काठमाडौँ उपत्यकामा सवारी चाप दिनप्रतिदिन प्रमुख सहरी समस्याका रूपमा देखिन थालेको छ। सडकमा सवारीसाधनको संख्या बढ्दै गए पनि सडक पूर्वाधार सोही अनुपातमा विस्तार हुन नसक्दा सर्वसाधारणले छोटो दूरी पार गर्न पनि लामो समय खर्चिनुपर्ने अवस्था छ।

नेपालभर करिब ५८ लाख सवारीसाधन दर्ता भइसकेका छन्। तीमध्ये ठूलो हिस्सा काठमाडौँ उपत्यकामा केन्द्रित छ। विशेषगरी मोटरसाइकल तथा साना चारपाङ्ग्रे सवारीसाधनको संख्या बढ्दै जाँदा सडकमा चापसँगै वायु तथा ध्वनि प्रदूषणसमेत बढिरहेको छ।

सवारी जामले यात्रुको समय मात्र खेर फालिरहेको छैन, यसले श्रम उत्पादकत्वमा समेत प्रत्यक्ष असर पारिरहेको छ। दैनिक लाखौँ मानिसले जाममा एक–दुई घण्टा बिताउँदा त्यसबाट ठूलो मात्रामा श्रम समय नष्ट हुन्छ। अर्थतन्त्रमा समय महत्वपूर्ण उत्पादनशील स्रोत भएकाले यसको निरन्तर क्षतिले समग्र उत्पादकत्वमा असर पार्न सक्छ।

जामसँगै प्रदूषणको समस्या

सवारीसाधनको अत्यधिक चापसँगै उपत्यकामा वायु तथा ध्वनि प्रदूषण पनि बढिरहेको छ। पुराना तथा मर्मतसम्भार कमजोर भएका सवारीसाधनबाट निस्कने धुवाँले वायु प्रदूषण बढाउन भूमिका खेल्छ। यसको असर मानव स्वास्थ्यमा समेत पर्ने गरेको छ।

सडकको क्षमताभन्दा बढी सवारीसाधन सञ्चालन हुँदा प्रमुख चोक तथा सडकखण्डमा दैनिकजसो जाम हुने गरेको छ। छोटो दूरीको यात्रामा समेत लामो समय लाग्दा इन्धनको खपत बढ्नुका साथै यात्रुको समय र ऊर्जा दुवै खेर जाने गरेको छ।

त्यसैले सवारी चाप व्यवस्थापनलाई केवल ट्राफिक व्यवस्थापनको विषयका रूपमा नभई आर्थिक, वातावरणीय र स्वास्थ्यसँग जोडिएको सहरी नीतिको विषयका रूपमा लिन आवश्यक छ।

सडक विस्तार मात्रै समाधान होइन

सवारी जाम घटाउन सडक विस्तारलाई प्राथमिक विकल्पका रूपमा अघि सारिए पनि सडक थप फराकिलो बनाउँदैमा समस्या दीर्घकालीन रूपमा समाधान हुने देखिँदैन। सडक विस्तारसँगै सवारीसाधनको संख्या पनि बढ्दै जाने भएकाले माग र आपूर्तिबीचको असन्तुलन कायम रहन सक्छ।

राजधानीका प्रमुख चोकहरूमा फ्लाइओभर, अन्डरपास तथा अन्य जंक्शन सुधारका काम आवश्यक छन्। कलङ्की र ग्वार्कोमा निर्माण गरिएका संरचनाले सम्बन्धित सडकखण्डको यातायात व्यवस्थापनमा सहयोग पुर्‍याएका छन्। कोटेश्वर, बानेश्वर, माइतीघर, रत्नपार्क, महाराजगन्ज र चाबहिललगायत बढी चाप हुने स्थानमा पनि दीर्घकालीन अध्ययनका आधारमा जंक्शन सुधार गर्न आवश्यक देखिन्छ।

सार्वजनिक यातायातमा जोड

सवारी चाप घटाउने दीर्घकालीन उपायमध्ये व्यवस्थित, भरपर्दो र क्षमतायुक्त सार्वजनिक यातायात प्रमुख हो। ठूलो क्षमताका बस, द्रुत बस सेवा तथा व्यवस्थित रुट प्रणाली विकास गर्न सके निजी सवारीसाधनमा निर्भरता घटाउन सकिन्छ।

त्यसैगरी काठमाडौँ उपत्यकामा विद्युतीय रेल वा मेट्रो प्रणालीको सम्भाव्यता अध्ययनलाई व्यवहारिक कार्यान्वयनतर्फ लैजान आवश्यक छ। विश्वका ठूला सहरहरूले सार्वजनिक यातायातमा रेल प्रणाली विस्तार गरेर सडकको चाप व्यवस्थापन गरिरहेका छन्। नेपालमा पनि दीर्घकालीन सहरी यातायात योजनासँगै यस्तो पूर्वाधार विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।

सय वर्षलाई हेरेर योजना आवश्यक

काठमाडौँको सवारी व्यवस्थापन तत्कालीन समस्या समाधान गर्ने योजनामा मात्र सीमित हुनुहुँदैन। आगामी दशकमा जनसंख्या, सहरीकरण र सवारीसाधनको सम्भावित वृद्धिलाई समेत आधार बनाएर दीर्घकालीन यातायात गुरुयोजना बनाउन आवश्यक छ।

सडक, सार्वजनिक यातायात, पार्किङ, पैदलयात्री पूर्वाधार, साइकल लेन, जंक्शन व्यवस्थापन र विद्युतीय यातायातलाई एउटै योजनामा समेट्न सके मात्रै उपत्यकाको सवारी चाप दीर्घकालीन रूपमा नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।

अहिलेको अवस्थालाई सामान्य ठानेर अघि बढ्ने हो भने आगामी दिनमा समस्या अझ जटिल बन्न सक्छ। त्यसैले काठमाडौँको यातायात व्यवस्थापनलाई तत्कालीन जाम हटाउनेभन्दा पनि आगामी पुस्ताका लागि व्यवस्थित, सुरक्षित र दिगो सहर निर्माण गर्ने दृष्टिकोणबाट अघि बढाउन आवश्यक छ।

Originally published on abcnews.com.np.