त्रासदीपूर्ण र भयावह हिमाली आकस्मिक बाढी एउटा पहाडको ठूलो हिस्सा साँघुरो खोँचमा खस्दा उत्पन्न भएको थियो। त्यसले माटो र चट्टानको सुनामीजस्तो बहाव सिर्जना गर्‍यो, जुन त्रिशूली नदीको तीव्र बहाव भएको खोँच हुँदै तल झर्दै जाँदा थप ठूलो बन्दै गयो। यसबाहेक वास्तवमा के भयो भन्ने कुरा अझै स्पष्ट छैन।

के पहाडमा झुन्डिएको हिमनदीको एउटा हिस्सा चट्टानसँगै खसेको थियो? कि त्यसको ठीक उल्टो—पहिला चट्टान खसेपछि हिमनदी तल आएको थियो? के भग्नावशेषले उपत्यकामा पानी थुनेर ताल बनाएको र पछि त्यो फुटेको थियो? अथवा उपत्यकामा जम्मा भएको बरफ, नदीको पानी, चट्टान र माटोबाट बनेको करिब ६० मिटर अग्लो लेदोको बाढी सुनामीझैँ तल झरेको थियो?

यस घटनाको कारणबारे केही मानिसहरू अहिले नै निश्चित भइसकेका छन्। या त उनीहरू भन्छन्—यो जलवायु परिवर्तनका कारण भयो, या त चीनका कारण।

कतिपय वातावरणवादीहरूले विश्व तापक्रम वृद्धिलाई लगभग पूर्ण निश्चितताका साथ दोष दिएका छन्। द न्युयोर्क टाइम्सले लेखेको छ, “यी क्रमिक विपत्तिहरू निम्त्याउने प्रक्रिया जटिल छन्, तर यसको पछाडि लुकेको हात मानव सिर्जित जलवायु परिवर्तन हो। हाम्रो जीवाश्म इन्धनको प्रयोगले विश्वका सबैभन्दा अग्ला हिमालहरूलाई कमजोर बनाइरहेको छ।”

उता सामाजिक सञ्जालमा धेरै भारतीय राष्ट्रवादीहरू चीनलाई दोषी ठानिरहेका छन्। चर्चित पत्रकार लारा लोगानले लेखेकी छन्, “चिनियाँहरू उनीहरूले यी हिमनदीमुनि विशाल सर्भर फार्म बनाएका छन् भनेर स्वीकार गर्नेवाला छैनन्। न त उनीहरू नेपालमा रहेको त्यो जलविद्युत् बाँधबारे कसैले प्रश्न गरोस् भन्ने चाहन्छन्—आखिर त्यो विद्युत् कहाँ गइरहेको थियो?”

तर यी दुवै सिद्धान्त राजनीतिक एजेन्डा अघि बढाउन खोजिएका कमजोर तर्कजस्ता देखिन्छन्।

यो विपत्ति पूर्णतः प्राकृतिक कारणले भएको सम्भावना धेरै बढी छ। हिमालय, एन्डिज र आल्प्समा पर्वतीय पहिरो तथा हिमताल फुटेर आउने बाढीले यसअघि पनि विनाशकारी घटना निम्त्याएका छन् र भविष्यमा पनि जलवायु परिवर्तन भए पनि नभए पनि यस्ता घटना हुन सक्छन्।

पृथ्वीको भौगोलिक शक्तिका कारण माथि उठाइएका पहाडहरू गुरुत्वाकर्षणको प्रभावमा खस्नु प्राकृतिक प्रक्रिया हो। यो प्रायः बिस्तारै हुन्छ, तर कहिलेकाहीँ अचानक पनि हुन सक्छ।

गत वर्ष मात्रै नेपालकै यही उपत्यकामा हिमतालको बाँध फुटेर आएको आकस्मिक बाढीमा कम्तीमा ११ जनाको मृत्यु भएको थियो। सन् १९७० मा पेरूमा यस्तै घटनामा कम्तीमा १८ हजार मानिसको मृत्यु भएको थियो। त्यतिबेला विश्व जलवायु चिसिँदै थियो र चीन पनि घटनास्थलबाट धेरै टाढा थियो। भूकम्पका कारण पहाडको एउटा ठूलो हिस्सा खसेर युङ्गे सहरलाई लाखौँ टन भग्नावशेषले पुरेको थियो।

त्रिशूली उपत्यकाको घटनामा जस्तै त्यहाँ पनि भग्नावशेष करिब चार हजार मिटर उचाइबाट तीव्र गतिमा तल झरेको थियो र मानिसहरूलाई कुनै पूर्वसूचना प्राप्त भएको थिएन।

के द न्युयोर्क टाइम्सले वास्तवमै यस्तो सोच्दछ कि हामीले आधा शताब्दीअघि नै हाइड्रोकार्बनको प्रयोग त्यागेको भए—जसका कारण विश्वव्यापी भोकमरी र गरिबी झन् बढ्न सक्थ्यो—त्रिशूली उपत्यकाका मानिसहरूलाई बचाउन सकिन्थ्यो?

जे होस्, घटनाको समयमा खिचिएको एउटा संयोगवश प्राप्त ड्रोन भिडियोले पहिला चट्टानको भाग खसेर त्यसपछि हिमनदी तल आएको संकेत गरेको देखिन्छ। नेपाली टाइम्सका पत्रकार कुन्द दीक्षितले लेखेका छन्, “यस्तो देखिन्छ कि यो हिमनदी खसेको घटना मात्र नभएर पहाड नै भत्किएको घटना थियो।”

जलवायु परिवर्तनले चट्टानलाई कमजोर बनाउन केही भूमिका खेलेको हुन सक्छ। तर यस्ता पहाडी भागहरू लाखौँ वर्षदेखि प्राकृतिक रूपमा भत्किँदै आएका छन्।

मानिसहरू केही घटनामा मानवीय गतिविधिलाई दोष दिन हतारिन्छन्, तर अन्य घटनामा मानिसलाई उन्मुक्ति दिन पनि त्यत्तिकै हतारिन्छन्।

चिनियाँ पूर्वाधारको प्रश्न

हिमाली हिमनदीमुनि लुकाइएका चिनियाँ डाटा सेन्टरहरू रहेको दाबी एउटा मिथक हो। बढीमा भन्नुपर्दा, उक्त क्षेत्रमा जलविद्युत् बाँध र सीमा चौकी निर्माण गर्नु अविवेकी हुन सक्छ र त्यसले थप मानिसलाई जोखिममा पारेको हुन सक्छ।

तिब्बतमाथि चीनको कब्जा एउटा दुःखद सांस्कृतिक दमन हो। तर नेपालतर्फको सीमाबाट हजारौँ मिटर माथि रहेको पहाडी भागमा भएको पहिरो चीनले सुरु गराएको वा त्यसलाई उल्लेखनीय रूपमा थप बिगारेको भन्न सकिने आधार छैन।

लेदोको बाढी सम्भवतः रोक्नै नसकिने प्रकृतिको थियो। तल झर्दै गरेको बहावले ठूला घरजत्रा ढुंगाहरूलाई समेत मार्बलका गोटीझैँ बगाएको दृश्यले यसको शक्ति देखाउँछ।

चिनियाँ सरकारको आफ्नै गोप्य व्यवहारले भने उसलाई थप शंकास्पद बनाउँछ। चिनियाँ जलविद्युत् आयोजना कहिलेकाहीँ जोखिमपूर्ण हुन सक्छन्। सन् २००८ मा सिचुआनमा पानीको अत्यधिक भारका कारण एउटा नयाँ बाँधले भूकम्प निम्त्याएको वा त्यसलाई चाँडो गराएको हुन सक्ने सम्भावना व्यक्त गरिएको थियो।

तर यस घटनामा, सन् २०१९ को वुहान घटनाजस्तो होइन, चीनको संलग्नताको कुनै कारण देखिँदैन।

मानिसहरू केही घटनामा मानवीय गतिविधिलाई दोष दिन हतारिन्छन्, तर अन्य घटनामा मानिसलाई उन्मुक्ति दिन पनि त्यत्तिकै हतारिन्छन्।

सन् १९९० को दशकमा अधिकांश सञ्चारमाध्यम र विज्ञानसम्बन्धी जर्नलहरूले बालीमा देखिने गोलाकार आकृतिहरू (crop circles) दुई जना मानिस—डग र डेभ—ले बनाएको सिद्धान्तलाई अस्वीकार गरेको देख्दा म अचम्मित भएको थिएँ। उनीहरूका अनुसार ती आकृतिहरू अत्यन्त जटिल थिए, कुनै पैतालाको छाप थिएन र ती एलियन अन्तरिक्षयानबाट आएका सन्देश हुनुपर्थ्यो।

केही वर्षअघिसम्म बीबीसीले समेत बालीका ती गोलाकार आकृतिहरू “जलवायु परिवर्तनबारे मानवतालाई चेतावनी दिन खोजिरहेको बाह्यग्रहीय बुद्धिमत्ता”ले बनाएको हुन सक्ने हास्यास्पद विचारलाई प्रसारणमा स्थान दिएको थियो।

द न्युयोर्क टाइम्स त्रिशूलीको विपत्ति तथा आधुनिक समयका कुनै पनि डढेलो, आँधी, खडेरी वा बाढीलाई मानवीय कारण भएको दाबी गर्न हतारिन्छ, जबकि एक शताब्दीअघिका यस्तै घटनालाई प्राकृतिक मानिन्छ।

यति धेरै निश्चितता कहाँबाट आयो?

तर कोभिड–१९ को उत्पत्तिबारेको बहसमा त्यही पत्रिका र अधिकांश सञ्चारमाध्यमले मानिसले भाइरस बाहिर ल्याएको हुन सक्ने सम्भावनालाई दोष दिन खोज्नु गलत भएको र प्राकृतिक उत्पत्तिको कारण नै निश्चित भएको दाबी गरेका थिए।

उनीहरूले यही धारणा कायम राखे, जबकि प्रकोप सुरु हुनुअघिका वर्षहरूमा त्यही सहरमा उही प्रकारको भाइरससँग सम्बन्धित जोखिमपूर्ण प्रयोगहरू भइरहेको तथ्य बाहिर आएको थियो।

उत्तम अवस्थामा यसलाई असंगत व्यवहार भन्न सकिन्छ; खराब अवस्थामा यो चिनियाँ प्रचारप्रति झुकेको अवस्था थियो।

कोभिडसम्बन्धी बहस आंशिक रूपमा कुन व्याख्याले शंकाको लाभ पाउने भन्ने प्रश्नमा आधारित थियो। यसअघिका महामारीहरू प्राकृतिक रूपमा सुरु भएका थिए, त्यसैले यो पनि प्राकृतिक रूपमा सुरु भएको हुनुपर्ने भन्ने तर्क थियो। अन्य कुनै व्याख्याले भने आफूलाई प्रमाणित गर्नुपर्ने भनियो।

An Essay Towards Solving a Problem in the Doctrine of Chances का लेखक रेभरेन्ड थोमस बेयसले सन् १७६३ मै यस्तो तर्कको कमजोरी देखाउन सक्थे। किनकि भाइरोलोजी प्रयोगशालाहरू व्यापक रूपमा स्थापित हुनुअघि नै अन्य महामारीहरू भइसकेका थिए।

त्यसैले नेपाली विपत्तिको प्राकृतिक कारणलाई विश्वास गर्ने आधार कोभिडको प्राकृतिक उत्पत्तिको व्याख्यालाई विश्वास गर्ने आधारभन्दा निकै बलियो छ।

द स्पेक्टटरबाट

Originally published on abcnews.com.np.