सम्पादकीय टिप्पणीः  भोटेकोशीको विनाशकारी बाढीले देशलाई गहिरो शोकमा डुबाएको छ। सयौँ नेपालीको ज्यान गएको छ, कैयौँ बेपत्ता छन्, परिवारहरू आफ्ना प्रियजनको खोजीमा भौँतारिरहेका छन्। रसुवा, नुवाकोट, धादिङ हुँदै चितवन र नवलपरासीसम्म फैलिएको विपत्तिले नेपाली समाजको संवेदनशीलता, राज्यको क्षमता र हाम्रो सामूहिक चरित्रलाई एकैपटक कठोर परीक्षामा उभ्याएको छ।

यस्तो बेला सबैभन्दा पहिले सम्झनुपर्ने कुरा हो—विपत्तिले पक्षधरता हेर्दैन। यसले सत्ता र प्रतिपक्ष छुट्याउँदैन, भूगोल र जाति छुट्याउँदैन, धनी र गरिब छुट्याउँदैन। आज रसुवाको नागरिकमाथि परेको विपत्ति भोलि देशको जुनसुकै कुनामा पुग्न सक्छ। त्यसैले यो विभाजनको समय होइन; एकताबद्ध हुने समय हो।

तर यही महाविपत्तिका बीच सामाजिक सञ्जालमा देखिएका केही दृश्यले भने हामीलाई गम्भीर प्रश्न गर्न बाध्य बनाएका छन्। बाढीले बगाएर ल्याएको शवमा संवेदना खोजिनुपर्ने ठाउँमा सुन खोजिएको दृश्य होस् वा पीडितका पीडादायी क्षणलाई ‘भाइरल’ सामग्रीका रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रवृत्ति—यी दृश्यले प्राकृतिक विपत्तिभन्दा पनि हाम्रो सामाजिक संवेदनशीलतामाथि प्रश्न उठाएका छन्।

मानिसको मृत्यु कसैको सामग्री होइन। कसैको आँसु कसैको आम्दानीको साधन होइन।

विपत्तिमा उद्धार र राहतभन्दा पहिले राजनीतिक आरोप–प्रत्यारोप सुरु गर्नु पनि त्यत्तिकै दुर्भाग्यपूर्ण हो। सरकारको काममा कमजोरी भए प्रश्न उठाउनुपर्छ, जवाफदेहिता माग्नुपर्छ र आवश्यक परे आलोचना गर्नुपर्छ। तर उद्धार अभियान चलिरहेको समयमा हरेक प्रयासलाई राजनीतिक चस्माबाट मात्र हेर्ने प्रवृत्तिले अन्ततः पीडितलाई नै कमजोर बनाउँछ।

राज्यले गरेको राम्रो कामलाई राम्रो भन्न सक्ने राजनीतिक संस्कार पनि लोकतन्त्रकै हिस्सा हो। आलोचना लोकतन्त्रको प्राण हो भने संकटमा सहकार्य लोकतन्त्रको परिपक्वता हो।

भोटेकोशी बाढीपछि नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरीका हजारौँ सुरक्षाकर्मी आफ्नो ज्यान जोखिममा राखेर उद्धारमा खटिएका छन्। हिलो, लेदो, भग्नावशेष र जोखिमपूर्ण सुरुङभित्र पसेर नागरिकको जीवन जोगाउने प्रयास भइरहेको छ। यस्तो साहसलाई राजनीतिक पूर्वाग्रहका कारण देख्न नसक्नु अन्याय हुन्छ।

त्यसैगरी, सरकारका उद्धार तथा राहत प्रयासमा कमी–कमजोरी भए औँल्याउनैपर्छ। तर त्यसका लागि तथ्य र समय दुवै चाहिन्छ। विपत्तिको घडीमा सत्य बोल्नु र राज्यलाई सही दिशामा धकेल्नु फरक कुरा हो; राज्यले गरेका हरेक कामलाई अस्वीकार गर्नु जिम्मेवार आलोचना होइन।

सहयोग गर्न आएका हातलाई स्वागत गरौँ

यो विपत्तिले नेपालको सीमा पनि देखाएको छ र अन्तर्राष्ट्रिय मानवीय ऐक्यबद्धता पनि।

छिमेकी भारत र चीनदेखि अमेरिका, बेलायत, क्यानडा, जापान, दक्षिण कोरिया, बंगलादेश, पाकिस्तानलगायत विभिन्न देशले उद्धार, स्वास्थ्य तथा राहतमा सहयोगको प्रस्ताव गरेका छन्। आवश्यकताअनुसार बाह्य सहयोग लिनु राष्ट्रिय कमजोरी होइन। बरु जहाँ आफ्नै क्षमताले पुग्दैन, त्यहाँ उपलब्ध विशेषज्ञता र स्रोतसाधन उपयोग गर्नु राज्यको जिम्मेवारी हो।

तर बाह्य सहयोग लिने वा नलिने विषय पनि भावनाले होइन, आवश्यकता, भौगोलिक अवस्था, सुरक्षा, समन्वय र मानवीय प्राथमिकताका आधारमातय हुनुपर्छ।

हाम्रो राष्ट्रिय क्षमता बलियो छ भने त्यसको उपयोग गरौँ। जहाँ थप प्राविधिक क्षमता चाहिन्छ, त्यहाँ सहयोग स्वीकार गरौँ। संकटको समयमा संसारसँग हातेमालो गर्नु आत्मसमर्पण होइन; मानवीय सहकार्य हो।

आज हामीसँग सूचना फैलाउने शक्ति अभूतपूर्व छ। तर यही शक्तिको दुरुपयोगले पीडितमाथि अर्को पीडा थप्न सक्छ।

मृतकको पहिचान खुल्नुअघि शवका तस्बिर सार्वजनिक गर्नु, परिवारलाई जानकारी नदिई मृत्युका दृश्य प्रसारण गर्नु, बालबालिकाको पीडालाई ‘कन्टेन्ट’ बनाउनु वा उद्धारको संवेदनशील अवस्थालाई सनसनीपूर्ण ढंगले प्रस्तुत गर्नु पत्रकारिता वा नागरिक स्वतन्त्रताको नाममा जायज हुन सक्दैन।

स्वतन्त्रताको अर्थ अरूको पीडामाथि अतिक्रमण गर्ने अधिकार होइन।

सामाजिक सञ्जालमा केही सेकेन्डको ‘भ्यु’ वा ‘लाइक’ का लागि कसैको जीवनभरको घाउ सार्वजनिक गर्नु कति मानवीय हो भन्ने प्रश्न प्रत्येकले आफैँलाई सोध्नुपर्छ।

विपत्तिमा हामीले एउटा कुरा सम्झनैपर्छ—हामी दर्शक होइनौँ, समाजका सदस्य हौँ।

अहिले प्राथमिकता एउटै हो—जीवन बचाउनु

बेपत्ता नागरिकको खोजी, घाइतेको उपचार, मृतकको सम्मानजनक व्यवस्थापन, विस्थापितको सुरक्षित बसोबास र प्रभावित परिवारलाई तत्काल राहत—अहिलेको प्राथमिकता यही हुनुपर्छ।

राजनीतिक बहस रोकिनुपर्छ भन्ने होइन। सरकारका निर्णयको समीक्षा हुनुपर्छ। विपद् पूर्वतयारी किन कमजोर भयो, पूर्वसूचना प्रणालीले किन पर्याप्त समय दिन सकेन, जोखिमयुक्त क्षेत्रमा पूर्वतयारी कस्तो थियो, उद्धार संयन्त्र कति प्रभावकारी रह्यो र भविष्यमा यस्ता विपत्ति दोहोरिँदा कसरी क्षति न्यूनीकरण गर्ने भन्ने प्रश्नको जवाफ खोजिनैपर्छ।

तर आजको उद्धार र भोलिको जवाफदेहिता फरक चरण हुन्।

आज ज्यान बचाऔँ। भोलि हिसाब खोजौँ।

नेपाली समाजको असली शक्ति देखाउने बेला

नेपालको सामाजिक चरित्र संकटमा एकअर्कालाई साथ दिने संस्कारबाट बनेको हो। भूकम्प होस्, बाढी होस् वा महामारी—नेपालीले कठिन समयमा एकअर्काको हात समातेका छन्।

आज पनि त्यही संस्कार आवश्यक छ।

कसैले आर्थिक सहयोग गर्न सक्छ भने सहयोग गरौँ। कसैले रक्तदान गर्न सक्छ भने रक्तदान गरौँ। कसैले राहत सामग्री जुटाउन सक्छ भने जुटाऔँ। प्रत्यक्ष पुग्न नसक्नेले सही सूचना फैलाऔँ, गलत सूचना रोकौँ र पीडित परिवारको गोपनीयता तथा सम्मानको रक्षा गरौँ।

एउटा परिवारको लागि हाम्रो सानो सहयोग खाना बन्न सक्छ। कसैका लागि औषधि बन्न सक्छ। कसैका लागि अस्थायी छानो बन्न सक्छ। कसैका लागि हराएको जीवनमा फर्कने पहिलो आशा बन्न सक्छ।

त्यसैले अहिले देशलाई आलोचनाभन्दा बढी सहयोगी हात, आरोपभन्दा बढी समन्वय र राजनीतिक नाराभन्दा बढी मानवीयता चाहिएको छ।

महाविपत्तिको यो घडीमा हामीले आफूलाई एउटा प्रश्न गरौँ—
हामी पीडाको दर्शक बन्ने कि पीडितको सहारा बन्ने?

उत्तर स्पष्ट छ।

नेपाल शोकमा छ। अब नेपाल एकतामा उभिनुपर्छ।

Originally published on abcnews.com.np.