काठमाडौं । दक्षिण एसियाली भान्सामा बेसार केवल स्वाद र रङका लागि प्रयोग हुने मसला मात्र होइन, यसको औषधीय गुणबारे पनि हजारौँ वर्षदेखि विश्वास गरिँदै आएको छ। पछिल्लो समय यही विश्वासलाई आधार बनाएर बेसारमा पाइने सक्रिय यौगिक ‘करक्युमिन’ लाई विभिन्न रोगको उपचार र स्वास्थ्य सुधारका लागि सप्लिमेन्टका रूपमा विश्वभर बिक्री गर्ने क्रम बढेको छ।

करक्युमिनलाई सूजन कम गर्ने, रोगप्रतिरोधात्मक क्षमता बलियो बनाउने, जोर्नी तथा हड्डीको स्वास्थ्य सुधार्ने र मिर्गौलासहित विभिन्न अंगको सुरक्षा गर्ने दाबी गरिन्छ। तर प्रश्न उठ्छ—यी दाबीहरू कति वैज्ञानिक प्रमाणमा आधारित छन्?

उपलब्ध ठूला मानव अध्ययनहरूले करक्युमिनका धेरै लोकप्रिय दाबीलाई अहिलेसम्म बलियो रूपमा पुष्टि गरेका छैनन्।

हजारौँ वर्ष पुरानो बेसारको परम्परा

खाद्य अनुसन्धानकर्ता रागिनी कश्यपका अनुसार बेसार दक्षिण एसियाली संस्कृति र खानपानसँग गहिरोसँग जोडिएको मसला हो। बेसारका करिब ३० प्रजाति पाइने र यसको प्रयोग एसियादेखि अफ्रिका तथा दक्षिण अमेरिकासम्म फैलिएको उनको भनाइ छ।

दक्षिण एसियाली समुदाय विश्वका विभिन्न मुलुकमा बसाइँ सर्दै गएसँगै बेसारको प्रयोग पनि प्रशान्त क्षेत्रदेखि क्यारिबियनसम्म विस्तार भएको मानिन्छ।

करिब २ हजार ५०० वर्ष पुराना ग्रन्थहरूमा समेत बेसारको प्रयोगबारे उल्लेख पाइने बताइन्छ। परम्परागत रूपमा दक्षिण एसियाली समाजमा बेसारलाई संक्रमण रोक्ने तथा शरीरमा हुने सुन्निने प्रक्रिया कम गर्ने पदार्थका रूपमा प्रयोग गरिँदै आएको छ।

तर परम्परागत प्रयोग र आधुनिक चिकित्सकीय प्रमाण एउटै कुरा होइनन्।

यही अन्तरलाई बुझ्नु करक्युमिनबारे भइरहेको बहसको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष हो।

करक्युमिन किन यति चर्चित भयो?

बेसारमा पाइने प्रमुख सक्रिय यौगिक करक्युमिनलाई यसको सम्भावित जैविक प्रभावका कारण वैज्ञानिक तथा औषधि उद्योग दुवैले लामो समयदेखि अध्ययन गर्दै आएका छन्।

प्रयोगशाला तथा प्रारम्भिक अध्ययनमा करक्युमिनले शरीरका केही जैविक प्रक्रियामा प्रभाव पार्न सक्ने संकेत देखिएपछि यसलाई विभिन्न स्वास्थ्य समस्यासँग जोडेर प्रचार गर्न थालियो।

तर प्रयोगशालामा कुनै पदार्थले सकारात्मक प्रभाव देखाउनु र मानिसमा रोगको उपचार वा रोकथाम गर्न प्रभावकारी हुनुबीच ठूलो अन्तर हुन्छ।

अमेरिकाको मिनेसोटाकी रसायनविद् डा. क्याथरिन नेल्सनले करक्युमिनसम्बन्धी १०० भन्दा बढी अनुसन्धानपत्र समीक्षा गरेकी थिइन्। उनको निष्कर्षअनुसार करक्युमिनबारे धेरै सकारात्मक दाबी भए पनि यसको वास्तविक चिकित्सकीय प्रभाव अझै सीमित वा अनिश्चित हुन सक्छ।

करक्युमिनको सबैभन्दा ठूलो समस्या : शरीरमा अवशोषण

करक्युमिनको अनुसन्धानमा देखिएको एउटा प्रमुख चुनौती यसको जैवउपलब्धता (bioavailability) हो।

अर्थात्, करक्युमिन मुखबाट सेवन गरेपछि शरीरले त्यसलाई प्रभावकारी रूपमा अवशोषण गर्न सक्दैन। सेवन गरिएको करक्युमिनको निकै थोरै मात्र रक्तसञ्चारमा पुग्ने भएकाले शरीरमा अपेक्षित चिकित्सकीय प्रभाव उत्पन्न गर्न कठिन हुन्छ।

यही कारण करक्युमिन सप्लिमेन्टमा कहिलेकाहीँ यसको अवशोषण बढाउने उद्देश्यले अन्य पदार्थसमेत मिसाइन्छ। कालो मरिचमा पाइने पाइपरिन पनि यही उद्देश्यले करक्युमिनसँग प्रयोग हुने गरेको छ।

तर अवशोषण बढ्दैमा त्यसले रोगको उपचार गर्छ भन्ने प्रमाण स्वतः स्थापित हुँदैन।

ठूलो अध्ययनमा मिर्गौलालाई अपेक्षित फाइदा भएन

करक्युमिनको प्रभाव परीक्षण गर्न क्यानडाको ओन्टारियोस्थित लन्डन हेल्थ साइन्सेज सेन्टरका मिर्गौला रोग विशेषज्ञ प्रोफेसर अमित गर्ग र उनका सहकर्मीहरूले महत्वपूर्ण अध्ययन गरेका थिए।

पहिलो ठूलो अध्ययनमा एओर्टिक एन्युरिज्म रिपेयर गराइरहेका करिब ६०० बिरामी सहभागी थिए। अनुसन्धानकर्ताहरूले करक्युमिनले शल्यक्रियापछि मिर्गौलामा हुने चोट तथा शरीरको सुन्निने प्रक्रिया कम गर्न सक्छ कि सक्दैन भनेर परीक्षण गरेका थिए।

तर अध्ययनबाट करक्युमिनले अपेक्षित चिकित्सकीय लाभ दिएको प्रमाण प्राप्त भएन।

त्यसपछि अनुसन्धानकर्ताहरूले मिर्गौला रोग भएका बिरामीमा करक्युमिनको विशेष सूक्ष्म कणयुक्त स्वरूप प्रयोग गरेर अर्को अध्ययन गरे। यसपटक उद्देश्य मिर्गौलाको स्वास्थ्य सुधार गर्न वा रोग बढ्ने क्रम रोक्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने थियो।

त्यहाँ पनि करक्युमिन प्रभावकारी भएको पर्याप्त प्रमाण भेटिएन।

प्रोफेसर गर्गका अनुसार अनुसन्धानको उद्देश्य करक्युमिनलाई सुरुदेखि नै प्रभावहीन प्रमाणित गर्नु थिएन। यसको वास्तविक प्रभाव के हो भन्ने वैज्ञानिक रूपमा पत्ता लगाउनु नै उद्देश्य थियो।

‘प्रयोगशालाको नतिजा’ र ‘बिरामीको उपचार’ फरक कुरा

करक्युमिनसम्बन्धी बहसमा एउटा महत्वपूर्ण वैज्ञानिक समस्या यसको रासायनिक प्रकृतिसँग पनि जोडिएको छ।

डा. नेल्सनका अनुसार करक्युमिन अत्यधिक प्रतिक्रियाशील पदार्थ भएकाले प्रयोगशालामा गरिने केही परीक्षणका नतिजालाई प्रभावित गर्न सक्छ।

यसले करक्युमिनले वास्तवमै कुनै जैविक प्रक्रिया परिवर्तन गरेको हो कि परीक्षण प्रणालीसँगको रासायनिक प्रतिक्रियाका कारण त्यस्तो परिणाम देखिएको हो भन्ने छुट्याउन कठिन बनाउन सक्छ।

त्यसैले प्रयोगशालामा देखिएको सम्भावना, जनावरमा देखिएको प्रभाव र मानिसमा प्रमाणित उपचार प्रभावलाई एउटै तहमा राख्न मिल्दैन।

यसको अर्थ बेसार खानै हुँदैन भन्ने हो?

होइन।

विशेषज्ञहरूको सन्देश बेसारलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्नु होइन।

बेसार हजारौँ वर्षदेखि खाना पकाउने क्रममा प्रयोग हुँदै आएको खाद्य पदार्थ हो। सामान्य मात्रामा खानामा बेसार प्रयोग गर्नु र उच्च मात्रामा केन्द्रित करक्युमिन सप्लिमेन्ट सेवन गर्नु दुई फरक विषय हुन्।

यदि कसैलाई बेसार प्रयोग गरिएको खाना मन पर्छ भने सामान्य खानाको हिस्साका रूपमा प्रयोग गरिरहन सकिन्छ। तर बेसार वा करक्युमिनलाई कुनै रोगको प्रमाणित उपचारको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु वैज्ञानिक प्रमाणअनुकूल हुँदैन।

विशेषगरी कुनै रोगको औषधि सेवन गरिरहेका व्यक्तिले चिकित्सकको सल्लाहबिना औषधि छाडेर करक्युमिन सप्लिमेन्टमा निर्भर हुनु उचित हुँदैन।

‘प्राकृतिक’ भन्दैमा प्रभावकारी वा जोखिमरहित हुँदैन

करक्युमिनको लोकप्रियताले आधुनिक स्वास्थ्य बजारको अर्को महत्वपूर्ण प्रवृत्तिलाई पनि उजागर गर्छ—‘प्राकृतिक’ पदार्थलाई स्वतः सुरक्षित र प्रभावकारी मान्ने प्रवृत्ति।

कुनै पदार्थ प्राकृतिक हुनु र त्यसले निश्चित रोगको उपचार गर्नु अलग विषय हुन्। औषधिको प्रभावकारिता निर्धारण गर्न नियन्त्रित मानव अध्ययन, उचित मात्रा, दीर्घकालीन सुरक्षा र अन्य औषधिसँगको सम्भावित अन्तरक्रियासमेत मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।

त्यसैले करक्युमिनको विषयमा पनि विज्ञहरूले प्रचारभन्दा क्लिनिकल प्रमाणलाई आधार बनाउन आग्रह गरेका छन्।

निष्कर्ष : बेसारलाई खानामा राखौँ, ‘चमत्कारी औषधि’ नबनाऔँ

बेसार दक्षिण एसियाली खानपान, संस्कृति र परम्पराको महत्वपूर्ण हिस्सा हो। यसको प्रयोगको लामो इतिहास छ र करक्युमिनमा वैज्ञानिक चासो हुनु पनि स्वाभाविक हो।

तर अहिलेसम्मका ठूला मानव अध्ययनले करक्युमिनलाई मिर्गौला रोगलगायत गम्भीर स्वास्थ्य समस्याको प्रमाणित उपचारका रूपमा स्थापित गरेका छैनन्।

त्यसैले वैज्ञानिक दृष्टिले सबैभन्दा सन्तुलित निष्कर्ष यही देखिन्छ—बेसारलाई स्वाद र खानाको हिस्साका रूपमा प्रयोग गर्नु एउटा कुरा हो; त्यसमा रहेको करक्युमिनलाई ‘हरेक रोगको औषधि’का रूपमा बेच्नु अर्को कुरा।

स्रोत : बीबीसी हिन्दी

Originally published on abcnews.com.np.