काठमाडौं । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प प्रशासनले राष्ट्रिय सुरक्षासम्बन्धी गोप्य सूचना चुहावटको अनुसन्धानलाई तीव्र बनाउँदै द न्यूयोर्क टाइम्सका पत्रकारहरूलाई ग्रान्ड जुरीसमक्ष उपस्थित हुन समन जारी गरेपछि अमेरिका फेरि प्रेस स्वतन्त्रता र सरकारी हस्तक्षेपबारे तीव्र बहसमा तानिएको छ।

यस घटनाले केवल एउटा ‘लिक अनुसन्धान’को सीमालाई पार गर्दै ह्वाइट हाउस, एफबीआई र न्याय मन्त्रालयबीचको सम्बन्ध तथा स्वतन्त्र पत्रकारितामाथिको सरकारी दबाबबारे गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ।

एफबीआई निर्देशकलाई ह्वाइट हाउसमै अनुसन्धानको जिम्मा

द न्यूयोर्क टाइम्सका अनुसार एफबीआई निर्देशक काश पटेललाई ह्वाइट हाउसले नै अनुसन्धानको नेतृत्व गर्न निर्देशन दिएको थियो। उनी शुक्रबार शिकागोको पूर्वनिर्धारित भ्रमण रद्द गरेर करिब आठ घण्टा ह्वाइट हाउसमै बसेर अनुसन्धानको समन्वय गरेका थिए।

परम्परागत रूपमा एफबीआईले यस्ता अनुसन्धान आफ्नै मुख्यालयबाट सञ्चालन गर्ने गरेको भए पनि यसपटक ह्वाइट हाउसबाटै अनुसन्धान सञ्चालन गरिएको तथ्यले अमेरिकी प्रशासनिक अभ्यासमा ठूलो परिवर्तन आएको विश्लेषण गरिएको छ।

स्रोतहरूका अनुसार पटेलले अनुसन्धानको अवस्थाबारे वरिष्ठ प्रशासनिक अधिकारीहरूलाई नियमित जानकारीसमेत गराएका थिए।

एयर फोर्स वनको सुरक्षा कमजोरीबारे समाचारपछि ट्रम्प आक्रोशित

विवादको केन्द्रमा रहेको विषय कतार सरकारले अमेरिकालाई उपहारस्वरूप दिएको नयाँ बोइङ–७४७ विमान हो, जसलाई ट्रम्पले नयाँ एयर फोर्स वनका रूपमा प्रयोग गर्न थालेका छन्।

द न्यूयोर्क टाइम्सले प्रकाशित गरेको समाचारमा उक्त विमानमा पुरानो एयर फोर्स वनमा रहेको अत्याधुनिक क्षेप्यास्त्र प्रतिरक्षा प्रणाली (Anti-Missile Defense System) लगायतका केही महत्वपूर्ण सुरक्षा संयन्त्र नरहेको उल्लेख गरिएको थियो।

समाचारअनुसार ट्रम्पले नाटो बैठकका लागि टर्की जाँदा नयाँ विमान प्रयोग गरेका थिए। तर फर्किने क्रममा अमेरिकी सिक्रेट सर्भिसले सुरक्षा जोखिम औँल्याएपछि उनलाई पुरानो एयर फोर्स वन प्रयोग गर्न सिफारिस गरेको थियो।

यही समाचार सार्वजनिक भएपछि राष्ट्रपति ट्रम्प अत्यन्त असन्तुष्ट भएको प्रशासनिक स्रोतहरूले बताएका छन्।

समाचार रोक्न एफबीआईको प्रयास

न्यूयोर्क टाइम्सका अनुसार समाचार प्रकाशित हुनुअघि नै एफबीआईका एक वरिष्ठ अधिकारीले समाचार रोक्न आग्रह गरेका थिए।

उनले राष्ट्रिय सुरक्षाको विषय भएको भन्दै समाचार प्रकाशन नगर्न अनुरोध गरेका थिए। साथै समाचारका स्रोतहरू सार्वजनिक गर्न पनि आग्रह गरिएको थियो।

तर न्यूयोर्क टाइम्सले स्रोत खुलाउन अस्वीकार गर्दै सार्वजनिक हितका कारण समाचार प्रकाशित गरेको जनाएको छ।

पत्रकारका घरमै पुग्यो समन

समाचार प्रकाशित भएको करिब ४८ घण्टापछि शुक्रबार राति न्यूयोर्क टाइम्सका धेरै पत्रकारका घरमै पुगेर संघीय अधिकारीहरूले ग्रान्ड जुरीको समन बुझाएका थिए।

उनीहरूलाई जुलाई १५ मा अदालतमा उपस्थित भएर साक्ष्य दिन निर्देशन दिइएको छ।

यो समन न्यूयोर्कको दक्षिणी जिल्ला (Southern District of New York) बाट जारी गरिएको हो।

न्यूयोर्क टाइम्सको कडा प्रतिक्रिया

पत्रिकाका प्रमुख कानुनी सल्लाहकार डेभिड म्याकक्रले सरकारको कदमलाई पत्रकारलाई डर देखाउने प्रयासको संज्ञा दिएका छन्।

उनले जारी गरेको वक्तव्यमा भनेका छन्,

“यो पत्रकारहरूलाई आफ्नो काम गर्नबाट रोक्ने र जनतालाई आफ्नो देशमा के भइरहेको छ भन्ने जानकारी पाउन नदिने प्रयास हो।”

उनका अनुसार सरकारको उद्देश्य सम्भावित सूचना चुहावट रोक्नु भन्दा पनि खोजमूलक पत्रकारितामाथि दबाब सिर्जना गर्नु देखिन्छ।

ह्वाइट हाउसको बचाउ

ह्वाइट हाउसका सञ्चार निर्देशक स्टिभन चेउङले भने राष्ट्रपति ट्रम्पको प्राथमिकता राष्ट्रिय सुरक्षा रहेको बताएका छन्।

उनले भने,

“राष्ट्रपति ट्रम्प अमेरिकी जनताको सुरक्षा सुनिश्चित गर्न केन्द्रित हुनुहुन्छ।”

न्याय मन्त्रालयले पनि पत्रकार अनुसन्धानको लक्ष्य नभएको स्पष्ट पारेको छ।

विभागकी प्रवक्ता एमिली कोभिङ्टनले भनिन्,

“हामी पत्रकारलाई होइन, गोप्य सूचना चुहाउने व्यक्तिलाई अनुसन्धान गरिरहेका छौं।”

एफबीआईको प्रतिक्रिया

एफबीआईका प्रवक्ता बेन विलियम्सनले काश पटेल र ह्वाइट हाउसका अधिकारीबीच भेट भएको पुष्टि गरेका छन्।

तर सञ्चारमाध्यममा आएका कतिपय विवरणलाई उनले “अनुमानमा आधारित” भन्दै अस्वीकार गरेका छन्।

उनका अनुसार अनुसन्धान जारी रहेकाले थप टिप्पणी गरिने छैन।

कतारको विमान किन विवादमा?

कतार सरकारले अमेरिकालाई दिएको बोइङ–७४७ विमान ट्रम्पलाई निकै मन परेको बताइन्छ।

ट्रम्पले यसलाई अमेरिकाका लागि “निःशुल्क उपहार” भएको दाबी गर्दै आएका छन्।

तर अमेरिकी सरकारले उक्त विमानलाई राष्ट्रपति प्रयोगयोग्य बनाउन सयौं मिलियन डलर खर्च गरेर सुरक्षा प्रणाली जडान गरेको छ।

यद्यपि विशेषज्ञहरूका अनुसार विमानमा पुरानो एयर फोर्स वनमा रहेको उन्नत प्रतिरक्षा प्रणाली अझै जडान गरिएको छैन।

यसले विदेश भ्रमणका क्रममा राष्ट्रपति, सिक्रेट सर्भिस, पत्रकार तथा अन्य यात्रुहरूको सुरक्षामा जोखिम बढाउन सक्ने उनीहरूको चेतावनी छ।

पुरानो परम्पराबाट ठूलो विचलन

अमेरिकामा राष्ट्रिय सुरक्षासम्बन्धी सूचना चुहावटको अनुसन्धान नयाँ विषय होइन।

तर विगतमा न्याय मन्त्रालयले पत्रकारलाई समन जारी गर्नु अन्तिम विकल्पका रूपमा मात्रै प्रयोग गर्ने परम्परा थियो।

पहिला सम्भावित सरकारी स्रोतहरूको सूची तयार पारिन्थ्यो, अनुसन्धान गरिन्थ्यो र अन्य सबै विकल्प समाप्त भएपछि मात्रै पत्रकारलाई कानुनी प्रक्रियामा तानिन्थ्यो।

यसपटक भने समाचार प्रकाशित भएको दुई दिनमै पत्रकारमाथि समन जारी गरिनु असाधारण कदमका रूपमा हेरिएको छ।

ट्रम्प प्रशासनमाथि प्रेस स्वतन्त्रतामाथि दबाबको आरोप

ट्रम्प प्रशासनले पछिल्ला महिनाहरूमा विभिन्न सञ्चार संस्थामाथि सूचना चुहावटका विषयमा अनुसन्धान तीव्र बनाएको छ।

यसअघि द वाल स्ट्रिट जर्नल र द वासिङ्टन पोस्टका पत्रकारमाथि पनि यस्तै समन जारी गर्ने प्रयास भएको थियो।

तर संघीय अदालतमा कानुनी चुनौती आएपछि ती प्रयासहरू अन्ततः फिर्ता लिनुपरेको थियो।

यसपटक भने अनुसन्धानको जिम्मेवारी न्यूयोर्कको दक्षिणी जिल्ला कार्यालयले लिएको छ, जसको नेतृत्व जे क्लेटनले गरिरहेका छन्। ट्रम्पले उनलाई राष्ट्रिय गुप्तचर निर्देशक (Director of National Intelligence) का लागि पनि मनोनयन गरिसकेका छन्।

प्रेस स्वतन्त्रता बनाम राष्ट्रिय सुरक्षा

यो घटनाले अमेरिकामा फेरि एउटा पुरानो बहसलाई जीवित बनाएको छ—राष्ट्रिय सुरक्षाको रक्षा महत्त्वपूर्ण कि जनतालाई सूचना दिने स्वतन्त्र पत्रकारिता?

सरकारको तर्क छ, गोप्य सूचना चुहावटले राष्ट्रको सुरक्षा कमजोर बनाउँछ।

तर प्रेस स्वतन्त्रताका पक्षधरहरू भन्छन्, सार्वजनिक सुरक्षासँग सम्बन्धित विषय जनतालाई जानकारी गराउनु स्वतन्त्र सञ्चारमाध्यमको संवैधानिक दायित्व हो।

विश्लेषकहरूका अनुसार ह्वाइट हाउसले प्रत्यक्ष रूपमा एफबीआई अनुसन्धानको नेतृत्व गराएको आरोप पुष्टि भए त्यसले अमेरिकी लोकतान्त्रिक संस्थाहरूबीच कायम रहेको शक्ति सन्तुलन र संस्थागत स्वतन्त्रतामाथि गम्भीर प्रश्न उठाउन सक्छ।

यस घटनाले आगामी दिनमा अमेरिकी प्रेस स्वतन्त्रता, सरकारी पारदर्शिता र राष्ट्रिय सुरक्षाबीचको सन्तुलनबारे कानुनी तथा राजनीतिक बहसलाई अझ तीव्र बनाउने संकेत देखिएको छ।