मस्कको कुल सम्पत्ति औसत अमेरिकी परिवारको सम्पत्तिभन्दा ५० लाख गुणा बढी छ।

इलोन मस्क विश्वकै पहिलो ट्रिलियन (एक हजार अर्ब) डलर सम्पत्ति भएका व्यक्ति बनेदेखि मानिसहरूले उनको कल्पनाभन्दा बाहिरको सम्पत्तिको वास्तविक आकार बुझ्ने प्रयास गरिरहेका छन्।

कतिपयले उल्लेख गरेका छन् कि यदि १०० डलरका नोटहरू थुपारेर १ ट्रिलियन डलर बनाइयो भने त्यो थुप्रो ६७९ माइल उचाइसम्म पुग्नेछ। अर्थशास्त्री स्टिभन डरलफले एकपटक जोन डी. रकफेलरको सम्पत्ति अमेरिकाको कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (GDP) को करिब १.५ प्रतिशत बराबर पुगेको थियो भनेका छन्। आज मस्कको सम्पत्ति त्योभन्दा कम्तीमा दोब्बर अर्थात् अमेरिकी GDP को ३ प्रतिशतभन्दा बढी पुगेको छ।

न्युयोर्क निक्सका समर्थकहरूलाई यो तथ्य पनि चाखलाग्दो लाग्न सक्छ – वार्षिक करिब ३ करोड ९० लाख डलर कमाउने जालेन ब्रन्सनले मस्कजति धन आर्जन गर्न २५ हजारभन्दा बढी सिजन खेल्नुपर्ने हुन्छ।

तर मैले देखेका सबै तथ्यांकहरूमध्ये मलाई सबैभन्दा बढी झस्काउने गणना द न्युयोर्क टाइम्स मा प्रकाशित एउटा तथ्य थियो—मस्कको कुल सम्पत्ति औसत अमेरिकी परिवारको सम्पत्तिभन्दा ५० लाख गुणा बढी छ।

राजनीतिक विचारधाराको इतिहास अध्ययन गर्ने व्यक्तिका रूपमा मेरो मन तुरुन्तै पश्चिमी दर्शनका पहिलो महान् चिन्तक प्लेटोतर्फ गयो, जसले आर्थिक असमानताको प्रश्नलाई गम्भीर रूपमा उठाएका थिए।

आफ्नो कृति “लज” (Laws) मा एथेन्सका एक पात्रमार्फत प्लेटोले तर्क गरेका थिए – ‘समृद्ध गणतन्त्रमा यदि कसैले सबैभन्दा गरिब नागरिकको सम्पत्तिभन्दा चार गुणाभन्दा बढी धन कमायो भने उसले त्यो अतिरिक्त सम्पत्ति राज्यलाई दान गर्नुपर्छ।’

औसत परिवारको सम्पत्तिभन्दा ५० लाख गुणा होइन—सबैभन्दा गरिब नागरिकको सम्पत्तिभन्दा केवल चार गुणा।

निश्चय नै, प्लेटोले प्रस्ताव गरेको यस्तो सम्पत्ति सीमाबन्दीभित्र आधुनिक अर्थतन्त्र कसरी सञ्चालन हुन्थ्यो भन्ने कल्पना गर्न गाह्रो छ। तर उनलाई यस्तो क्रान्तिकारी प्रस्ताव गर्न प्रेरित गर्ने चिन्ताहरू आधुनिक पाठकका लागि बुझ्न त्यति कठिन छैन।

प्लेटो एथेन्समा हुर्किए, जुन सहर धनी र गरिबबीचको असमानताका कारण लगभग विखण्डनको अवस्थामा पुगेको थियो। इतिहासकार प्लुटार्कका अनुसार त्यो सहरलाई “धनी र गरिबबीचको खाडल” ले चिराचिरा पार्न लागेको थियो।

त्यस अवस्थाबाट एथेन्सलाई बचाउने व्यक्ति थिए कानुन निर्माता सोलोन, जसले गरिबहरूका सबै ऋण माफ गरिदिए। यसले धनी वर्गलाई अत्यन्त असन्तुष्ट बनाएको थियो।

प्लेटो युवावस्थामा पुग्दा एथेन्स पेलोपोनेसियन युद्धमा फसेको थियो र त्यस अवधिमा सहरले लगातार तीनवटा वर्गीय गृहयुद्ध झेल्यो। पहिलो, धनीहरूको नेतृत्वमा गरिबविरुद्धको कुलीनतान्त्रिक विद्रोह; त्यसपछि गरिबहरूको नेतृत्वमा धनीविरुद्धको लोकतान्त्रिक क्रान्ति; र अन्ततः फेरि अर्को कुलीनतान्त्रिक विद्रोह।

यस्तो परिस्थितिमा प्लेटोको “रिपब्लिक” मा सुकरातले असमानताबारे चिन्तन गर्दै भनेका थिए:

“गम्भीर सम्पत्ति असमानताले ग्रस्त राज्य वास्तवमा एउटा राज्य होइन, दुईवटा राज्य हो—एक धनीहरूको र अर्को गरिबहरूको। तिनीहरू एउटै स्थानमा बस्छन्, तर निरन्तर एकअर्काविरुद्ध षड्यन्त्र गरिरहेका हुन्छन्।”

प्लेटोका लागि असमानताको मूल स्रोत आत्माको एउटा रोग थियो, जसलाई ग्रीकहरूले “प्लियोनेक्सिया” (Pleonexia) भन्थे—अर्थात् कहिल्यै नसकिने लोभ।

उनको कृति “गोर्जियास” (Gorgias) मा सुकरातले यस अवस्थालाई प्वाल परेको घैंटो (भाँडो) सँग तुलना गरेका छन्। त्यसमा जतिसुकै पानी खन्याए पनि त्यो फेरि भरिँदैन र अझै मागिरहन्छ।

कतिपय मानिसको धनको चाहना आफ्ना आवश्यकताहरू पूरा हुने बिन्दुसम्म मात्र सीमित हुन्छ। तर अरूका लागि धनको चाहना असीमित हुन्छ।

प्लेटोका अनुसार त्यस्ता अतृप्त आत्माहरू आफ्नै इच्छाका दास हुन्छन्।

जब कुनै व्यक्ति आफ्ना कहिल्यै नटुट्ने चाहनाहरूको बन्धक बन्छ, तब उसले सम्पूर्ण मानवताभन्दा धेरै आफैंलाई प्रेम गर्न थाल्छ।

प्लेटोका अनुसार त्यस्तो व्यक्ति “न्याय, सद्गुण र महानताको सही मूल्याङ्कन गर्न असक्षम हुन्छ”, किनकि उसले सधैं आफ्ना इच्छाहरूलाई सत्यभन्दा पनि माथि राख्छ।

यसै कारण प्लेटोले लेखेका थिए:

“जो अत्यन्त धनी बन्छन्, तिनीहरू असल मानिस पनि बन्छन् भन्ने सम्भव छैन।”

अतृप्त लोभबारे प्लेटोका आशंकाहरूलाई इलोन मस्कले नै प्रमाणित गरिदिएका छन्। उनी अहिले नै आफ्नो सम्पत्ति १० ट्रिलियन डलर पुर्‍याउने लक्ष्यतर्फ केन्द्रित भइसकेका छन्।

उनले “सहानुभूति पश्चिमी सभ्यताको आधारभूत कमजोरी हो” भनेर अभिव्यक्ति दिएका छन्, जसले प्लेटोको अतिधनी वर्गको नैतिक असफलताबारेको चिन्तालाई थप पुष्टि गर्छ।

उनले नेतृत्व गरेको तथाकथित “डिपार्टमेन्ट अफ गभर्नमेन्ट इफिसिएन्सी” (DOGE) मार्फत अमेरिकी अन्तर्राष्ट्रिय विकास नियोग (USAID) का कार्यक्रमहरूलाई “काठ चिर्ने मेसिनमा हालिदिएको” भन्दै गर्व व्यक्त गरेका थिए।

त्यसको परिणामस्वरूप अनुमानित ६ लाख मानिसको मृत्यु भएको बताइन्छ।

यस्तो विनाश वास्तवमा त्यही समाजको स्वाभाविक परिणाम हो, जसले सम्पत्तिको माथिल्लो सीमा निर्धारण गर्न अस्वीकार गरेको छ।

प्लेटोलाई राम्ररी थाहा थियो कि उनको ४:१ सम्पत्ति अनुपातजस्ता आदर्श समाधानहरू गहिरो असमानता स्थापित भइसकेको समाजमा लागू गर्न लगभग असम्भव हुन्छ।

तर उनले विधायिकाहरू र नागरिकहरूलाई हात उठाएर आत्मसमर्पण गर्न भनेका थिएनन्।

बरु उनले नागरिकहरूलाई—विशेष गरी न्यायको भावना भएका केही धनी व्यक्तिहरूलाई—समाजलाई समतामूलक बनाउन सकिने हदसम्म प्रयास गर्न आह्वान गरे।

उनका अनुसार यसको सुरुवात अत्यधिक सम्पत्ति थुपार्ने व्यक्तिहरूलाई सामाजिक रूपमा लज्जित बनाउने कार्यबाट हुनुपर्छ।

प्लेटोले जोड दिएर भनेका थिए:

“वास्तविक गरिबी सम्पत्ति घट्नुमा होइन, लोभ बढ्नुमा निहित हुन्छ।”

समाजले चरम लोभका दुष्परिणामबारे शिक्षा दिन थालेपछि मात्र समृद्ध गणतन्त्रका लागि आवश्यक स्वस्थ सम्पत्ति सन्तुलन पुनःस्थापित हुन सक्छ।

(डा. विलियम्स राजनीतिक विज्ञानका प्राध्यापक हुन्। उनी राजनीतिक चिन्तनको इतिहासमा आर्थिक असमानताको भूमिकाबारे अध्ययन गर्छन्।)

न्यूयोर्क टाइम्सबाट