शीतयुद्धको सुरुवाती दिनहरूमा, अमेरिका र सोभियत संघबीच परमाणु हतियारको तीव्र होडबाजी चलिरहेकै बेला, उनीहरूले परमाणु प्रविधिलाई ‘सफ्ट पावर’ र कूटनीतिको एक औजारका रूपमा प्रयोग गर्थे—जसलाई मित्रताको प्रतीक र गठबन्धन बलियो बनाउने माध्यमका रूपमा बाँडिने गरिन्थ्यो।

त्यसैले, ड्वाइट आइजनहावरको अमेरिकाले ‘एटम्स फर पिस’ (शान्तिका लागि परमाणु) कार्यक्रम सुरु गर्‍यो, जसले संसारभरि नागरिक परमाणु कार्यक्रमहरू निर्माण गर्न मद्दत गर्‍यो। रोचक कुरा के छ भने, त्यही वर्ष अमेरिकाले सोभियत संघलाई आफ्ना परमाणु रहस्यहरू चुहाएको भन्दै रोसेनवर्ग दम्पतीलाई मृत्युदण्ड दिएको थियो। सोभियत संघले पनि पूर्वी ब्लकका राष्ट्रहरू र माओको चीनलाई परमाणु ऊर्जाको विभिन्न रूपहरू निर्यात गर्‍यो। दुवै अवस्थामा, उनीहरूको मूल लक्ष्य भनेको परमाणु हतियारमाथि नियन्त्रण कायम राख्दै परमाणु प्रविधिलाई फैलाउनु थियो। परमाणु शक्तिका यी दुई भिन्न रूपहरूप्रति उनीहरूको दृष्टिकोण निकै फरक थियो।

यो इतिहासले आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) को हकमा अमेरिका र चीनको भिन्न दृष्टिकोणलाई बुझ्न एउटा आधार दिन्छ। अमेरिका यस्तो व्यवहार गरिरहेको छ जस्तो कि ‘फ्रन्टियर एआई’ मोडलहरू परमाणु हतियारसरह हुन्—अत्यन्तै विनाशकारी शक्ति, जसलाई निकै सावधानी र सतर्कताका साथ हेर्नुपर्छ। अमेरिकी एआई टाइकुनहरू (ठूला व्यवसायीहरू) सधैं यस्तो कुरा गर्छन् मानौं उनीहरू ‘ओपनहाइमर’ शैलीको दौडमा छन्। अमेरिकी सैन्य-औद्योगिक परिसर चीनलाई एआईको वर्तमान खाडल पूरा गर्नबाट रोक्न चाहन्छ, र उद्योग तथा सरकार दुवैले अब यी मोडलहरूलाई गम्भीर सुरक्षा खतराका रूपमा हेरिरहेका छन्।

यसको विपरीत, चीनले आफ्ना कम्पनीहरूले उत्पादन गरेका मोडलहरूलाई ‘परमाणु ऊर्जा’ सरह मान्छ। यो एक कम जोखिमपूर्ण प्रविधि हो, जसलाई साथी बनाउन, विश्वमा प्रभाव जमाउन र अमेरिकी एआई कम्पनीहरूको फाइदालाई कमजोर पार्न साझा र व्यावसायिकीकरण गर्नुपर्छ। चीनले जोखिम र सुरक्षाबारे केही सतही कुराहरू अवश्य गर्छ, तर यो कुनै यस्तो अद्वितीय शक्ति हो जसलाई लुकाएर राख्नुपर्छ वा यो अस्तित्वको संकट निम्त्याउने हतियार हो भन्ने सोच त्यहाँ देखिँदैन।

केही समयसम्म (केही महिनासम्म, जुन एआईको समयमा एक युग बराबर हो), मैले चिनियाँ अडानको इमानदारीबारे शंका गरेको थिएँ। तिनीहरूका कम्पनी र मोडलहरू एन्थ्रोपिक (Anthropic) र ओपनएआई (OpenAI) भन्दा पछि परेकाले, सिलिकन भ्यालीको नाफा र पहुँचलाई कमजोर पार्न ‘ओपन सोर्स’ को प्रयोग गर्ने चीनसँग स्पष्ट कारणहरू थिए। साथै, अत्याधुनिक मोडलहरूले सिर्जना गर्ने जोखिमबारे वासिङ्टनलाई चिन्तित हुन दिने नीति थियो। मैले अनुमान गरेको थिएँ कि यदि चीनले अचानक हामीलाई उछिन्यो भने, सायद उसको सोच बदलिनेछ र उसले आफ्ना उत्कृष्ट मोडलहरूलाई राज्यको गोप्य सम्पत्तिका रूपमा राखेर हतियार बनाउन थाल्नेछ।

हामीसँग अहिलेसम्म हाम्रै मोडललाई उछिनेको कुनै चिनियाँ मोडल छैन, तर यस हप्ता चिनियाँ कम्पनी ‘मुनशट एआई’ (Moonshot AI) ले ‘किमी के३’ (Kimi K3) सार्वजनिक गरेको छ, जुन हाम्रो हाराहारीमा छ। र अहिलेसम्म बेइजिङले किमि के३ लाई उसका अघिल्ला मोडलहरू जस्तै व्यवहार गरिरहेको छ: यसलाई अधिकतम प्रयोगका लागि ‘ओपन सोर्स’ बनाइनेछ, र त्यसमा अमेरिकी शैलीको सुरक्षा चिन्ता वा नियन्त्रणको कुनै छनक छैन।

यो निर्णयले हामीलाई बेइजिङको समग्र दृष्टिकोण इमानदार छ भन्ने कुरामा अलि बढी विश्वस्त बनाउनुपर्छ। यसले के देखाउँछ भने, चिनियाँहरू सिलिकन भ्यालीमा प्रचलित ती काल्पनिक (युटोपियन वा डिस्टोपियन) परिदृश्यहरूलाई अस्वीकार गर्छन्, जहाँ एआईको शक्तिले एक निश्चित बिन्दु पार गरेपछि संसारलाई नै पुनर्निर्माण गर्छ। उनीहरू सायद “जोखिमको डर” (risk-pilled) ले ग्रसित छैनन्, जस्तै कि जटिल प्रणालीलाई ह्याक गर्ने वा आतंकवादलाई जैविक हतियार बनाउन सहयोग गर्ने एआईको डर।

अमेरिकी एआई कम्पनीहरू र राष्ट्रिय सुरक्षा निकायहरू यस्तो मान्छन् कि हामी पहिले नै त्यो बिन्दुमा पुगिसकेका छौं जहाँ तपाईं उत्कृष्ट एआई मोडलहरूलाई नियन्त्रण र सुरक्षा घेरा बिना प्रयोग गर्न दिन सक्नुहुन्न। ठ्याक्कै त्यसरी नै, जसरी तपाईं परमाणु बम वा मिसाइलहरू घर-घरमा वा निजी कम्पनीहरूलाई बाँड्न सक्नुहुन्न। तर चीन भने काँध उचकाएर (बेवास्ता गर्दै) अघि बढिरहेको छ, र अमेरिकालाई सुरक्षा र सार्वभौमसत्ताको चिन्तामा रुमल्लिन दिइरहेको छ। चीनको बुझाइमा, एआई एक सामान्य प्रविधि हो र सुरक्षाका चिन्ताहरू क्रमशः समाधान हुँदै जान्छन्।

वा अलि बढी सन्देहात्मक भएर हेर्ने हो भने, सायद उनीहरू ‘दोहोरो बाजी’ खेलिरहेका छन्। यदि एआईले केवल सामान्य जोखिम सिर्जना गर्छ र यो कुनै रणनीतिक ‘सुपरपावर’ होइन भने, तिनीहरूका ओपन-सोर्स मोडलहरू अमेरिकी फाइदालाई कमजोर पार्ने र विश्वलाई अमेरिकाभन्दा चीनतर्फ आकर्षित गर्ने उत्तम तरिका हुन्। अर्कोतर्फ, यदि कसैले चिनियाँ मोडलको दुरुपयोग गरेर एआईको क्षेत्रमा कुनै दुर्घटना (Chernobyl) भयो भने, त्यसको मार र प्रतिक्रियाले अमेरिकी कम्पनीहरूलाई नै बढी असर गर्नेछ, किनकि अमेरिकी जनता पहिले नै एआईप्रति शंकालु छन्।

मलाई थाहा छैन यसले ‘एआई सुरक्षा आन्दोलन’ लाई कहाँ पुर्‍याउँछ, जुन यस्तो नियमनको पक्षमा छ। अमेरिकामा एआई सुरक्षाको मुद्दाले प्रगति गरेको छ, तर यदि चीनले यो खेल पूर्णतया फरक तरिकाले खेलिरहेको छ भने अमेरिकी प्रगतिलाई सुस्त बनाउनुले केही अर्थ राख्दैन।

सायद परमाणु ऊर्जा एआईका लागि सही रूपक होइन। इन्टरनेट नै सही रूपक हो। अमेरिकाले डिजिटल युगमा आविष्कारहरूलाई ढुकुटीमा थुनेर वा हरेक सफलतालाई ‘म्यानहटन प्रोजेक्ट’ जस्तो ठानेर जितेको थिएन। हामीले त्यसैले जित्यौं किनकि हामीले छिटो आविष्कार गर्‍यौं, संसारका उत्कृष्ट प्रतिभाहरूलाई आकर्षित गर्‍यौं र मानिसहरूले प्रयोग गर्न चाहेका प्रविधिहरू बनायौं। हामी चीनलाई डराएर हराउन सक्दैनौं। हामी चीनलाई अझ राम्रो प्रविधि बनाएर, विश्वव्यापी मापदण्डहरू सेट गरेर र डरको सट्टा आत्मविश्वासका साथ नेतृत्व गरेर हराउन सक्छौं। पक्कै पनि, यी सबै हासिल गर्न हामीले हाम्रो नेतृत्व परिवर्तन गर्नुपर्नेछ।

रस डाउथ्याट २००९ देखि द टाइम्सका ओपिनियन स्तम्भकार हुन्।

– न्युयोर्क टाइम्स