नर्डिक सामाजिक कल्याण मोडेलको गहिरो अध्ययन र नेपालका लागि सिकाइ
विश्व खुशी प्रतिवेदन (World Happiness Report) मा विगत एक दशकभन्दा बढी समयदेखि नर्वे, फिनल्यान्ड, डेनमार्क, स्विडेन र आइसल्यान्डजस्ता नर्डिक देशहरू लगातार शीर्ष स्थानमा रहँदै आएका छन्। धेरै मानिसहरू यसको कारण केवल उच्च आय वा सम्पन्न अर्थतन्त्रलाई ठान्छन्। तर वास्तविकता निकै फरक छ। नर्डिक देशहरूको सफलताको आधार केवल धन होइन, राज्य, बजार र समाजबीचको सन्तुलित सम्बन्ध हो।
नर्डिक मोडेलको मूल दर्शन यस्तो छ—बजारले सम्पत्ति सिर्जना गर्छ, तर राज्यले अवसर सिर्जना गर्छ। यसले प्रत्येक नागरिकलाई जीवनको सुरुदेखि नै समान अवसर, सुरक्षा र सम्मानजनक जीवन सुनिश्चित गर्ने प्रयास गर्छ।
नर्डिक सामाजिक कल्याण मोडेल के हो?
नर्डिक सामाजिक कल्याण मोडेल (Nordic Welfare Model) भनेको उच्च कर, बलियो सार्वजनिक सेवा, श्रमिक अधिकार, प्रतिस्पर्धी निजी क्षेत्र र सामाजिक समानताको संयोजन हो।
यस मोडेलमा अर्थतन्त्र पूँजीवादी हुन्छ, तर सामाजिक सुरक्षा अत्यन्त बलियो हुन्छ। निजी कम्पनीहरूले स्वतन्त्र रूपमा व्यापार गर्छन्, तर उनीहरूले आफ्ना कर्मचारीलाई उच्च तलब, राम्रो सुविधा र श्रमिक अधिकार दिनुपर्छ।
यसैले नर्वेमा 7-Eleven, Burger King वा ExxonMobil जस्ता अमेरिकी कम्पनीहरूले पनि आफ्ना कर्मचारीलाई अमेरिकाभन्दा धेरै राम्रो सुविधा दिन बाध्य हुन्छन्।
१. सम्मानजनक न्यूनतम तलब
नर्वेमा निर्माण मजदुर, होटल कर्मचारी, स्टोर क्यासियर, पेट्रोल पम्प कर्मचारी वा सफाइ कर्मचारीले समेत सामान्यतया प्रति घण्टा २० अमेरिकी डलरभन्दा बढी कमाउँछन्।
तर कुरा केवल तलबको होइन।
उनीहरूले पाउँछन्–
- पाँच हप्तासम्मको वार्षिक सशुल्क बिदा
- अतिरिक्त समय तथा सप्ताहन्त बोनस
- पेन्सन
- बेरोजगारी सुरक्षा
- एक वर्षसम्मको मातृत्व वा पितृत्व बिदा
- बच्चा बिरामी पर्दा सशुल्क बिदा
- घर सर्दा समेत विशेष बिदा
अर्थात् “कम तलबको जागिर” भन्ने अवधारणा नै त्यहाँ फरक छ।
२. स्वास्थ्य सेवा नागरिकको अधिकार
नर्डिक देशहरूमा स्वास्थ्य सेवा व्यापार होइन, सार्वजनिक अधिकार हो।
यदि कुनै नागरिक गम्भीर बिरामी भयो भने उसको सम्पत्ति बेचेर उपचार गर्नुपर्ने अवस्था आउँदैन।
अधिकांश उपचार सरकारी प्रणालीबाट हुन्छ।
यसले मानिसलाई आर्थिक जोखिमबाट बचाउँछ।
३. शिक्षा : समान अवसरको आधार
नर्डिक मोडेलको सबैभन्दा ठूलो लगानी शिक्षा हो।
- प्रारम्भिक बाल विकास
- विद्यालय
- प्राविधिक शिक्षा
- विश्वविद्यालय
सबै चरणमा सरकारले ठूलो लगानी गर्छ।
विश्वविद्यालय शिक्षा अधिकांश अवस्थामा निःशुल्क वा अत्यन्त कम शुल्कमा उपलब्ध हुन्छ।
यसले गरिब र धनीबीचको शैक्षिक अन्तर घटाउँछ।
४. श्रमिक संघहरूको शक्ति
नर्वेमा अधिकांश श्रमिकहरू युनियनमा आबद्ध छन्।
यी युनियनहरू केवल आन्दोलन गर्ने संस्था होइनन्।
सरकार, उद्योगी र युनियनबीच नियमित वार्ता हुन्छ।
तलब, कामको समय, सुरक्षा र सुविधा सामूहिक रूपमा निर्धारण गरिन्छ।
यसलाई Collective Bargaining Model भनिन्छ।
यसैले कम्पनीहरूले श्रमिक शोषण गर्न सक्दैनन्।
५. उच्च कर, तर उच्च प्रतिफल
नर्डिक देशहरूमा कर संसारकै उच्चमध्ये पर्छ।
व्यक्तिगत आयकर, मूल्य अभिवृद्धि कर (VAT), सम्पत्ति कर र सामाजिक सुरक्षा कर सबै उल्लेखनीय छन्।
तर नागरिकले कर तिर्न तयार हुन्छन्।
किनभने उनीहरूले प्रत्यक्ष लाभ पाउँछन्—
- निःशुल्क शिक्षा
- स्वास्थ्य सेवा
- सडक
- सार्वजनिक यातायात
- सामाजिक सुरक्षा
- वृद्धभत्ता
अर्थात् कर केवल सरकारी राजस्व होइन; त्यो नागरिकमा गरिएको पुनःलगानी हो।
६. महिला सहभागिता
नर्वेको आर्थिक सफलतामा तेलभन्दा पनि ठूलो योगदान महिलाको श्रम सहभागिताले दिएको धेरै अध्ययनहरूले देखाएका छन्।
महिलालाई पूर्ण समय काम गर्न सक्ने वातावरण बनाउन सरकारले–
- सस्तो बाल हेरचाह
- मातृत्व बिदा
- पितृत्व बिदा
- कार्यस्थल समानता
सुनिश्चित गरेको छ।
यसले देशको कुल उत्पादन उल्लेखनीय रूपमा बढाएको छ।
७. तेल सम्पत्तिको बुद्धिमानी व्यवस्थापन
नर्वे तेलसम्पन्न राष्ट्र हो।
तर धेरै तेल राष्ट्रहरू जस्तो “Resource Curse” को सिकार भएन।
उसले तेलबाट आएको आम्दानी तत्काल खर्च नगरी Government Pension Fund Global नामक विश्वकै ठूलो सार्वभौम सम्पत्ति कोषमा जम्मा गर्यो।
आज यसको मूल्य २ ट्रिलियन अमेरिकी डलरभन्दा बढी पुगेको छ।
यस कोषको नाफाबाट भविष्यका पुस्ताले समेत लाभ पाउनेछन्।
८. अवसरको समानता
नर्डिक मोडेलको केन्द्रबिन्दु Equality of Opportunity हो।
सबै नागरिकलाई समान नतिजा दिने होइन।
बरु समान अवसर दिने।
यसैले गरिब परिवारको बच्चाले पनि राम्रो विद्यालय, स्वास्थ्य सेवा र विश्वविद्यालयमा पहुँच पाउँछ।
९. कम असमानता
विश्वका धेरै देशमा धनी र गरिबबीचको दूरी बढ्दै गएको छ।
तर नर्डिक देशहरूमा आय असमानता संसारकै न्यूनमध्ये पर्छ।
यसले सामाजिक विश्वास बढाउँछ।
अपराध घटाउँछ।
लोकतन्त्र बलियो बनाउँछ।
१०. सामाजिक विश्वास (Social Trust)
नर्डिक समाजको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति पैसा होइन।
विश्वास हो।
त्यहाँ मानिसहरूले–
- सरकारमाथि विश्वास गर्छन्।
- न्यायालयमाथि विश्वास गर्छन्।
- प्रहरीमाथि विश्वास गर्छन्।
- कर प्रणालीमाथि विश्वास गर्छन्।
- एकअर्कामाथि पनि विश्वास गर्छन्।
यही सामाजिक पूँजीले आर्थिक विकासलाई पनि गति दिएको छ।
के नर्डिक मोडेल पूर्ण छ?
छैन।
आज नर्डिक मोडेलले धेरै चुनौती पनि भोगिरहेको छ।
वृद्ध जनसंख्या
जनसंख्या वृद्ध हुँदै जाँदा पेन्सन र स्वास्थ्य सेवाको खर्च बढिरहेको छ।
आप्रवासन
विशेषगरी स्विडेनमा ठूलो मात्रामा आप्रवासनपछि–
- रोजगारी
- सामाजिक एकीकरण
- अपराध
- सांस्कृतिक द्वन्द्व
जस्ता चुनौती देखिएका छन्।
उच्च करको दबाब
उच्च करले कहिलेकाहीँ व्यवसायको लागत बढाउँछ।
वैश्वीकरणसँगै दक्ष जनशक्ति अन्यत्र जाने जोखिम पनि रहन्छ।
के नेपालले सिक्न सक्छ?
नेपालले नर्डिक मोडेल जस्ताको तस्तै अपनाउन सक्दैन।
तर केही आधारभूत पाठ भने अत्यन्त महत्वपूर्ण छन्।
१. शिक्षामा ठूलो लगानी
सडकभन्दा पहिले विद्यालय।
भवनभन्दा पहिले शिक्षक।
२. स्वास्थ्य सेवा सार्वभौमिक बनाउने
आर्थिक अवस्थाका कारण उपचारबाट वञ्चित हुने अवस्था अन्त्य गर्नुपर्ने।
३. श्रमिकको सम्मान
न्यूनतम ज्याला मात्रै होइन।
सुरक्षित कार्यस्थल, बीमा, पेन्सन र श्रमिक अधिकार पनि सुनिश्चित गर्नुपर्ने।
४. महिलालाई अर्थतन्त्रमा पूर्ण सहभागिता
बाल हेरचाह, सुरक्षित कार्यस्थल र समान अवसरले नेपालको उत्पादनशीलता उल्लेखनीय रूपमा बढाउन सक्छ।
५. पारदर्शी शासन
नर्डिक मोडेलको आधार सुशासन हो।
भ्रष्टाचार न्यून नभएसम्म कल्याणकारी राज्य सम्भव हुँदैन।
६. प्राकृतिक स्रोतको दीर्घकालीन उपयोग
यदि नेपालले जलविद्युत्, पर्यटन वा खनिजबाट ठूलो आम्दानी गर्न सक्छ भने त्यसलाई तत्काल खर्च नगरी भविष्यका पुस्ताका लागि राष्ट्रिय सम्पत्ति कोष (Sovereign Wealth Fund) स्थापना गर्ने विषयमा पनि सोच्न सक्छ।
नर्डिक खुसीको वास्तविक रहस्य
नर्डिक देशहरूको सफलता केवल उच्च तलब वा धनी अर्थतन्त्रको परिणाम होइन। यसको आधार विश्वास, समान अवसर, बलियो सार्वजनिक संस्था, उच्च गुणस्तरको शिक्षा, सार्वभौमिक स्वास्थ्य सेवा, श्रमिकको सम्मान र दीर्घकालीन सार्वजनिक नीति हो।
नर्वेका पूर्वप्रधानमन्त्री तथा हालका अर्थमन्त्री जेन्स स्टोल्टेनबर्गले भनेझैँ, “अमेरिकी सपना अमेरिकाभन्दा नर्डिक देशहरूमा अझ बढी यथार्थ बनेको छ।”यसको अर्थ त्यहाँ सबै धनी छन् भन्ने होइन; बरु सामान्य नागरिकले पनि सम्मानजनक जीवन, सामाजिक सुरक्षा र भविष्यप्रतिको विश्वासका साथ बाँच्न सक्छन्।
नेपालका लागि पनि सबैभन्दा ठूलो पाठ यही हो—समृद्धि केवल आर्थिक वृद्धिबाट आउँदैन; समृद्धि तब दिगो हुन्छ जब राज्यले प्रत्येक नागरिकलाई समान अवसर, गुणस्तरीय शिक्षा, स्वास्थ्य, सामाजिक सुरक्षा र न्यायपूर्ण श्रम बजार उपलब्ध गराउँछ। यही दर्शनले नर्डिक देशहरूलाई संसारका सबैभन्दा सुखी, समावेशी र स्थिर समाजहरू बनाएको छ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस्