काठमाडौं । प्राकृतिक विपद्ले नेपाल र चीन दुवै देशका सीमावर्ती हिमाली क्षेत्रमा एकैपटक ठूलो चुनौती सिर्जना गरिरहेका बेला खोज तथा उद्धार, पहुँचमार्ग पुनःस्थापना र स्रोत परिचालनमा दुवै देशको कार्यशैलीमा उल्लेखनीय अन्तर देखिएको छ।

दक्षिणपश्चिम चीनको सिजाङ स्वायत्त क्षेत्रस्थित जिरोङ सीमा नाकातर्फ जाने मुख्य सडक भीषण पहिरोले अवरुद्ध भएपछि चीनले ठूलो जनशक्ति र भारी उपकरण तत्काल परिचालन गरेर सडक सम्पर्क पुनःस्थापनालाई उद्धार अभियानकै प्रमुख हिस्साका रूपमा अघि बढाएको छ।

उता, उत्तरी नेपालमा हिमनदीजन्य बाढी तथा पहिरोबाट ठूलो जनधनको क्षति भएको अवस्थामा बेपत्ताको खोजी र घाइतेको उद्धारसँगै सडक, पुल, सञ्चार तथा अन्य पूर्वाधार पुनःस्थापनाको चुनौती अझ जटिल बनेको छ।

चीनमा ११० उद्धारकर्मी, २८ भारी उपकरण परिचालन

चिनियाँ क्षेत्रीय सरकारका अनुसार शनिबार साँझसम्म जिरोङ नाकामा आएको भीषण पहिरोमा १६ जनाको मृत्यु भएको र ५४६ जना अझै बेपत्ता छन्।

हिमनदी खस्दा बरफ, चट्टान, हिलो र पानीको ठूलो भेल सीमाक्षेत्रतर्फ बगेपछि केही मिनेटमै ठूलो क्षति भएको थियो।

यस्तो जटिल परिस्थितिमा चीनको आपत्कालीन व्यवस्थापन मन्त्रालयले राज्य स्वामित्वको इन्जिनियरिङ तथा उद्धार संस्था चाइना एनेङबाट ११० जना उद्धारकर्मी र २८ वटा भारी उपकरण घटनास्थलमा परिचालन गरेको छ।

चिनियाँ सञ्चार संस्था सीसीटीभी प्लसका अनुसार उद्धार टोलीले मुख्य सडक सम्पर्कका रूपमा रहेको जी२१६ राष्ट्रिय राजमार्गको अवरुद्ध खण्ड खुलाउने कामलाई प्राथमिकता दिएको छ।

सोमबार दिउँसोसम्म सडक पूर्ण रूपमा खुलाउनुपर्ने स्थानबाट करिब १.१ किलोमिटर दूरीसम्म भग्नावशेष हटाउने काम अघि बढिसकेको थियो।

यसबाट चीनले विपद्पछिको उद्धारलाई केवल बेपत्ता र घाइतेको खोजीमा सीमित नराखी प्रभावित क्षेत्रमा पुग्ने पहुँचमार्ग खुलाउनुलाई पनि उद्धारकै अभिन्न अंग मानेर काम गरिरहेको देखिन्छ।

जोखिम बढ्यो, रणनीति पनि बदलियो

जिरोङमा उद्धारकर्मीका लागि परिस्थिति सहज छैन। साँघुरो भूगोल, माथिबाट चट्टान खस्ने जोखिम, पुनःपहिरो जाने सम्भावना र तीव्र गतिमा बगिरहेको पानीका कारण काम जोखिमपूर्ण छ।

तर जोखिमकै कारण उद्धार रोकिएको छैन। बरु भौगोलिक अवस्थाअनुसार उद्धारको कार्यविधि नै परिवर्तन गरिएको छ।

उद्धार टोलीले सामग्री बोकेर आउने ट्रकलाई पहिले यू–टर्न गराउने, त्यसपछि काम भइरहेको स्थानसम्म रिभर्स गरेर ढुंगा झार्ने र एक्स्काभेटरमार्फत त्यही सामग्री प्रयोग गरी सडक भर्ने प्रक्रिया अपनाएको छ।

अर्थात्, उपलब्ध उपकरणलाई घटनास्थलको अवस्थाअनुसार प्रयोग गर्ने र काम गर्ने तरिका नै परिस्थितिअनुसार परिवर्तन गर्ने लचकता देखिएको छ।

उद्धार टोलीले बिहान ७ बजेदेखि मध्यरातसम्म काम गर्ने योजना बनाएको छ। मौसम र जोखिमको अवस्था मूल्यांकन गर्दै त्यसपछि थप जनशक्ति परिचालन तथा कार्यतालिका समायोजन गर्ने तयारीसमेत गरिएको छ।

नेपालमा मुख्य चुनौती : उद्धार टोली पुग्ने बाटो नै छैन

नेपालमा पनि अहिले ठूलो स्तरको खोज तथा उद्धार अभियान आवश्यक परेको छ। रसुवाको भोटेकोसी बाढीले ठूलो मानवीय तथा भौतिक क्षति पुर्‍याएको छ।

तर यति ठूलो विपद्मा बेपत्ताको खोजी जत्तिकै महत्वपूर्ण अर्को विषय हो– उद्धारकर्मी घटनास्थलसम्म कसरी पुग्ने?

कतिपय क्षेत्रमा सडक भत्किएका छन्, पुल बगेका छन्, सञ्चार सम्पर्क विच्छेद भएको छ र बस्तीहरू भौगोलिक रूपमा अलगिएका छन्। यस्तो अवस्थामा उद्धार टोलीसँग जनशक्ति र उपकरण भए पनि घटनास्थलसम्म पुग्न नसक्ने अवस्था आउन सक्छ।

त्यसैले ‘उद्धार टोली पुग्न सकेन’ भन्ने अवस्था आफैँमा विपद् व्यवस्थापनको अर्को गम्भीर कमजोरी बन्न सक्छ।

यही ठाउँमा चीनको जिरोङ अभियानले महत्वपूर्ण पाठ दिन्छ– विपद् प्रभावित क्षेत्रमा उद्धार टोली पुग्ने बाटो छैन भने पहिले उद्धार टोली पुग्ने बाटो बनाउनुपर्छ।

नेपालले के सिक्न सक्छ?

पहिलो– भारी उपकरणको पूर्वतयारी।
एक्स्काभेटर, डोजर, क्रेन, ट्रकलगायतका उपकरण विपद् आएपछि खोजेर घटनास्थलमा लैजानेभन्दा जोखिमयुक्त जिल्लाका रणनीतिक स्थानमा पूर्वतयारी अवस्थामा राख्नुपर्ने देखिन्छ।

दोस्रो– विशेषज्ञ उद्धार टोली।
पहिरो, हिमताल फुट्ने बाढी, हिमनदीजन्य बाढी र भूकम्पको प्रकृति फरक हुन्छ। त्यसअनुसार इन्जिनियर, पर्वतीय उद्धारकर्मी, गोताखोर, स्वास्थ्यकर्मी तथा भारी उपकरण सञ्चालन गर्ने प्राविधिकसहितका विशेषज्ञ टोली तयारी अवस्थामा राख्न आवश्यक छ।

तेस्रो– सडक खुलाउने कामलाई उद्धारकै हिस्सा मान्ने।
राहत सामग्री, औषधि, स्वास्थ्यकर्मी र उद्धार उपकरण प्रभावित क्षेत्रमा पुर्‍याउन पहुँचमार्ग आवश्यक हुन्छ। त्यसैले सडक तथा पुल पुनःस्थापनालाई उद्धारपछिको काम नभई उद्धार अभियानकै पहिलो चरणका रूपमा लिनुपर्ने देखिन्छ।

चौथो– एउटै उद्धार विधिमा निर्भर नहुने।
चीनको जिरोङमा साँघुरो भूगोल र निरन्तर पहिरोको जोखिमअनुसार ट्रक, एक्स्काभेटर र ढुंगा व्यवस्थापनको विधि परिवर्तन गरिएको छ। नेपालका हिमाली तथा पहाडी क्षेत्रमा पनि स्थलगत अवस्थाअनुसार उद्धार रणनीति तत्काल परिवर्तन गर्न सक्ने क्षमता आवश्यक छ।

पाँचौँ– मौसम र जोखिमको निरन्तर मूल्यांकन।
वर्षा, नदीको बहाव, थप पहिरो र हिमनदीको गतिविधिको निगरानी गरेर उद्धारको समय, मार्ग र जनशक्ति परिचालन गर्नुपर्ने हुन्छ।

छैटौँ– एकीकृत कमान्ड।
नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी, स्थानीय तह, प्राविधिक जनशक्ति, स्वास्थ्यकर्मी र निजी क्षेत्रका उपकरणलाई छुट्टाछुट्टै परिचालन गर्नुको सट्टा एउटै प्रभावकारी कमान्ड प्रणालीमार्फत प्राथमिकता निर्धारण र स्रोत परिचालन गर्न सकिए उद्धारको गति निकै बढाउन सकिन्छ।

अबको उद्धार : खोजीभन्दा धेरै ठूलो जिम्मेवारी

नेपालमा अहिले चुनौती बेपत्ताको खोजी र शव व्यवस्थापनमा मात्र सीमित छैन।

प्रभावित नागरिकलाई सुरक्षित स्थानमा पुर्‍याउने, सडक तथा पुल सञ्चालनमा ल्याउने, सञ्चार सम्पर्क पुनःस्थापित गर्ने, खानेपानी र स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउने तथा विस्थापितलाई तत्काल आश्रय दिने काम समानान्तर रूपमा अघि बढाउनुपर्ने अवस्था छ।

चीनको जिरोङमा ११० उद्धारकर्मी र २८ वटा भारी उपकरण परिचालन गरेर सडक खुलाउने कामलाई उच्च प्राथमिकता दिइएको छ। जोखिमपूर्ण भूगोलका बीच पनि काम गर्ने विधि परिवर्तन गर्दै उद्धार अभियान अघि बढाइएको छ।

नेपालले पनि अहिले आफैँलाई एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न सोध्नुपर्ने बेला आएको छ– विपद् आएपछि उद्धार टोली कहाँ छ भन्ने मात्र होइन, उद्धार टोली घटनास्थलसम्म पुग्ने बाटो, उपकरण, जनशक्ति र स्पष्ट कार्ययोजना कहाँ छ?

प्राकृतिक विपद् पूर्ण रूपमा रोक्न नसकिएला। तर विपद्पछिको पहिलो घण्टा र पहिलो दिनमा राज्य कति छिटो, सुरक्षित र संगठित ढंगले परिचालित हुन्छ भन्ने कुरा पूर्वतयारीमा निर्भर हुन्छ।

जिरोङको उद्धार अभियानले नेपाललाई दिएको सबैभन्दा ठूलो सन्देश यही हो– उद्धार भनेको मानिस खोज्नु मात्र होइन, मानिससम्म पुग्ने बाटो पनि तुरुन्तै खोल्नु हो।

केरुङमा भोटेकोशीको भीषण बहाव

Originally published on abcnews.com.np.