काठमाडौं । न्युरोडलाई काठमाडौँ उपत्यकाको आधुनिक सहरी विकासको केन्द्र मानिन्छ। व्यापारिक चहलपहल, ऐतिहासिक सम्पदा र पुराना सरकारी तथा सार्वजनिक संरचनाले भरिएको न्युरोडको आफ्नै छुट्टै इतिहास छ। यही इतिहास बोकेको क्षेत्रको एउटा सानो तर महत्वपूर्ण स्थल हो—भूगोलपार्क।

सडकको छेउमा रहेको यो सानो उद्यान आकारमा सामान्य देखिए पनि यसको इतिहास भने नेपालको सबैभन्दा ठूलो प्राकृतिक विपत्तिमध्येको एकसँग जोडिएको छ। भूगोलपार्क कुनै मनोरञ्जनका लागि मात्र बनाइएको पार्क होइन, विसं १९९० को महाभूकम्पमा ज्यान गुमाएकाहरूको स्मृतिमा निर्माण गरिएको स्मारक हो।

त्यसैले न्युरोडको भीडभाडबीच रहेको भूगोलपार्कलाई हेर्दा करिब नौ दशकअघिको त्यो विनाशकारी दिन पनि सम्झनुपर्ने हुन्छ।

महाभूकम्पको कहालीलाग्दो दिन

विसं १९९० माघ २ गते दिउँसो करिब २ः३० बजे पूर्वी नेपालको सङ्खुवासभाको चैनपुरलाई केन्द्रविन्दु बनाएर ८.४ रेक्टरस्केलको विनाशकारी भूकम्पगएको थियो।

भूकम्पले नेपालका विभिन्न क्षेत्रमा ठूलो क्षति पुर्‍यायो। घर, दरबार, विद्यालय, सरकारी कार्यालय, मठमन्दिरदेखि धरहरासम्मका संरचना क्षतिग्रस्त भए।

उक्त भूकम्पमा ३ हजार ८५९ पुरुष र ४ हजार ६६९ महिला गरी ८ हजार ५१९ जनाको मृत्यु भएको विवरण ऐतिहासिक अभिलेखमा उल्लेख छ। दुई लाखभन्दा बढी संरचनामा क्षति पुगेको बताइन्छ।

त्यो समय नेपालमा आधुनिक विपद् व्यवस्थापन प्रणाली थिएन। उद्धार, राहत र पुनर्निर्माणको काम राज्यका लागि ठूलो चुनौती थियो।

तर त्यही विपत्तिले नेपाली समाजमा सामूहिक सहयोग र पुनर्निर्माणको भावना पनि जन्मायो।

मृतकको सम्झनामा बन्यो भूगोलपार्क

भूकम्प गएको चार वर्षपछि तत्कालीन प्रधानमन्त्री जुद्धशमशेर जङ्गबहादुर राणाले पीडितोद्धार संस्था गठन गरे। त्यसै क्रममा भूकम्पमा ज्यान गुमाएकाहरूको स्मृतिमा भूगोलपार्क निर्माण गर्ने काम अघि बढाइयो।

विसं १९९५ मा करिब एक वर्ष लगाएर पार्क तथा स्मारक निर्माण गरिएको शिलालेखमा उल्लेख छ।

भूगोलपार्कको निर्माण केवल एउटा संरचना निर्माण गर्नु थिएन। यो विपत्तिमा ज्यान गुमाएकाहरूको सम्झना सुरक्षित राख्ने र भावी पुस्तालाई त्यस्तो त्रासदी सम्झाउने प्रयास थियो।

पार्कमा भगवान् शिवले पृथ्वीलाई थिचेर बसेको प्रतिमा समेत राखिएको छ। भूकम्प फेरि नआओस् भन्ने धार्मिक तथा सांस्कृतिक विश्वाससँग यो प्रतिमा जोडिएको देखिन्छ।

आज पनि प्रत्येक वर्ष माघ २ गते राष्ट्रिय भूकम्प सुरक्षा दिवस मनाइँदा विसं १९९० को भूकम्प र त्यसको स्मृतिमा बनेको भूगोलपार्कलाई सम्झिइन्छ।

शिलालेखमा कुँदिएको जुद्धशमशेरको सन्देश

भूगोलपार्कको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष त्यहाँ रहेको ऐतिहासिक शिलालेख हो।

स्मारक निर्माणका क्रममा तत्कालीन प्रधानमन्त्री जुद्धशमशेरले विसं १९९५ मा देशवासीका नाममा दिएको करिब छ पृष्ठ लामो भाषण शिलालेखमा कुँदिएको छ।

त्यसमा भूकम्पपीडितका लागि संकलन गरिएको सहयोगको विवरणसमेत उल्लेख गरिएको छ।

भूकम्पपीडित उद्धार कोषमा १० लाख ७४ हजार ९१३ मोरु जम्मा भएको उल्लेख छ। राणा परिवारका सदस्यबाट १० लाख ४० हजार मोरु तथा विदेशमा रहेका नेपाली, गुरु–पुरोहित र भाइभारदारबाट ३४ हजार ९१३ मोरु सहयोग प्राप्त भएको विवरण स्मारकमा उल्लेख गरिएको छ।

त्यसैगरी जापानी तथा हिन्दुस्थानी नागरिकबाट २३ हजार ३७ रुपैयाँ र पल्टनिया जवानबाट एक लाख रुपैयाँ राहत प्राप्त भएको विवरणसमेत राखिएको छ।

यसले करिब नौ दशकअघि पनि विपद्को समयमा राज्यसँगै नागरिक, सैनिक तथा विदेशमा रहेका नेपाली र विदेशी समुदायबाट सहयोग जुट्ने गरेको देखाउँछ।

ऋण मिनाहा र उद्धारकर्तालाई सम्मान

भूकम्पपछि तत्कालीन सरकारले पीडितलाई राहत दिने क्रममा विभिन्न कदम चालेको थियो।

प्रधानमन्त्री जुद्धशमशेरले राज्यकोषबाट ऋण लिएका भूकम्पपीडितको ऋण मिनाहा गरिदिएको उल्लेख शिलालेखमा छ। साथै उद्धार तथा राहत कार्यमा खटिएका व्यक्तिहरूप्रति धन्यवादसमेत व्यक्त गरिएको थियो।

यसले विपद् व्यवस्थापन केवल उद्धारमा सीमित नराखी पीडितको आर्थिक भार घटाउने र पुनःस्थापनामा सहयोग गर्ने प्रयाससमेत गरिएकोदेखाउँछ।

भूगोलपार्कसँगै छ ‘वक्ताको कुनो’

भूगोलपार्कसँगै जोडिएको अर्को ऐतिहासिक स्थल हो—न्युरोड पिपलबोट।

कुनै समय पिपलबोटलाई ‘वक्ताको कुनो’का रूपमा समेत चिनिन्थ्यो। राजनीतिक, सामाजिक तथा सार्वजनिक बहसका लागि मानिसहरू भेला हुने यो स्थान न्युरोडको सामाजिक इतिहाससँग गहिरोसँग जोडिएको छ।

समयसँगै पिपलबोटको चर्चा केही ओझेलमा परेको छ। तर भूगोलपार्क भने विसं १९९० को महाभूकम्पको स्मृतिका कारण आज पनि ऐतिहासिक महत्व बोकेर उभिएको छ।

न्युरोडको विकाससँगै जोडिएको इतिहास

न्युरोड क्षेत्र नेपालमा आधुनिक सहरी संरचनाको विकाससँग पनि जोडिएको छ।

गोरखापत्रको पहिलो छापाखाना, नेपाल बैंक, जनसेवा सिनेमा घर हालको विशाल बजार, जुद्ध बारुणयन्त्र तथा भूगोलपार्क लगायतका संरचनाले न्युरोडको आधुनिक इतिहास निर्माण गरेका छन्। यीमध्ये धेरै संरचना राणा शासनकालमा निर्माण भएका हुन्।

यसकारण भूगोलपार्क एउटा सामान्य पार्कभन्दा धेरै ठूलो अर्थ बोकेको स्थल हो। यो नेपालको सहरी विकास, राणा शासनकालको प्रशासनिक इतिहास, प्राकृतिक विपत्ति र त्यसपछिको पुनर्निर्माणको कथा एकै ठाउँमा जोड्ने स्मारक हो।

आजको विपत्तिमा अझ सान्दर्भिक

विसं १९९० को भूकम्पको झन्डै नौ दशकपछि नेपालले फेरि पटक–पटक ठूला प्राकृतिक विपत्तिको सामना गरिरहेको छ।

हालैको भोटेकोशी बाढीले पनि ठूलो जनधनको क्षति गराएको छ। सयौँ परिवार विस्थापित भएका छन्, ठूलो संख्यामा मानिस बेपत्ता छन् र सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना तथा अन्य पूर्वाधारमा व्यापक क्षति पुगेको छ।

यस्तो समयमा भूगोलपार्कको इतिहास अझ सान्दर्भिक देखिन्छ।

विपत्ति आउँछ, संरचना भत्किन्छन्, मानिसहरू गुम्छन्; तर त्यसबाट सिकेर अझ सुरक्षित समाज निर्माण गर्नु नै विपत्तिपछिको वास्तविक पुनर्निर्माण हो।

भूगोलपार्कले यही सन्देश बोकेको छ—विपत्तिमा गुमेकाहरूलाई बिर्सनु हुँदैन र उनीहरूको स्मृतिलाई भविष्यका लागि चेतावनी र सिकाइमा बदल्नुपर्छ।

न्युरोडको भीडमा दिनहुँ हजारौँ मानिस यस पार्कको छेउबाट गुज्रिन्छन्। धेरैका लागि यो सडकछेउको एउटा सानो पार्क मात्र हुन सक्छ। तर यसको प्रत्येक ढुङ्गा र शिलालेखले करिब नौ दशकअघिको एउटा यस्तो त्रासदीको कथा सुनाइरहेको छ, जसले काठमाडौं मात्र होइन, सिंगो नेपाललाई हल्लाएको थियो।

भूगोलपार्क त्यसैले एउटा पार्क होइन—नेपालले भोगेको विपत्ति, गुमाएका जीवन र पुनःउठ्ने सामूहिक संकल्पको जीवित स्मृति हो।

Originally published on abcnews.com.np.