काठमाडौं ७ असार । अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस र विश्व सङ्गीत दिवस एउटै दिन अर्थात् जुन २१ मा मनाइनु आफैंमा अर्थपूर्ण मानिन्छ, किनभने यी दुवै मानव जीवनको समग्र स्वास्थ्य र कल्याणसँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित छन्। योगले शरीर, मन र आत्माबीच सन्तुलन कायम गर्ने प्राचीन विधि प्रदान गर्छ भने सङ्गीतले भावनात्मक, मानसिक र आध्यात्मिक पक्षलाई समृद्ध बनाउने माध्यमका रूपमा काम गर्छ। योगका विभिन्न आसन, प्राणायाम र ध्यान अभ्यासले शरीरलाई स्वस्थ, लचिलो र रोगप्रतिरोधी बनाउन सहयोग पुर्‍याउँछन्। यसले तनाव, चिन्ता र मानसिक अशान्तिलाई कम गरी मनलाई शान्त र एकाग्र बनाउँछ। त्यसैगरी, सङ्गीतले मानिसका भावना र संवेदनालाई अभिव्यक्त गर्ने अवसर दिनुका साथै मानसिक तनाव कम गर्ने, सकारात्मक सोच विकास गर्ने र भावनात्मक सन्तुलन कायम राख्ने काम गर्छ। वैज्ञानिक अध्ययनहरूले पनि मधुर सङ्गीतले मस्तिष्कमा सकारात्मक प्रभाव पार्ने, रक्तचाप नियन्त्रण गर्न सहयोग गर्ने र मानसिक स्वास्थ्य सुधार गर्न मद्दत गर्ने देखाएका छन्।

योग र सङ्गीतको सम्बन्ध अझ गहिरो छ, किनकि ध्यान र योग अभ्यासका क्रममा शान्त तथा मधुर सङ्गीत प्रयोग गर्दा एकाग्रता बढ्ने, मन स्थिर रहने र ध्यानको अवस्था सहज रूपमा प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ। योगले शरीरलाई अनुशासित र सुदृढ बनाउँछ भने सङ्गीतले मनलाई आनन्दित, सिर्जनशील र ऊर्जावान बनाउँछ। विशेषगरी वृद्धावस्थामा शारीरिक सक्रियता, मानसिक स्फूर्ति र भावनात्मक सन्तुलन कायम राख्न योग र सङ्गीत दुवै प्रभावकारी माध्यम मानिन्छन्। यही कारणले यस वर्ष अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस ‘स्वस्थ वृद्धावस्थाका लागि योग’ भन्ने नारासहित मनाइँदै छ। योगले वृद्धावस्थामा देखिने विभिन्न शारीरिक समस्याको जोखिम कम गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ भने सङ्गीतले एक्लोपन, तनाव र मानसिक थकान हटाएर जीवनप्रति सकारात्मक दृष्टिकोण विकास गर्न सहयोग गर्छ।

नेपाल जस्तो बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक देशमा योग र सङ्गीत दुवैको आफ्नै गौरवपूर्ण इतिहास र परम्परा छ। एकातर्फ योगको अभ्यास प्राचीन कालदेखि नै जीवनशैलीको महत्वपूर्ण अंगका रूपमा रहँदै आएको छ भने अर्कोतर्फ मादल, सारङ्गी, धिमे, ढोलक, बाँसुरी, टुङ्गना र विनायोजस्ता मौलिक बाजाहरूले नेपाली सांस्कृतिक पहिचानलाई समृद्ध बनाएका छन्। योगले व्यक्तिलाई आफ्नो भित्री चेतनासँग जोड्ने काम गर्छ भने सङ्गीतले समाज र संस्कृतिसँग जोड्ने सेतुका रूपमा भूमिका निर्वाह गर्छ। यसर्थ, योगले शरीरलाई स्वस्थ राख्ने र सङ्गीतले मनलाई आनन्दित बनाउने भएकाले यी दुवै एकअर्काका परिपूरक हुन्। स्वस्थ शरीर, शान्त मन र सकारात्मक जीवनशैली निर्माणका लागि योग र सङ्गीतको संयोजन अत्यन्त प्रभावकारी मानिन्छ, जसले व्यक्ति मात्र होइन, समग्र समाजलाई पनि स्वस्थ, सभ्य र सुसंस्कृत बनाउन योगदान पुर्‍याउँछ।