काठमाडौँ । नेपाल विश्वभर धार्मिक सहिष्णुता र सांस्कृतिक विविधताको उत्कृष्ट उदाहरणका रूपमा चिनिन्छ। एउटै गाउँमा मन्दिर र मस्जिदबाट एकैसाथ घन्टी र अजानको आवाज सुनिनु, दसैँमा मुस्लिम छिमेकीले टीका लगाइदिनु, रमजानमा हिन्दू साथी इफ्तारमा सहभागी हुनु तथा छठ, ईद, तिहार र बुद्धजयन्तीलाई साझा उत्सवका रूपमा मनाउनु नेपाली समाजको सुन्दर विशेषता हो। विविधताबीचको यही सहअस्तित्व हाम्रो सामाजिक पहिचान पनि हो।

तर पछिल्ला केही वर्षयता तराई–मधेशका विभिन्न जिल्लामा देखिएका धार्मिक तनावका घटनाले यो सहअस्तित्वमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएका छन्। सुनसरीको देवानगञ्ज, धनुषाको जनकपुर, पर्सा, महोत्तरी, बाँके र सर्लाहीलगायतका क्षेत्रमा समय–समयमा भएका घटनाले धार्मिक हिंसा अचानक जन्मिने घटना नभएको देखाउँछन्। विश्वास कमजोर हुँदै जानु, संवाद टुट्नु, अफवाह फैलिनु र सानो विवादलाई समयमै सम्बोधन गर्न नसक्नु यस्ता संकटका प्रमुख आधार बन्न सक्छन्।

समाजको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति : विश्वास

समाजशास्त्रीय दृष्टिले समाज सम्बन्धहरूको जालो हो। यो जालो विश्वास, सम्मान, सहकार्य र साझा मूल्यमा टिकेको हुन्छ। यी आधार कमजोर हुँदा शंका बढ्छ र अफवाहले तथ्यलाई विस्थापित गर्न थाल्छ।

विशेषगरी सामाजिक सञ्जालले यस जोखिमलाई अझ बढाएको छ। अपुष्ट सूचना, उत्तेजक अभिव्यक्ति, सम्पादित भिडियो र एकपक्षीय प्रचार केही मिनेटमै हजारौँ मानिससम्म पुग्न सक्छन्। परिणामतः वर्षौँमा निर्माण भएको सामाजिक विश्वासभन्दा केही क्षणमा फैलिएको गलत सूचना शक्तिशाली बन्न सक्छ।

देवानगञ्जको पछिल्लो घटनाले पनि यही जोखिमतर्फ संकेत गर्छ। सामान्य देखिएको विवाद समयमै संवाद र समन्वय हुन नसक्दा गम्भीर तनावमा परिणत भयो। स्थिति नियन्त्रणमा लिन कर्फ्यु र सुरक्षा परिचालनको आवश्यकता पर्‍यो। त्यसपछि मात्र राजनीतिक दल, स्थानीय सरकार, धार्मिक अगुवा, नागरिक समाज र प्रशासन वार्ताको टेबलमा आए।

देशका विभिन्न स्थानमा सद्भाव र्‍याली तथा कामना कार्यक्रम आयोजना हुनु सकारात्मक पक्ष हो। तर प्रश्न उठ्छ—यस्तो संवाद संकट उत्पन्न भएपछि मात्र किन सुरु हुन्छ?

जहाँ संवादले सुरुमै काम गर्न सक्थ्यो, त्यहाँ ढिलो भएको मूल्य समाजले मानवीय, आर्थिक, नैतिक र सामाजिक क्षतिका रूपमा चुकाउनुपर्छ।

धर्म समस्या होइन, विभाजनको राजनीति समस्या हो

मानवशास्त्रीय दृष्टिले धर्म केवल पूजा–पद्धति होइन। यो मानिसको सांस्कृतिक जीवन, पहिचान, परम्परा र सामुदायिक सम्बन्धसँग जोडिएको विषय हो। धर्मले मानिसलाई आत्मीयता, सुरक्षा र सामूहिक पहिचानको अनुभूति दिन्छ।

तर जब धार्मिक पहिचानलाई राजनीतिक वा सामाजिक ध्रुवीकरणको साधन बनाइन्छ, त्यही पहिचान विभाजनको कारण बन्न सक्छ। समस्या धर्ममा होइन, धर्मलाई प्रयोग गर्ने प्रवृत्तिमा हुन्छ।

नेपालको तराई ऐतिहासिक रूपमा बहुसांस्कृतिक भूगोल हो। हिन्दू, मुस्लिम, बौद्ध, जैन, सिखलगायत विभिन्न समुदायले पुस्तौँदेखि एउटै बजार, विद्यालय, खेत र सार्वजनिक जीवन साझा गर्दै आएका छन्। उनीहरूबीच व्यापारिक सम्बन्ध मात्र होइन, पारिवारिक र सामाजिक सम्बन्धसमेत स्थापित छन्।

त्यसैले कुनै घटनालाई सम्पूर्ण समुदायको स्वभावका रूपमा व्याख्या गर्नु गम्भीर भूल हुनेछ। अपराध व्यक्तिको हुन सक्छ, तर त्यसको दोष समुदायमाथि थोपर्नु अर्को द्वन्द्वको सुरुआत बन्न सक्छ।

हिंसाको वास्तविक कारण के हो?

धार्मिक जुलुस, झण्डा, ध्वनि प्रणाली, सामाजिक सञ्जालका पोस्ट वा कुनै सानो विवाद आफैँमा हिंसाका मूल कारण होइनन्। ती त तत्काल देखिने बहाना बन्न सक्छन्।

वास्तविक समस्या भने समाजभित्र विस्तारै बढ्दै गएको अविश्वास, कमजोर स्थानीय समन्वय, राजनीतिक गैरजिम्मेवारी, प्रशासनिक ढिलासुस्ती र संवादको अभाव हो।

समाजशास्त्रमा ‘सामाजिक पुँजी’लाई समाजको महत्वपूर्ण सम्पत्तिका रूपमा हेरिन्छ। सामाजिक पुँजी भनेको एकअर्काप्रतिको विश्वास, सहकार्य र साझा जिम्मेवारी हो। जहाँ सामाजिक पुँजी बलियो हुन्छ, त्यहाँ सानो विवाद हिंसामा परिणत हुनुअघि नै समाधान खोजिन्छ।

नेपालका धेरै गाउँ र बस्तीमा अझै पनि धार्मिक समुदायबीच पारिवारिक सम्बन्ध, व्यापारिक साझेदारी र सामाजिक सहयोग कायम छ। यही सामाजिक पुँजीलाई संरक्षण गर्नु आजको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता हो।

नेतृत्वले आगो निभाउने कि थप्ने?

धार्मिक रूपमा संवेदनशील अवस्थामा राजनीतिक नेतृत्वको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। अपुष्ट आरोप, उत्तेजक अभिव्यक्ति वा कुनै समुदायलाई सामूहिक रूपमा दोषारोपण गर्ने भाषाले तनावलाई झन् बढाउन सक्छ।

नेताको जिम्मेवारी मत विभाजन गर्नु होइन, समाज जोड्नु हो। नेतृत्वको परिपक्वता संकट आएपछि नियन्त्रण गर्न सक्ने क्षमताले मात्र होइन, संकट आउन नदिन सक्ने क्षमताले पनि मापन हुनुपर्छ।

यस्तो अवस्थामा स्थानीय जनप्रतिनिधि, प्रशासन र राजनीतिक दलले तत्काल सूचना आदानप्रदान गर्ने, समुदायका अगुवासँग संवाद गर्ने र अफवाह नियन्त्रण गर्ने संयन्त्र प्रभावकारी बनाउन आवश्यक छ।

सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जालको जिम्मेवारी

धार्मिक तनावका घटनामा सञ्चारमाध्यमको भूमिका अझ संवेदनशील हुन्छ। समाचारको उद्देश्य सत्य र सन्तुलित सूचना दिनु हो, उत्तेजना फैलाउनु होइन।

घटनाको पुष्टि नगरी भिडियो प्रसारण गर्नु, पुरानो भिडियोलाई नयाँ घटनासँग जोड्नु, सम्पादित दृश्यलाई पूर्ण सत्यका रूपमा प्रस्तुत गर्नु वा एकपक्षीय दाबीलाई तथ्यजस्तो देखाउनु सामाजिक तनाव बढाउने काम हुन सक्छ।

त्यसैले डिजिटल साक्षरता आज प्रविधि प्रयोग गर्न जान्ने विषय मात्र रहेन। यो सामाजिक उत्तरदायित्वको विषय पनि बनेको छ।

धार्मिक अगुवाहरूको भूमिका पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। मन्दिर, मस्जिद, गुम्बा वा चर्चबाट प्रवाह हुने सन्देशले हजारौँ मानिसको सोच प्रभावित गर्न सक्छ। यदि धार्मिक संस्थाहरूबाट सहिष्णुता, सम्मान, करुणा र मानवताको सन्देश निरन्तर प्रवाह भयो भने सामाजिक विश्वास पुनः बलियो बनाउन सकिन्छ।

समाधान : संकटपछि होइन, संकटअघि संवाद

स्थानीय तहमा स्थायी अन्तरधार्मिक संवाद संयन्त्र निर्माण गर्न आवश्यक छ। पर्व तथा धार्मिक उत्सव सुरु हुनुअघि नै जुलुसको मार्ग, समय, ध्वनि व्यवस्थापन, सुरक्षा योजना र समुदायबीच समन्वयबारे छलफल गर्ने अभ्यास संस्थागत गरिनुपर्छ।

विवाद भएपछि बैठक बस्ने होइन, विवाद हुन नदिन नियमित संवाद गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।

विद्यालय तथा विश्वविद्यालयमा सामाजिक सद्भाव, अन्तरसांस्कृतिक शिक्षा, नागरिक उत्तरदायित्व र शान्ति शिक्षालाई व्यवहारिक रूपमा समावेश गर्न आवश्यक छ। सहिष्णुता किताबमा पढ्ने विषय मात्र होइन, बाल्यकालदेखि अभ्यास गर्ने सामाजिक संस्कार हो।

राज्यको भूमिका : समान न्याय र निष्पक्षता

नेपालको संविधानले धर्मनिरपेक्ष राज्यको परिकल्पना गरेको छ। यसको अर्थ कुनै धर्मलाई कमजोर वा बलियो बनाउनु होइन, सबै नागरिकलाई समान सम्मान, अधिकार र धार्मिक स्वतन्त्रताको सुनिश्चितता गर्नु हो।

राज्यले कुनै पनि समुदायप्रति पक्षपात नगरी निष्पक्ष अनुसन्धान, पारदर्शी कानुनी प्रक्रिया र समान व्यवहारमार्फत नागरिकको विश्वास कायम गर्नुपर्छ।

न्याय ढिलो हुँदा वा राज्य पक्षपाती भएको अनुभूति हुँदा सामाजिक असन्तोष झन् गहिरिन सक्छ। त्यसैले दोषी पहिचान र कारबाहीसँगै राज्यले समुदायबीच विश्वास पुनःस्थापित गर्ने काम पनि गर्नुपर्छ।

समुदाय होइन, गलत व्यवहारलाई प्रश्न गरौँ

हरेक धार्मिक समुदायभित्र शान्ति चाहने मानिसको संख्या हिंसा चाहनेभन्दा धेरै हुन्छ। केही व्यक्तिको उत्तेजक गतिविधिलाई सम्पूर्ण समुदायको चरित्रका रूपमा प्रस्तुत गर्नु अन्यायपूर्ण मात्र होइन, खतरनाक पनि हुन्छ।

हाम्रो दृष्टि समुदायको पहिचानमा होइन, व्यक्तिको व्यवहारमा केन्द्रित हुनुपर्छ। अपराध गर्ने व्यक्ति जुनसुकै समुदायको भए पनि कानुनअनुसार कारबाही हुनुपर्छ। तर त्यसका आधारमा सम्पूर्ण समुदायलाई दोषी ठहर गर्नु हुँदैन।

नेपालको शक्ति यसको विविधतामा छ। यही विविधताले नेपाली समाजलाई विशिष्ट बनाएको छ। धार्मिक पहिचानलाई प्रतिस्पर्धाको विषय होइन, सांस्कृतिक सम्पत्तिका रूपमा स्वीकार गर्न सके सामाजिक सद्भाव अझ बलियो बन्न सक्छ।

देवानगञ्जको घटना एउटा जिल्लाको मात्र कथा होइन। यो सम्पूर्ण नेपालका लागि चेतावनी हो।

यसले दिएको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पाठ हो—सुरक्षाले हिंसा रोक्न सक्छ, तर विश्वास संवादले मात्र निर्माण गर्छ।

बन्दुकले भीड तितरबितर बनाउन सक्छ, कर्फ्युले सडक खाली गराउन सक्छ र प्रशासनले तत्काल अवस्था नियन्त्रणमा लिन सक्छ। तर मानिसको मनमा बसेको डर, शंका र अविश्वास हटाउन सुरक्षा बल मात्र पर्याप्त हुँदैन।

त्यसका लागि परिवार, विद्यालय, धार्मिक संस्था, स्थानीय सरकार, राजनीतिक नेतृत्व, नागरिक समाज र सञ्चारमाध्यम सबैले आफ्नो जिम्मेवारी निर्वाह गर्नुपर्छ।

किनकि अन्ततः शान्ति केवल सडकमा हिंसा नहुनुको नाम होइन; एकअर्कामाथि विश्वास गर्न सक्ने समाज निर्माण गर्नु नै वास्तविक शान्ति हो।

Originally published on abcnews.com.np.