काठमाडौं । अगस्ट २६, २०२६। रसुवाको लाङटाङ लिरुङ हिमालको उत्तरतर्फ ल्हेन्दे खोला क्षेत्र सामान्य दिनझैँ थियो। केही क्षणमै हिमालको उच्च भूभागमा भएको एउटा विशाल प्राकृतिक घटनाले त्यस क्षेत्रको भूगोल नै बदलिदियो।

यो सामान्य बाढी थिएन।

हिमनदी र त्यससँग जोडिएको विशाल आधार चट्टान टुक्रियो। चट्टान र बरफको पिण्ड उपत्यकातर्फ तीव्र गतिमा खस्यो। त्यससँगै माटो, ढुङ्गा, बरफ र पानी मिसिँदै गयो। गेग्रानयुक्त तीव्र बहाव ल्हेन्दे खोला हुँदै भोटेकोसीमा मिसियो।

एउटा घटना अर्को घटनाको कारण बन्यो। र अन्ततः यसको प्रभाव हिमाली भूभागबाट सयौँ किलोमिटर तलका बस्ती, पूर्वाधार र मानवीय जीवनसम्म पुग्यो।

सेप्टेम्बर ५ सम्म सार्वजनिक विवरणअनुसार नेपालमा १,३०० भन्दा बढी मानिसको मृत्यु भइसकेको छ। हजारौँ मानिस अझै बेपत्ता छन्। प्रारम्भिक सरकारी मूल्याङ्कनले करिब २.६ अर्ब अमेरिकी डलर बराबरको भौतिक क्षति भएको देखाएको छ।

खोज, उद्धार र क्षतिको मूल्याङ्कन अझै जारी रहेकाले यी तथ्याङ्क थप परिवर्तन हुन सक्छन्। तर अहिले प्रश्न केवल ‘यो विपत्ति किन आयो?’ भन्ने होइन।

अबको ठूलो प्रश्न हो—यस्तै प्रकृतिको विपत्ति फेरि आयो भने हामी कति तयार छौँ?

भूकम्पजस्तो कम्पन, तर भूकम्प थिएन

युनिभर्सिटी अफ रिडिङकी जलवायु तथा हिमनदी विज्ञ प्रा. मारिया साह्गेदानोभाका अनुसार करिब ५ हजार २०० मिटर उचाइमा रहेको लाङटाङ लिरुङ क्षेत्रको करिब १ देखि १.३ किलोमिटर चौडा हिमनदी र त्यसको मुनिको विशाल आधार चट्टान एकैपटक छुट्टिएको थियो।

यहाँ ‘आधार चट्टान’ भन्नाले पहाडबाट झरेको सामान्य ढुङ्गा होइन। त्यो स्वयं पहाडको संरचनात्मक भागका रूपमा रहेको ठोस चट्टान हो।

चट्टान र बरफको विशाल पिण्ड करिब दुई किलोमिटर तल उपत्यकातर्फ तीव्र गतिमा खस्दा ठूलो कम्पन उत्पन्न भयो। अमेरिकी भूगर्भ सर्वेक्षण विभागले त्यसलाई करिब ५.२ म्याग्निच्युडको भूकम्प बराबर मापन गरेको थियो।

त्यसैले प्रारम्भिक अवस्थामा यो घटना भूकम्पका कारण भएको हुन सक्ने अनुमान गरिएको थियो।

तर पछिल्ला भूउपग्रह चित्र र वैज्ञानिक विश्लेषणले घटनाको क्रम उल्टो देखायो।

भूकम्प कारण थिएन, कम्पन आफैँ चट्टान–हिम पिण्ड खस्दा उत्पन्न भएको परिणाम थियो।

यही तथ्यले घटनाको प्रकृतिलाई अझ गम्भीर बनाउँछ। किनकि यहाँ एउटा प्राकृतिक घटना अचानक रोकिएन। त्यसले अर्को घटनालाई जन्म दियो।

जब चट्टान, बरफ र पानी एउटै विनाशकारी बहाव बने

पहाडबाट झरेको चट्टान र बरफ उपत्यकातर्फ खस्दै गर्दा त्यहाँको गेग्रानसँग मिसियो।

बहावले बाटोमा थप माटो, ढुङ्गा, बरफ र पानी समेट्दै गयो।

यसरी क्रमशः त्यो सामान्य पानीको बहाव नभएर अत्यन्त शक्तिशाली गेग्रानयुक्त प्रवाहमा परिणत भयो।

त्यो प्रवाह ल्हेन्दे खोलामा पुग्यो। त्यहाँबाट भोटेकोसीमा मिसियो।

अनुमानअनुसार त्यस दिन भोटेकोसी नदीमा औसतभन्दा करिब दुई करोड घनमिटर बढी पानी थपिएको थियो।

यही कारण यो घटनालाई एउटै बाढीका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन।

यो एउटा शृङ्खलाबद्ध प्राकृतिक विपत्ति थियो—जहाँ एउटा भूगर्भीय घटनाले अर्को घटना जन्मायो र प्रत्येक चरणले विनाशको दायरा थप फराकिलो बनायो।

हिमनदी आफैँ किन अस्थिर हुन सक्छ?

हिमनदी पहाडमा थुप्रिएको स्थिर हिउँको ढिस्को होइन।

यो गुरुत्वाकर्षणका कारण अत्यन्त बिस्तारै तलतर्फ बगिरहेको बरफको विशाल पिण्ड हो।

वर्षौँसम्म जमेको हिउँ आफ्नै दबाबमा क्रमशः रूपान्तरित हुँदै ठोस हिमनदीय बरफ बन्छ। यसको भित्री भागमा प्लास्टिकजस्तो लचकता आउँछ र हिमनदी भिरालो भूभागतर्फ बिस्तारै सर्दै जान्छ।

यस क्रममा हिमनदीले आफ्नै आधार र किनाराका चट्टानमा क्षय पुर्‍याउँछ।

चट्टानका दरारमा पानी पस्ने, जम्ने र पग्लिने प्रक्रिया दोहोरिन्छ। हिमनदी पछाडि सर्दा पहाडले पाउँदै आएको प्राकृतिक सहारा घट्न सक्छ। स्थायी रूपमा जमेको जमिन अर्थात् पर्माफ्रोस्ट पग्लिँदा पनि उच्च हिमाली ढलान कमजोर बन्न सक्छ।

यी सबै प्रक्रियाले उच्च हिमाली भूभागलाई अस्थिर बनाउन सक्छन्।

तर एउटा महत्वपूर्ण सावधानी आवश्यक छ।

अगस्ट २६ को घटनामा यीमध्ये कुन कारण निर्णायक थियो भन्ने अझै अनुसन्धानकै विषय हो। विश्वव्यापी तापवृद्धिले हिमनदी र उच्च हिमाली ढलानमा दीर्घकालीन परिवर्तन ल्याइरहेको तथ्य भए पनि कुनै एक घटनाको प्रत्यक्ष कारण निर्धारण गर्न छुट्टै वैज्ञानिक अध्ययन आवश्यक हुन्छ।

यसलाई जलवायु परिवर्तनको जोखिम कम आँक्ने आधार बनाउन मिल्दैन।

बरु यसको उल्टो पाठ सिक्नुपर्छ।

जलवायु परिवर्तनका कारण उच्च हिमाली प्रणालीमा भइरहेको परिवर्तन बुझ्न नेपालजस्ता देशमा वैज्ञानिक अनुसन्धान र निगरानीको दायरा अझ फराकिलो बनाउनुपर्छ।

हिमताल मात्रै खतराको स्रोत होइन

नेपालमा हिमाली बाढीको चर्चा हुँदा प्रायः हिमताल विस्फोट अर्थात् ग्लेसियल लेक आउटबर्स्ट फ्लडतर्फ ध्यान जाने गर्छ।

तर लाङटाङ लिरुङको घटनाले जोखिमको अर्को पाटो देखाएको छ।

हिमताल मात्रै होइन, अस्थिर हिमनदी र चट्टानी ढलान पनि विनाशकारी घटनाको सुरुवाती बिन्दु बन्न सक्छन्।

यस्ता घटना नेपाल वा हिमालयमा पहिलोपटक भएका होइनन्।

सन् २०१८ मा तिब्बतको सेडोङ्पु क्षेत्रमा चट्टान–हिमनदी टुक्रिएपछि यार्लुङ साङ्पो नदी अवरुद्ध भएर अस्थायी ताल बनेको थियो।

सन् २०२१ मा भारतको उत्तराखण्डस्थित चमोली क्षेत्रमा रोन्टी पिकबाट खसेको विशाल चट्टान–हिम पहिरोले ऋषिगङ्गा र धौलीगङ्गा उपत्यकामा ठूलो विनाश निम्त्याएको थियो। करिब दुई सय मानिसले ज्यान गुमाएका थिए।

सन् २०२५ मा स्विट्जरल्यान्डको ब्ल्याटेन गाउँमाथि बर्च हिमनदीसँग सम्बन्धित पहिरोले गाउँको ठूलो भाग पुरेको थियो। त्यसले नदीको बहावसमेत अवरुद्ध गरेको थियो।

यी घटनाको भूगोल र कारण एउटै नभए पनि पाठ एउटै छ—

हिमाली जोखिमलाई हिमतालमा मात्र सीमित गरेर बुझ्न सकिँदैन।

जोखिम नदीको किनारमा मात्रै छैन

नेपाल बहुप्रकोपीय जोखिम भएको देश हो।

भूकम्प, पहिरो, हिमताल विस्फोट, चट्टान–हिम पहिरो, नदीजन्य बाढी, गेग्रान बहाव र प्राकृतिक बाँध फुट्दाका बाढी—यी सबै जोखिम यहाँ एकअर्कासँग जोडिन सक्छन्।

समस्या के हो भने नेपालको ठूलो जनघनत्व भएका धेरै बस्ती नदीले हजारौँ वर्षमा बनाएका मैदान, नदी सङ्गम र पहाडबाट आएका खोलाले गेग्रान थुपारेर बनाएका अलुभियल फ्यानमा विकसित भएका छन्।

पोखरा यसको महत्वपूर्ण उदाहरण हो।

यसको अर्थ सम्पूर्ण पोखरा समान जोखिममा छ भन्ने होइन। तर सेती नदीको सक्रिय करिडोर, बाढीले बनाएका होचा मैदान र नदीको प्राकृतिक बहाव क्षेत्रनजिक भएको अनियन्त्रित बस्ती विस्तारले जोखिम बढाउन सक्छ।

मेलम्ची अर्को उदाहरण हो।

सन् २०२१ को बाढीले ठूलो मात्रामा गेग्रान ल्याएर बजार र पूर्वाधारमा व्यापक क्षति पुर्‍याएको थियो।

पूर्वी नेपालको कोसी क्षेत्रमा पनि नदीले इतिहासभरि धार परिवर्तन गर्दै आएको छ। त्यसैले अहिले नदी बगिरहेको ठाउँलाई मात्र हेरेर भविष्यको जोखिम निर्धारण गर्नु पर्याप्त हुँदैन।

कुनै समथर जमिन देख्दा अब एउटा प्रश्न सोधिनुपर्छ— यो जमिन कसरी बनेको हो?

यदि त्यो हजारौँ वर्षको बाढी, नदीको धार परिवर्तन वा गेग्रान बहावले बनेको हो भने भविष्यमा पनि त्यस्तै प्राकृतिक प्रक्रिया दोहोरिन सक्छ। प्रकृतिले आफ्नो पुरानो बाटो सजिलै बिर्सँदैन।

हाम्रो सबैभन्दा ठूलो कमजोरी : विपत्तिपछि बिर्सन्छौँ

नेपालमा विपत्ति आउँदा हामी चेत्छौँ।

२०७२ सालको भूकम्पपछि भूकम्पप्रतिरोधी भवन, भवन संहिता र जोखिम न्यूनीकरणबारे ठूलो बहस भयो। केही वर्षपछि त्यो बहसको तीव्रता घट्यो।

बाढी आउँदा नदी अतिक्रमण सम्झन्छौँ।

पहिरो गएपछि अव्यवस्थित सडक निर्माण सम्झन्छौँ।

हिमताल विस्फोट भएपछि हिमतालको अनुगमन सम्झन्छौँ। तर विपत्तिको स्मृति कमजोर हुँदै गएपछि पुरानै अभ्यास दोहोरिन्छ।

लाङटाङ लिरुङको घटनाले अब यो सोच बदल्नुपर्ने संकेत दिएको छ।

हिमतालको निगरानी मात्रै गरेर पुग्दैन। अस्थिर हिमनदी, पर्माफ्रोस्ट क्षेत्र, चट्टानी ढलान, सुस्त गतिमा सर्ने ठूला पहिरो र तिनको तल्लो तटीय प्रभाव क्षेत्रसमेत समेटिएको बहुजोखिम अनुगमन प्रणाली आवश्यक छ।

अब कस्तो प्रणाली बनाउने?

१. जोखिमयुक्त भूभागमा बस्ती विस्तार रोकौँ

विपद् जोखिम न्यूनीकरणको सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय सधैँ अत्याधुनिक प्रविधि मात्र होइन। कतिपय अवस्थामा सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय हो—अत्यधिक जोखिम भएको ठाउँमा नयाँ बस्ती वा महत्त्वपूर्ण पूर्वाधार नै नबनाउनु।

विद्यालय, अस्पताल, जलविद्युत् आयोजना, सडक, पुल तथा घना बस्ती निर्माणअघि जोखिमको वैज्ञानिक मूल्याङ्कन अनिवार्य हुनुपर्छ। आवश्यक परे जोखिममा रहेका बस्तीको चरणबद्ध सुरक्षित स्थानान्तरणसमेत विचार गर्नुपर्छ।

२. विज्ञानलाई निगरानीको आधार बनाऔँ

जीपीएस, भूउपग्रह, इन्टरफेरोमेट्रिक सिन्थेटिक एपर्चर राडार अर्थात् आईएनएसएआर, स्वचालित क्यामेरा, भूकम्पीय संवेदक र नदीको जलमापन प्रणाली प्रयोग गरेर हिमनदी, हिमताल, पहिरो र नदीको गतिविधि नियमित रूपमा निगरानी गर्न सकिन्छ।

तर सेन्सर राख्नु मात्र पूर्वसूचना प्रणाली होइन। प्रभावकारी पूर्वसूचनाका चार आधार हुन्छन्—

जोखिमको ज्ञान, अनुगमन तथा पूर्वानुमान, चेतावनी सम्प्रेषण र समुदायको पूर्वतयारी। यीमध्ये एउटा मात्र कमजोर भयो भने सम्पूर्ण प्रणाली कमजोर हुन्छ।

३. चेतावनीलाई तत्काल कार्यमा बदलौँ

मोबाइलमा एसएमएस पठाउनु वा गाउँमा माइकिङ गर्नु मात्रै पर्याप्त हुँदैन।

गम्भीर जोखिम देखिएपछि कसले बस्ती खाली गराउने?

कसले साइरन बजाउने?

कुन बाटोबाट मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा लैजाने?

ज्येष्ठ नागरिक, बालबालिका र अपांगता भएका व्यक्तिलाई कसरी सार्ने?

यस्ता प्रश्नको उत्तर विपत्ति आउनुअघि नै तय हुनुपर्छ।

४. नियमित पूर्वाभ्यास गरौँ

समुदायले चेतावनीको अर्थ बुझ्नुपर्छ।

विद्यालय, स्थानीय सरकार, सुरक्षा निकाय र समुदायबीच नियमित संयुक्त पूर्वाभ्यास हुनुपर्छ।

विपत्ति आएपछि के गर्ने भन्ने कुरा त्यसबेला सिक्न खोज्नु ढिला हुन्छ।

विपत्तिको तयारी विपत्ति आउनुअघि नै गरिन्छ।

जापानले भूकम्प रोक्न सकेको छैन।

तर उसले भूकम्पसँग सुरक्षित रूपमा बाँच्ने प्रणाली निर्माण गरेको छ।

भवन मापदण्ड, जोखिम नक्साङ्कन, पुराना संरचनाको प्रबलीकरण, नियमित पूर्वाभ्यास, जनचेतना र पूर्वसूचना प्रणाली त्यहाँ एकअर्कासँग जोडिएका छन्।

नेपालले जापानको आर्थिक क्षमता नक्कल गर्न सक्दैन।

तर जोखिम नक्सालाई भूउपयोग योजनासँग जोड्ने, भवन संहिता कार्यान्वयन गर्ने, नियमित पूर्वाभ्यास गर्ने र चेतावनीलाई तत्काल नागरिक सुरक्षामा रूपान्तरण गर्ने संस्थागत संस्कार भने सिक्न सक्छ।

विपत्तिको अर्को मोर्चा : सूचना

प्राकृतिक विपत्तिले हाम्रो वैज्ञानिक क्षमताको मात्र परीक्षा लिँदैन। यसले सामाजिक जिम्मेवारीको पनि परीक्षा लिन्छ।

भोटेकोसी विपत्तिपछि सामाजिक सञ्जालमा पुराना तस्बिरलाई नयाँ भन्दै फैलाउने, अपुष्ट सूचना प्रसारण गर्ने, कृत्रिम रूपमा तयार गरिएका सामग्रीलाई वास्तविक भन्दै प्रचार गर्ने तथा मृतक र पीडित परिवारका निजी दृश्य सार्वजनिक गर्ने प्रवृत्तिले अर्को जोखिम देखाएको छ।

विपद् व्यवस्थापनमा विश्वसनीय सूचना पनि सडक, पुल र उद्धार उपकरणजत्तिकै महत्वपूर्ण पूर्वाधार हो।

आधिकारिक पुष्टि नभएको सूचना नफैलाउने, पीडितको गोपनीयता सम्मान गर्ने र संकटको समयमा मानवीय संवेदनशीलता कायम राख्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।

---

जलवायु न्यायसँग जोडिएको नेपाली प्रश्न

लाङटाङ लिरुङको घटना नेपालका लागि अर्को अन्तर्राष्ट्रिय प्रश्न पनि हो।

विश्वव्यापी तापवृद्धिले हिमाली क्षेत्रको वातावरणीय प्रणालीमा दीर्घकालीन परिवर्तन ल्याइरहेको छ। हिमनदी, हिमताल, पर्माफ्रोस्ट र उच्च हिमाली ढलानमा भइरहेको परिवर्तनलाई नेपालले आफ्नै स्रोतबाट मात्र अध्ययन गर्न कठिन छ।

त्यसैले ठूलो परिमाणमा हरितगृह ग्यास उत्सर्जन गर्ने विकसित राष्ट्रहरूले उत्सर्जन घटाउनुका साथै नेपालजस्ता उच्च जोखिममा रहेका तर न्यून उत्सर्जन गर्ने मुलुकलाई अनुकूलन, पूर्वसूचना, वैज्ञानिक अनुसन्धान र विपद् जोखिम न्यूनीकरणमा सहयोग गर्नुपर्छ।

जलवायु परिवर्तनको बहस अब केवल तापक्रमको बहस होइन।

यो मानिसको सुरक्षा, बस्तीको भविष्य, पूर्वाधारको स्थायित्व र राज्यको आर्थिक क्षमतासँग जोडिएको प्रश्न हो।

हामी भारतीय र युरेसियन प्लेटको अभिसरण रोक्न सक्दैनौँ।

हिमालयको भूगर्भीय गतिविधि रोक्न सक्दैनौँ। हिमनदीको प्राकृतिक गति बन्द गर्न सक्दैनौँ।

नदीलाई सधैँ एउटै धारमा बाँधेर राख्न सक्दैनौँ।

तर यसको अर्थ हामी असहाय छौँ भन्ने होइन।

हामी जोखिम पहिचान गर्न सक्छौँ।

वैज्ञानिक अनुगमन गर्न सक्छौँ।

पूर्वसूचना दिन सक्छौँ।

जोखिमयुक्त स्थानमा बस्ती विस्तार रोक्न सक्छौँ।

भवन संहिता लागू गर्न सक्छौँ।

पूर्वाधार निर्माणअघि भूगर्भीय र जलवैज्ञानिक अध्ययन अनिवार्य गर्न सक्छौँ।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा—समयमै मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा सार्न सक्छौँ।

अगस्ट २६ को घटनाले हामीलाई यही पाठ दिएको छ।

हिमताल, हिमनदी, चट्टान, नदी र बस्तीलाई अलग–अलग प्रणालीका रूपमा हेरेर अब पुग्दैन। यी सबै एकअर्कासँग जोडिएका छन्।

विपत्ति हिमालको टुप्पोमा सुरु हुन सक्छ।

तर त्यसको प्रभाव सयौँ किलोमिटर तलको बस्तीले भोग्न सक्छ।

त्यसैले नेपालको विपद् नीति पनि त्यहीअनुसार बदलिनुपर्छ।

अब प्रश्न ‘कुन क्षेत्रमा बाढी आउन सक्छ?’ मा मात्र सीमित हुनु हुँदैन।

प्रश्न हुनुपर्छ— कुन हिमनदी अस्थिर छ? कुन चट्टानी ढलान जोखिममा छ? कुन नदीले भविष्यमा धार बदल्न सक्छ? कुन बस्ती प्राकृतिक जोखिम क्षेत्रमा छ? र विपत्ति सुरु भएको कति समयभित्र त्यहाँका नागरिकलाई सुरक्षित स्थानमा पुर्‍याउन सकिन्छ?

प्रकृतिले आफ्नो नियम बदल्दैन।

हामीले बदलिनुपर्छ। प्रकृतिलाई जित्ने होइन, त्यसको स्वभाव बुझेर विकासको बाटो तय गर्ने समय आएको छ।

लाङटाङ लिरुङबाट भोटेकोसीसम्म आएको यो विपत्ति केवल एउटा प्राकृतिक दुर्घटना होइन—यो नेपालको भविष्यको विपद् व्यवस्थापन कस्तो हुने भन्ने कठोर परीक्षा पनि हो।

अब पनि नचेते फेरि अर्को विपत्तिले हामीलाई यही प्रश्न सोध्नेछ— ‘तिमीहरूलाई पहिल्यै चेतावनी दिइएको थिएन र?’

-एबीसीन्युजरुमले विभिन्न विज्ञहरुसँग गरिएको कुराकानीको आधारमा तयार गरिएको हो ।

Originally published on abcnews.com.np.