काठमाडौं । भदौ १० गते बिहान भोटेकोसीको पानी अस्वाभाविक रूपमा उर्लिँदा रसुवा, नुवाकोट, धादिङ र चितवनका नदी किनारका बासिन्दाले त्यसलाई सुरुआतमा सामान्य बाढी ठाने।

तर केही घण्टामै त्यो बाढीले घर, गोठ, खेतबारी, सडक र पुल मात्र बगाएन, हजारौँ परिवारका वर्षौँदेखिका मेहनत र भविष्यका योजनासमेत बगाएर लग्यो।

बाढीबाट प्रभावित परिवारका लागि घर भत्किनु र भौतिक संरचना नष्ट हुनु ठूलो क्षति थियो। तर ग्रामीण किसानका लागि अर्को पीडा पनि उत्तिकै गहिरो रह्यो—वर्षौँ लगाएर हुर्काएका पशुचौपाया एकैछिनमा गुम्नु।

कतिपयले भागेर ज्यान जोगाए। तर आफूले सन्तानसरह माया गरेर पालेका गाई, भैँसी, बाख्रा, भेडा, बङ्गुर र कुखुरा भने बाढीबाट जोगाउन सकेनन्।

किसानको सम्पत्ति एकैछिनमा समाप्त

सरकारी निकायले विपत्तिको पहिलो चरणमा मानवीय उद्धारलाई प्राथमिकता दिए पनि पशुधन र कृषिमा पुगेको क्षतिलाई पनि तत्काल सम्बोधन गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।

कृषि, वन तथा पर्यावरणमन्त्री गीता चौधरीले कृषि विभाग र पशुसेवा विभागलाई प्रभावित क्षेत्रमा तत्काल पुगेर कृषि तथा पशु उद्धारमा सहयोग गर्न र क्षतिको तथ्याङ्क सङ्कलन गर्न निर्देशन दिएकी थिइन्।

मन्त्रालयका अनुसार उत्तरगया, गोसाइँकुण्ड, बेनीघाट, त्रिशूली र देवीघाट आसपासका क्षेत्रमा गोठमा बाँधिएका पशु बाढीले बगाएको प्रारम्भिक विवरण आएको छ।

कतिपय किसानले पशु बचाउन खोज्दा आफ्नो ज्यानसमेत जोखिममा राख्नुपरेको थियो। कतिपय ठाउँमा गोठ नै नदीमा मिसिएको थियो।

दुध दिने गाईभैँसी, बाख्रा, बङ्गुर र कुखुरा बाढीमा हराएका छन्। बाढी आएको केही दिनपछि पनि त्रिशूली र नारायणी नदी किनारमा बगेर आएका पशुका शव भेटिनुले विपत्तिको भयावहता देखाएको छ।

मन्त्रालयमा कार्यरत डा. मनोजकुमार शाहीका अनुसार मानवीय क्षतिसँगै पशुधनमा पुगेको क्षति ग्रामीण अर्थतन्त्रका लागि अर्को ठूलो आघात हो।

प्रारम्भिक विवरणअनुसार नुवाकोटमा मात्रै ५०० गाईगोरु, ७०७ भैँसी तथा राँगा, २ हजार बाख्रा–भेडा, १ हजार ५०० बङ्गुर र १ लाख २० हजार ९१३ कुखुरा नष्ट भएका छन्।

धादिङमा पनि सयौँ पशु बाढीको चपेटामा परेको मन्त्रालयले जनाएको छ। रसुवाको विस्तृत विवरण भने अझै प्राप्त हुन सकेको छैन। त्यहाँ पनि सयौँ पशु हराएको अनुमान गरिएको छ।

‘यी केवल पशु होइनन्, किसानको भविष्य हुन्’

भेटेरिनरी जनस्वास्थ्यविज्ञ एवं नेपाल भेटेरिनरी एसोसिएसनका पूर्वअध्यक्ष डा. शीतलकाजी श्रेष्ठका अनुसार पशुधन किसानका लागि केवल सम्पत्ति होइन।

यी उनीहरूको आम्दानीका स्रोत हुन्। छोराछोरीको पढाइको आधार हुन्। बैंकको ऋण तिर्ने आशा हुन्। दैनिक जीविकोपार्जनको माध्यम हुन्।

त्यसैले बाढीले पशुधनमा गरेको क्षतिको असर तत्कालीन आर्थिक नोक्सानीमा मात्र सीमित नहुने उनी बताउँछन्।

गाउँमा पशुधन सामाजिक तथा आर्थिक सुरक्षाको आधारसमेत भएकाले यसबाट प्रभावित परिवारलाई दीर्घकालीन पुनःस्थापनाको आवश्यकता पर्ने उनको भनाइ छ।

खेतमा धान होइन, बालुवा

बाढीले किसानको पशुधन मात्र होइन, खेतबारीलाई समेत तहसनहस पारेको छ।

उपग्रह तस्बिरका आधारमा गरिएको प्रारम्भिक मूल्याङ्कनअनुसार विदुर, बेलकोटगढी, उत्तरगया, तारकेश्वर र किस्पाङ क्षेत्रमा २७६ हेक्टरभन्दा बढी धानबालीमा क्षति पुगेको छ।

सबैभन्दा बढी क्षति विदुर नगरपालिकामा देखिएको छ, जहाँ करिब १६५ हेक्टर धानबाली नष्ट भएको प्रारम्भिक विवरण छ।

केही दिनअघि मात्रै रोपाइँ सकेर हरियाली फैलिएको खेत अहिले बालुवाले पुरिएको छ। कतिपय खेतमा बाक्लो हिलो जमेको छ।

किसानका लागि समस्या यो वर्षको उत्पादन गुम्नुमा मात्र सीमित छैन।

अब अर्को वर्ष यही खेतमा खेती गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन?

बाढीले थुपारेको बालुवा र माटो हटाएर खेतलाई पुनः उत्पादनयोग्य बनाउन कति समय र पैसा लाग्छ? यही प्रश्नले किसानलाई थप चिन्तित बनाएको छ।

अनुसन्धान केन्द्रका सबै माछा बगे

बाढीको प्रभाव कृषि अनुसन्धान र उत्पादन क्षेत्रमा समेत परेको छ।

त्रिशूलीस्थित नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद्को मत्स्य अनुसन्धान केन्द्रमा अनुसन्धानका लागि राखिएका करिब १०० वटा पोखरीका सबै माछा बाढीले बगाएको मन्त्रालयले जनाएको छ।

त्यहाँ रहेका २५ हजारभन्दा बढी माछा तथा भुरा नष्ट भएका छन्।

बाढीले अनुसन्धान केन्द्रका १३ वटा भवन, कार्यालय तथा आवासीय संरचनामा समेत क्षति पुर्‍याएको छ।

यसको असर तत्कालीन भौतिक क्षतिमा मात्र सीमित छैन। अनुसन्धान केन्द्रको नियमित अनुसन्धान, मत्स्य उत्पादन तथा भविष्यका कार्यक्रमसमेत प्रभावित हुने अवस्था बनेको छ।

पानी घट्यो, जोखिम घटेन

बाढीको पानी घटेपछि प्रभावित क्षेत्रमा अर्को स्वास्थ्य चुनौती देखिएको छ—मृत पशुचौपायाको व्यवस्थापन।

पशु चिकित्सक डा. सुदीप हुमागाईका अनुसार मृत पशु समयमै सुरक्षित रूपमा व्यवस्थापन गर्न नसके लेप्टोस्पाइरोसिस, साल्मोनेला, एन्थ्राक्सलगायत रोग फैलिने जोखिम हुन्छ।

सड्न थालेका पशुका शव, दूषित पानी र प्रदूषित वातावरणले मानव स्वास्थ्यमा समेत गम्भीर असर पार्न सक्छ।

कतिपय मृत पशु नदीले बगाएर घटनास्थलबाट दर्जनौँ किलोमिटर टाढासम्म पुर्‍याएको अवस्था छ। विशेषगरी चितवन र नवलपरासी क्षेत्रमा नारायणी नदीले बगाएर ल्याएका पशुका शव व्यवस्थापन चुनौतीपूर्ण बनेका छन्।

आकस्मिक संयन्त्र सक्रिय

विपद्पछि पशुसेवा विभागले भदौ ११ गते नै उच्चस्तरीय बैठक गरी प्रभावित क्षेत्रमा उद्धार, उपचार र रोग नियन्त्रण अभियान सञ्चालन गर्ने निर्णय गरेको जनाएको छ।

पशुसेवा विभागका महानिर्देशक डा. उमेश दाहालका अनुसार त्यसपछि रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोरखा, चितवन र नवलपरासीमा वरिष्ठ पशु चिकित्सकको नेतृत्वमा विशेष टोली परिचालन गरिएको थियो।

टोलीहरूले घाइते पशुको उपचार, औषधि वितरण, मृत पशुको व्यवस्थापन तथा क्षतिको विवरण सङ्कलन सुरु गरेका थिए।

शव व्यवस्थापनदेखि रोग नियन्त्रणसम्म

बाढीपछि सबैभन्दा कठिन काममध्ये मृत पशु व्यवस्थापन बनेको छ।

पशुसेवा विभागले मृत पशु घटनास्थलमै सुरक्षित रूपमा व्यवस्थापन गर्ने कार्यविधि तयार गरी सार्वजनिक गरेको छ। स्थानीय तहसँग तत्काल समन्वय गरेर शव व्यवस्थापन गर्न निर्देशनसमेत दिइएको छ।

विभागले नेपाल पशु चिकित्सक सङ्घ, नेपाल भेटेरिनरी लाइभस्टक एसोसिएसन, पशु स्वास्थ्य तथा पशुसेवा व्यवसायी परिषद्लगायत संस्थासँग समन्वय गरी थप जनशक्ति परिचालन गरेको जनाएको छ।

तर बाढीले छोडेको क्षतिको वास्तविक आकार अझै पूर्ण रूपमा बाहिर आइसकेको छैन।

मानिसको ज्यान बचाउनु विपद्को पहिलो प्राथमिकता हो। तर किसानका लागि पशुधन गुम्नु भनेको आम्दानी, रोजगारी, ऋण तिर्ने क्षमता र परिवारको भविष्य गुम्नु पनि हो।

भोटेकोसीको बाढीले घर र संरचना मात्र बगाएको छैन—यसले ग्रामीण अर्थतन्त्रको एउटा महत्वपूर्ण आधारसमेत हल्लाइदिएको छ।

अब राहतको अर्को चरणमा किसानका गोठ, खेत, पशुधन र कृषि प्रणालीलाई कसरी पुनः उभ्याउने भन्ने प्रश्न झनै महत्वपूर्ण बनेको छ।

Originally published on abcnews.com.np.