कार्ल मार्क्सको नाम लिनेबित्तिकै पुँजीवादको आलोचना, वर्गसङ्घर्ष र क्रान्तिका सिद्धान्त सम्झिने गरिन्छ। तर मार्क्सको राजनीतिक दर्शनको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष—मानवीय समृद्धि, अर्थपूर्ण श्रम, पारस्परिक सहयोग र शोषणमुक्त समाजको परिकल्पना—भने तुलनात्मक रूपमा कम चर्चामा आउने गरेको छ।
अक्सफोर्ड युनिभर्सिटी प्रेसबाट प्रकाशित ज्यान कान्डियालीको पुस्तक Flourishing Together: Karl Marx’s Vision of the Good Society (२०२६) ले मार्क्सको यही ओझेलमा परेको ‘असल समाज’को अवधारणालाई पुनः बहसमा ल्याएको छ। कान्डियालीले मार्क्सको आदर्श समाजलाई बुझ्न व्यक्तिवादीभन्दा सामाजिक वा पारस्परिक दृष्टिकोण आवश्यक रहेको तर्क गरेका छन्।
मार्क्सको असल समाजका तीन आधार
कान्डियालीको व्याख्याअनुसार मार्क्सको असल समाज मुख्यतः तीन आधारमा उभिएको देखिन्छ—
- समाजले आफ्ना सदस्यलाई समृद्ध र फस्टाउन सक्षम बनाउनुपर्छ।
- अर्थपूर्ण श्रममार्फत आत्म–साक्षात्कार मानवीय विकासको महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो।
- आफ्नो क्षमता प्रयोग र विकास गर्दै अरूका आवश्यकता पूरा गर्नु पनि मानवीय समृद्धिको हिस्सा हो।
यस दृष्टिकोणमा मानिस केवल आफ्नै व्यक्तिगत हितका लागि होइन, अरू मानिससँगको सहकार्य र पारस्परिक आवश्यकतामार्फत पनि विकसित हुन्छ। त्यसैले मार्क्सको आदर्श समाजलाई केवल राज्य नियन्त्रण वा सम्पत्तिको पुनर्वितरणमा सीमित गरेर बुझ्नु अपूर्ण हुन्छ।
नेपालको राजनीतिक यथार्थसँग तुलना
मार्क्सको यस्तो परिकल्पना र नेपालको राजनीतिक यथार्थबीच भने ठूलो दूरी देखिन्छ।
नेपालमा आफूलाई मार्क्सवादी, लेनिनवादी वा कम्युनिस्ट बताउने राजनीतिक दलहरू लामो समयदेखि सत्ताको केन्द्रमा छन्। तर श्रमको सम्मान, समान अवसर, शिक्षा–स्वास्थ्यको पहुँच र आम नागरिकको जीवनस्तरमा अपेक्षित परिवर्तन आउन नसकेको आलोचना हुँदै आएको छ।
मार्क्सले कल्पना गरेको समाजमा मानिसले आफ्नो क्षमता विकास गर्दै अर्थपूर्ण श्रममार्फत अरूको जीवनमा पनि योगदान गर्ने अवसर पाउनुपर्छ। नेपालको अवस्था भने त्यसभन्दा फरक छ। ठूलो संख्यामा युवा रोजगारीका लागि विदेशिन बाध्य छन्। स्वदेशमै श्रम गर्ने वातावरण, पर्याप्त रोजगारी र श्रमअनुसारको सम्मानजनक पारिश्रमिकको अभाव अझै चुनौतीका रूपमा छन्।
त्यसैगरी, कम्युनिस्ट राजनीतिको नाममा सत्तामा पुगेका नेतृत्व वर्ग स्वयं आर्थिक र राजनीतिक रूपमा शक्तिशाली हुँदै गएको, तर श्रमजीवी वर्गको जीवनमा अपेक्षित परिवर्तन नआएको आलोचना पनि हुने गरेको छ।
वर्गहीन समाजको परिकल्पना र नयाँ वर्ग
मार्क्सले वर्गविहीन समाजको परिकल्पना गरेका थिए। उनको दृष्टिमा उत्पादनका साधनमा आधारित शोषण र वर्गीय विभाजन अन्त्य हुँदै मानिसको क्षमताको स्वतन्त्र विकास सम्भव हुनुपर्थ्यो।
तर नेपालको अनुभवमा भने कम्युनिस्ट राजनीतिले नयाँ प्रकारको राजनीतिक तथा आर्थिक अभिजात वर्ग जन्माएको आरोप लाग्ने गरेको छ। लामो समयदेखि सत्तामा रहेका नेताहरूको जीवनशैली र सामान्य श्रमजीवी नागरिकको अवस्थाबीचको दूरीले मार्क्सको आदर्श र व्यवहारबीचको अन्तरलाई उजागर गर्छ।
श्रम केवल जीविकोपार्जन होइन
मार्क्सको ‘असल समाज’को अवधारणाको महत्त्वपूर्ण पक्ष श्रमलाई केवल पैसा कमाउने माध्यमका रूपमा नहेर्नु हो। अर्थपूर्ण श्रमले मानिसको क्षमता विकास गर्न, आत्मसम्मान बढाउन र अरूसँग सम्बन्ध निर्माण गर्न भूमिका खेल्न सक्छ।
यस अर्थमा राम्रो समाजले नागरिकलाई केवल रोजगारी दिने होइन, आफ्नो क्षमता प्रयोग गर्न सक्ने, सिर्जनशील बन्ने र अरूका लागि उपयोगी काम गर्ने अवसर पनि दिनुपर्छ।
नेपालमा रोजगारीको ठूलो हिस्सा न्यून ज्याला, असुरक्षित श्रम र वैदेशिक निर्भरतामा केन्द्रित हुनु यस दृष्टिकोणसँग मेल खाँदैन।
विचार र व्यवहारबीचको खाडल
मार्क्सको पुँजीवादसम्बन्धी आलोचना विश्वभर व्यापक रूपमा चर्चित छ। तर उनले कस्तो समाज चाहेका थिए भन्ने प्रश्न त्यति नै महत्त्वपूर्ण छ।
यदि मार्क्सको असल समाजलाई कान्डियालीले प्रस्तुत गरेझैँ मानवीय समृद्धि, पारस्परिक सहयोग, अर्थपूर्ण श्रम र क्षमताको स्वतन्त्र विकासका आधारमा बुझ्ने हो भने नेपालका कम्युनिस्ट दलहरूसामु एउटा गम्भीर प्रश्न खडा हुन्छ—उनीहरूको राजनीतिक अभ्यास वास्तवमै मार्क्सले परिकल्पना गरेको समाजतर्फ उन्मुख छ त?
नेपालको कम्युनिस्ट राजनीतिलाई केवल सत्ता, निर्वाचन र वर्गसङ्घर्षको भाषाबाट होइन, श्रमजीवी नागरिकको जीवनमा आएको वास्तविक परिवर्तन, अवसरको समानता र मानवीय समृद्धिका आधारमा मूल्याङ्कन गर्नुपर्ने देखिन्छ।
अन्ततः मार्क्सको ‘असल समाज’को बहस नेपालका लागि पनि पुरानो वैचारिक विवाद मात्र होइन। यसले आजको राजनीतिसामु एउटा आधारभूत प्रश्न राख्छ—सत्ता कसले चलाउँछ भन्नेभन्दा पनि सत्ताले मानिसलाई कस्तो जीवन बाँच्ने अवसर दिन्छ?
Originally published on abcnews.com.np.
प्रतिक्रिया दिनुहोस्