काठमाडौं । रसुवा जिल्लामा भदौ १० गते आएको विनाशकारी बाढीको ठ्याक्कै कारण अझै पूर्ण रूपमा स्थापित हुन सकेको छैन। सरकारी निकाय, वैज्ञानिक तथा अनुसन्धानकर्ताहरूले विभिन्न तथ्य र प्रारम्भिक अध्ययनका आधारमा घटनाको कारण खोजिरहेका छन्। हालसम्मको प्रारम्भिक विश्लेषणले भने हिम–चट्टान पहिरो (आइस–रक एभालान्च) बाढीको प्रमुख कारण हुन सक्ने देखाएको छ।

राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणले प्रारम्भिक अध्ययनका आधारमा नेपाल–चीन सीमावर्ती हिमाली क्षेत्रमा भएको हिम–चट्टान पहिरोपछि ल्हेन्दे खोलामा ठूलो परिमाणमा पानी, हिउँ, चट्टान र गेग्रान मिसिएको बाढी आएको जनाएको छ। सो बाढी टिमुरे हुँदै भोटेकोसी र त्यसपछि त्रिशूली नदी प्रणालीमा प्रवेश गरेको देखिएको छ।

प्लानेट ल्याबको स्याटलाइट तस्बिरका आधारमा गरिएको प्रारम्भिक अध्ययनअनुसार बाढीको सुरुवाती क्षेत्र रसुवागढी नाकाबाट करिब २० किलोमिटर उत्तरपूर्वतर्फ रहेको बताइएको छ। उक्त क्षेत्रमा ठूलो परिमाणमा हिम र चट्टान खसेपछि नदी प्रणालीमा अस्वाभाविक रूपमा शक्तिशाली बहाव सिर्जना भएको हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ।

गत वर्ष पनि ल्हेन्दे खोलामा आएको बाढीले ठूलो क्षति पुर्‍याएको थियो। त्यसबेला मितेरी पुल बग्नुका साथै १८ जनाको ज्यान गएको थियो।

‘आइस एभालान्च’ मुख्य कारण हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूको अनुमान

अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यम तथा वैज्ञानिक विश्लेषणहरूले पनि हिम–चट्टान पहिरोलाई बाढीको प्रमुख सम्भावित कारणका रूपमा औँल्याएका छन्।

विज्ञहरूको प्रारम्भिक विश्लेषणअनुसार हिमनदी वा हिमाली भूभागबाट ठूलो बरफको भाग छुट्टिएर तीव्र गतिमा तल खस्दा त्यसले हिउँ, चट्टान, माटो र पानीलाई समेत बगाउँदै विशाल गेग्रानयुक्त बाढी सिर्जना गरेको हुन सक्छ।

क्यानडास्थित युनिभर्सिटी अफ क्यालगरीका भूवैज्ञानिक डेनियल सुगरले उक्त क्षेत्रमा हिमनदीको ठूलो भाग टुटेर खोँचतर्फ खसेको र त्यसपछि बरफ तथा पानीको ठूलो बहाव तलतर्फ गएको हुन सक्ने बताएका छन्।

यसले रसुवाको पछिल्लो विपद् सामान्य वर्षाजन्य बाढीभन्दा फरक प्रकृतिको हुन सक्ने संकेत गरेको छ।

भूकम्पले पहिरो गयो कि पहिरोले भूकम्पीय कम्पन सिर्जना गर्‍यो?

बाढी सुरु हुनुअघि वा सोही समयमा रेकर्ड भएका भूकम्पीय संकेतका कारण घटनाको प्रकृतिबारे थप बहस भएको छ।

सरकारी तहबाट प्रारम्भमा भूकम्पका कारण पहिरो गएर बाढी सुरु भएको हुन सक्ने सम्भावना व्यक्त गरिएको थियो। तर अमेरिकी भूगर्भ सर्वेक्षण संस्था (यूएसजीएस) को प्रारम्भिक विश्लेषणअनुसार घटनासँग सम्बन्धित भूकम्पीय संकेत पहिरो वा विशाल भू–स्खलनकै कारण उत्पन्न भएको हुन सक्ने देखिएको छ।

अर्थात्, भूकम्पले पहिरो गराएको हो वा विशाल हिम–चट्टान पहिरोले भूकम्पीय कम्पनजस्तो संकेत उत्पन्न गरेको हो भन्ने विषयमा वैज्ञानिक अध्ययन जारी छ।

बाढीको स्रोत नेपाल कि चीन?

विपद्पछि बाढीको वास्तविक स्रोत कुन भूभागमा थियो र सीमापार पूर्वसूचना किन प्राप्त भएन भन्ने विषयमा व्यापक प्रश्न उठेको छ।

गत वर्ष सोही नदी प्रणालीमा आएको बाढीका बेला चीनतर्फबाट सूचना प्राप्त भएको भए पनि यसपटक त्यस्तो पूर्वसूचना नआएको जल तथा मौसम विज्ञान विभागले जनाएको थियो।

घटनापछि चिनियाँ सरकारी सञ्चारमाध्यम र कूटनीतिक निकायबाट आएका प्रारम्भिक विवरण तथा नेपालमा गरिएको स्याटलाइट तस्बिरको विश्लेषणबीच पनि बाढीको सुरुवाती क्षेत्रबारे बहस भएको थियो।

काठमाडौँस्थित चिनियाँ दूतावासले पहिरो नेपालतर्फको भूभागमा गएको दाबी गरेको छ। अर्कोतर्फ स्याटलाइट तस्बिरको विश्लेषण गर्ने केही अनुसन्धानकर्ताले हिम–चट्टान पहिरो भएको क्षेत्र लाङटाङको उत्तरी मोहोडातर्फ, नेपालभित्रको भूभागमा पर्न सक्ने बताएका छन्।

यद्यपि, घटनाको अन्तिम वैज्ञानिक निष्कर्ष आउन बाँकी छ।

ठूलो मानवीय र भौतिक क्षति

बाढीले रसुवाबाट सुरु भएर नुवाकोट, धादिङ, गोरखा, चितवन हुँदै नारायणी नदी प्रणालीका तटीय क्षेत्रसम्म व्यापक क्षति पुर्‍याएको छ।

उपलब्ध प्रारम्भिक विवरणअनुसार ठूलो संख्यामा मानिसको मृत्यु भएको छ भने अझै धेरै व्यक्ति सम्पर्कविहीन छन्। नेपालका विभिन्न जिल्लामा नदी किनारबाट शव फेला पर्ने क्रम जारी रहेकाले मृतक तथा बेपत्ता हुनेको यकिन संख्या परिवर्तन हुन सक्ने अवस्था छ।

बाढीले सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना, भन्सार तथा अध्यागमन संरचना, बस्ती र अन्य सार्वजनिक तथा निजी सम्पत्तिमा ठूलो क्षति पुर्‍याएको छ। प्रारम्भिक अनुमानअनुसार सयौं मेगावाट विद्युत् उत्पादन क्षमता प्रभावित भएको छ भने दर्जनौं किलोमिटर सडकमा क्षति पुगेको छ।

पूर्वसूचना प्रणालीमाथि गम्भीर प्रश्न

यस विपद्ले नेपाल र चीनबीच सीमापार नदी तथा हिमाली जोखिमका लागि प्रभावकारी रियल टाइम पूर्वसूचना प्रणाली आवश्यक रहेको बहसलाई पुनः तीव्र बनाएको छ।

गत वर्षको बाढीपछि जिल्ला विपद् व्यवस्थापन समितिले समेत उच्च जोखिमयुक्त सीमावर्ती क्षेत्रमा नेपाल र चीनबीच अन्तरदेशीय पूर्वसूचना प्रणाली स्थापना गर्नुपर्ने सुझाव दिएको थियो।

हिमनदी, हिमताल, हिम–चट्टान पहिरो तथा सम्भावित भूगर्भीय जोखिमको निरन्तर अनुगमन गर्न स्याटलाइट, सेन्सर, स्वचालित जलमापन केन्द्र तथा सीमापार सूचना आदानप्रदान प्रणाली आवश्यक देखिएको छ।

नदी किनारकेन्द्रित विकास मोडेलमाथि प्रश्न

रसुवाको पछिल्लो विपद्ले नेपालमा अपनाइएको नदी किनारकेन्द्रित विकास मोडेलमाथि पनि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।

नदी किनारमा सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना, बजार तथा अन्य ठूला पूर्वाधार निर्माण गर्ने अभ्यासका कारण अत्यधिक तथा असामान्य बाढी आउँदा क्षति झनै बढ्न सक्ने विज्ञहरूले बारम्बार चेतावनी दिँदै आएका छन्।

हिमाली क्षेत्रमा जलवायु, हिमनदी र भू–सतहमा भइरहेको परिवर्तनसँगै भविष्यमा यस्ता असामान्य घटनाको जोखिमलाई ध्यानमा राखेर पूर्वाधार निर्माण, बस्ती विकास र नदी प्रणाली व्यवस्थापनको नीति पुनरावलोकन गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।

रसुवाको पछिल्लो विपद्ले एउटा गम्भीर प्रश्न छाडेको छ—विपत्ति आएपछि मात्र उद्धार र राहतमा केन्द्रित हुने कि हिमाली जोखिमको वैज्ञानिक अध्ययन, पूर्वसूचना र सुरक्षित विकास मोडेलमार्फत भविष्यका सम्भावित महाविपत्तिका लागि अहिलेबाटै तयारी गर्ने?

Originally published on abcnews.com.np.