरक्षणको अधिकार दिएको थियो

चौतारा प्रयोग गर्न नपाएको भन्दै दुई वर्षअघि दिक्तेल रूपाकोट मझुवागढी नगरपालिकाको न्यायिक समितिमा निवेदन परेको थियो।

दुवै पक्षबीच छलफलपछि न्यायिक समितिले विसं २०८१ भदौ ७ गते निर्णय गर्दै स्थानीय समुदायलाई उक्त सार्वजनिक जग्गा संरक्षण गरी परम्परागत संस्कार गर्न पाउने अधिकार दिएको थियो।

नगरपालिकाका उपप्रमुख तथा न्यायिक समितिका संयोजक विशन राईका अनुसार पाटी तथा चौतारा निर्माण गर्ने र स्थानीय समुदायलाई परम्परागत रूपमा भोगचलन गर्न दिने निर्णय भएको थियो।

न्यायिक समितिको निर्णयपछि नेवार समुदायले दुवै कित्ता जग्गामा काजकिरियाका दशौँ, एघारौँ र बाह्रौँ दिनका संस्कार गर्दै आएको बताइएको छ।

अब सार्वजनिक अभिलेखमा चौतारा र धाराका नाममा रहेको जग्गा, निजी घर निर्माणको अवस्था तथा विगतका स्थानीय निर्णयबीचको सम्बन्धबारे जिल्ला प्रशासन कार्यालयले गर्ने अध्ययनले वास्तविकता स्पष्ट पार्ने देखिएको छ।