काठमाडौं । हिमनदी पग्लिनुको मुख्य कारण बढ्दो तापक्रम भए पनि हावामा रहेका ब्ल्याक कार्बन (कालिख) र धुलोका सूक्ष्म कण पनि हिमनदीका लागि उत्तिकै चिन्ताजनक खतरा बन्दै गएको वैज्ञानिकहरूले बताएका छन् ।

गाडी, कोइलामा आधारित विद्युत्गृह, उद्योग–कारखाना, इँटाभट्टा, घरायसी चुलो तथा जंगल र खेतबारीमा लाग्ने डढेलोबाट निस्कने सूक्ष्म कण हावासँगै लामो दूरी पार गर्दै उच्च हिमाली क्षेत्रमा पुग्न सक्छन् । हिमनदीको सेतो सतहमा यी कण थिग्रिएपछि सूर्यको किरण सोस्ने क्षमता बढ्छ र हिउँ पग्लिने प्रक्रिया तीव्र हुन्छ ।

यसरी ग्लोबल वार्मिङ र वायु प्रदूषणको दोहोरो प्रभावले हिमनदी कमजोर र अस्थिर बनाइरहेको वैज्ञानिकहरूको चिन्ता छ ।

नेपाल पछिल्लो समय हिमाली विपद्को जोखिमसँग जुधिरहेको छ । तिब्बतको केरुङ नजिक हिमनदी फुटेपछि नेपालतर्फ आएको अचानकको बाढीले ठूलो क्षति पुर्‍याएको थियो । उक्त घटनाको कारण अझै पूर्ण रूपमा स्पष्ट भइसकेको छैन । तर बढ्दो तापक्रमसँगै हिमनदीमा जम्मा हुने प्रदूषणले यस्ता घटनाको जोखिम बढाउन सक्ने वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ ।

कालिखले कसरी बढाउँछ हिउँ पग्लिने गति ?

सफा र चम्किलो हिउँले सूर्यबाट आउने करिब ९० प्रतिशत किरण अन्तरिक्षतर्फ परावर्तन गर्छ । त्यसैले सफा हिउँले सौर्य ऊर्जा तुलनात्मक रूपमा कम सोस्छ ।

तर हिउँमा ब्ल्याक कार्बन जम्मा भएपछि यसको सेतोपन घट्छ । सतहले सूर्यको बढी ऊर्जा सोस्न थाल्छ र छिटो तात्छ । परिणामस्वरूप हिउँ पग्लिने गति बढ्छ ।

एक मोडलिङ अध्ययनअनुसार सन् २००७ देखि २०१६ बीच हिमालय क्षेत्रमा हिमनदीले गुमाएको कुल हिउँको करिब एक तिहाइ हिस्सामा दक्षिण एसियाबाट पुगेको ब्ल्याक कार्बनको योगदान हुन सक्ने देखिएको छ ।

यसले हिमनदीमाथिको दबाब केवल तापक्रम वृद्धिबाट मात्रै नभई हिउँमा थिग्रिने प्रदूषणबाट समेत बढिरहेको संकेत गर्छ ।

पाकिस्तानबाट निस्किएको कालिख हिमालयसम्म

भूउपग्रह तथ्यांकको अध्ययनले पाकिस्तानका औद्योगिक मैदानी क्षेत्रबाट निस्कने ब्ल्याक कार्बन र खनिज धुलो हावासँगै उडेर उच्च हिमाली क्षेत्रमा रहेका हिमनदीसम्म पुग्न सक्ने देखाएको छ ।

यी कण हिमनदीको सतहमा थिग्रिएपछि हिउँको चमक घट्छ र सूर्यको बढी ऊर्जा सोसिन्छ । त्यसले पग्लिने प्रक्रिया तीव्र बनाउँछ ।

तीव्र गतिमा पग्लिएको पानी हिमनदीभित्र रहेका दरार हुँदै प्रवेश गर्दा भित्री भागमा पानीका मार्ग बन्न सक्छन् । यसले हिमनदीको स्थिरतालाई प्रभावित पार्न सक्छ । कमजोर बनेको हिमनदीको ठूलो भाग अचानक भत्किएर तल खसेमा आकस्मिक बाढीको जोखिमसमेत बढ्न सक्छ ।

ब्ल्याक कार्बनको प्रभाव हिमनदीको सतहमा मात्रै सीमित नहुने वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ । वायुमण्डलमा तैरिएका कालिखका कणले सूर्यको ऊर्जा सोस्दा पहाडी क्षेत्रको वायुमण्डल तात्न सक्छ र बादल बन्ने प्रक्रियामा समेत प्रभाव पार्न सक्छ । कतिपय अवस्थामा यसले हिमपात घटाउने अवस्था सिर्जना गर्न सक्छ ।

यसले हिमनदीमाथि दोहोरो दबाब पार्छ—पुरानो हिउँ छिटो पग्लिने र नयाँ हिउँबाट हुने भरपाइ घट्ने ।

प्रदूषणका मुख्य स्रोत के हुन् ?

दक्षिण एसियामा ब्ल्याक कार्बनका प्रमुख स्रोतमा पेट्रोल तथा डिजेलबाट चल्ने सवारीसाधन, कोइलामा आधारित विद्युत्गृह र उद्योग, इँटाभट्टा, काठ तथा अन्य ठोस इन्धन प्रयोग हुने परम्परागत चुलो, जंगलको डढेलो र कृषि अवशेष जलाउने काम पर्छन् ।

यी स्रोतबाट निस्कने सूक्ष्म कण हजारौँ किलोमिटर टाढासम्म हावासँगै पुग्न सक्छन् । अर्थात् हिमनदीभन्दा निकै टाढा उत्पन्न भएको प्रदूषण पनि हिमालयको हिउँसम्म पुग्न सक्छ ।

कालिख घटाउँदा छिट्टै सुधार सम्भव

ब्ल्याक कार्बन नियन्त्रणको एउटा सकारात्मक पक्ष यसको वायुमण्डलीय आयुसँग जोडिएको छ । कार्बन डाइअक्साइडको तुलनामा ब्ल्याक कार्बन सामान्यतया केही दिनदेखि केही हप्तासम्म मात्रै वायुमण्डलमा रहन्छ । त्यसैले यसको उत्सर्जन घटाउँदा तुलनात्मक रूपमा छिटो प्रभाव देखिन सक्छ ।

सन् २०२० को कोभिड–१९ लकडाउनलाई यसको उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ । सन् २०२३ मा प्रकाशित एक अध्ययनले त्यस अवधिमा प्रदूषण घट्दा हिमालयको हिउँ बढी चम्किलो भएको र हिउँ पग्लिने दर ४० प्रतिशतसम्म घटेको देखाएको थियो ।

यसले सवारीसाधन, उद्योग तथा अन्य स्रोतबाट निस्कने कालिख नियन्त्रण गर्न सके हिमनदीमाथिको तत्कालीन दबाब केही हदसम्म कम गर्न सकिने देखाउँछ ।

हिमनदीको संकट पानीको भविष्यसँग जोडिएको छ

हिमालयका हिमनदी नेपाल, भारतसहित दक्षिण एसियाका ठूलो भूभागका लागि महत्त्वपूर्ण जलस्रोत हुन् । हिमनदीबाट पग्लिने पानीले ठूला नदीहरूको बहावमा योगदान पुर्‍याउँछ ।

हिमनदी तीव्र गतिमा पग्लिँदा छोटो अवधिमा नदीमा पानीको मात्रा बढ्न सक्छ । तर लामो समयसम्म यही गति कायम रहे हिमनदीमा सञ्चित हिउँ घट्दै जान्छ । त्यसले भविष्यमा पानीको उपलब्धतालाई नै प्रभावित पार्न सक्छ ।

त्यसैगरी हिमनदी आसपास बनेका हिमताल फुट्दा हिमताल विस्फोटजन्य बाढी (GLOF) को जोखिम पनि बढ्न सक्छ । यस्ता बाढीले केही मिनेटमै तल्लो तटीय क्षेत्रमा ठूलो विनाश निम्त्याउन सक्छन् ।

यसैले हिमालयको बदलिँदो अवस्थालाई बुझ्दा तापक्रम वृद्धिसँगै हावाबाट हिमनदीसम्म पुग्ने कालिख र धुलोको प्रभावलाई समेत गम्भीर रूपमा अध्ययन र नियन्त्रण गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ ।

Originally published on abcnews.com.np.