काठमाडौँ : सोमबार काठमाडौँको एक सभाहलमा कम्युनिष्ट आन्दोलनका संस्थापक नेता पुष्पलाल श्रेष्ठको १०२औँ जन्मजयन्तीको अवसर पारेर एउटा पुस्तक विमोचन गरियो। पुस्तकका लेखक थिए— नेकपा (एकीकृत समाजवादी) का सम्मानित नेता एवं पूर्वप्रधानमन्त्री झलनाथ खनाल, र पुस्तकको नाम थियो— 

‘वैज्ञानिक समाजवाद कि बहुदलीय समाजवाद’।

सामान्यतया पुस्तक विमोचन प्राज्ञिक र वैचारिक बहसको थलो हुनुपर्ने हो। तर, समसामयिक राजनीतिको जोडघटाउ र पार्टीभित्रको आन्तरिक कलहका बीच आयोजित यो कार्यक्रम केवल पुस्तकको पानामा सीमित रहेन। हलभित्र पूर्वप्रधानमन्त्री झलनाथ खनाल र पूर्वउपप्रधानमन्त्री डा. भीम रावलले व्यक्त गरेका विचार, आक्रोश र असन्तुष्टिले नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलन र वर्तमान सरकारको कार्यशैलीमाथि गम्भीर बहस छेडिदिएको छ।

झलनाथको आक्रोश: “पार्टी फुटाउने कुप्रचार बन्द गरियोस्”

विगत केही समययता राजनीतिक वृत्तमा एउटा हल्लाले निकै बजार पाएको थियो— ‘झलनाथ खनालले फेरि अर्को नयाँ पार्टी खोल्दै छन् वा पार्टी विभाजन गर्दै छन्।’ पुस्तक विमोचनको मञ्चलाई नेता खनालले यही हल्लाको खण्डन गर्ने बलियो हतियार बनाए।

आफूमाथि लागेको आरोपप्रति कडा आपत्ति जनाउँदै खनालले भने:

“केही मान्छेहरूले झलनाथले अर्को पार्टी खोल्न थालेछ, पार्टी फुटाउन लागेछ भनेर कुप्रचार गरेछन्। म ती कुप्रचारकहरूलाई फेरि एकपटक भन्न चाहन्छु, साथीहरू कुप्रचारको खेल कसैले पनि नखेल्नुहोस्।”

आफू जीवनभर गुटबन्दीको विरोधी रहेको दाबी गर्दै उनले आफ्नो उद्देश्य पार्टी फुटाउने नभई कम्युनिष्ट आन्दोलनलाई वैचारिक रूपमा पुनर्जीवन दिने मात्र रहेको स्पष्ट पारे। वर्तमान पुँजीवादी व्यवस्थाले भ्रष्टाचार, शोषण र अन्याय मात्रै संस्थागत गरेको उल्लेख गर्दै उनले अहिलेको लोकतन्त्रलाई अधिकतम उपयोग गरेर ‘समाजवादी लोकतन्त्र’ तर्फ अघि बढ्नुपर्ने धारणा राखे।

कार्यदिशा बदल्ने प्रस्ताव: “नयाँ जनवादी क्रान्तिको बाटो अब पुरानो भयो”

नेता खनालले नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलन अहिले वैचारिक अल्मल्याइमा रहेको स्वीकार गरे। समय, अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थिति, समाजको प्रधान अन्तर्विरोध र क्रान्तिका मित्र तथा शत्रुहरू समेत बदलिसकेको अवस्थामा पुरानै ‘नयाँ जनवादी क्रान्ति’ को कार्यक्रम बोकेर अगाडि बढ्न नसकिने उनको तर्क थियो।

“हामी नयाँ जनवादी क्रान्तिकै कालका कार्यक्रमहरू लिएर अबको क्रान्ति पूरा गर्न सक्छौँ? बिल्कुल सक्दैनौँ,” खनालले थपे, “त्यसैले अब वैज्ञानिक समाजवादको साझा कार्यक्रम घोषणा गर्नुपर्ने समय आएको छ।”

मार्क्सवादी द्वन्द्वात्मक भौतिकवादको ब्याख्या गर्दै उनले राजनीतिक दलहरू अमर नरहने र कम्युनिष्ट पार्टीले पनि समाजवाद हुँदै साम्यवादसम्मको लक्ष्य पूरा गरेपछि आफ्नो औचित्य समाप्त गर्ने दार्शनिक विचार समेत राखे।

भीम रावलको गर्जन: “सीमा र जनताको सुरक्षा गर्न नसके सरकारको औचित्य सकिन्छ”

सोही कार्यक्रममा आमन्त्रित गरिएका अर्का प्रखर कम्युनिष्ट नेता डा. भीम रावलले भने देशको राष्ट्रियता र परराष्ट्र नीतिको मुद्दालाई लिएर वर्तमान सरकारमाथि तीव्र प्रहार गरे। राष्ट्रिय हित र सीमा रक्षाको सवालमा सरकार अक्षम बन्दै गएको उनको आरोप थियो।

रावलले राज्यको पहिलो दायित्व सम्झाउँदै भने:

“सीमाको रक्षा र जनताको सुरक्षा गर्नु राज्यको पहिलो कर्तव्य हो। जुन दिन यो कर्तव्यबाट राज्य च्युत हुन्छ, प्रधानमन्त्री च्युत हुन्छन्, त्यही दिनदेखि त्यो सरकारको औचित्य समाप्त हुन्छ।”

नेपालको संविधान निर्माणमा ३२ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी खर्च भएको र त्यसमा असंलग्न परराष्ट्र नीति तथा असमान सन्धिसम्झौताहरूको पुनरावलोकन गर्ने स्पष्ट व्यवस्था भए तापनि व्यवहारमा त्यसको धज्जी उडाइएको रावलको तर्क थियो। महाकाली सन्धिदेखि माथिल्लो कर्णालीसम्म आइपुग्दा देशको सर्वोपरि हितलाई लत्याएर असमान सम्झौताहरू गरिएको भन्दै उनले नेतृत्वको आलोचना गरे।

यद्यपि, सुकुम्वासी र विपन्न वर्गको सवालमा भने उनले सन्तुलित विचार राखे। सरकारी जग्गा अतिक्रमण गर्नेलाई कारबाही हुनुपर्नेमा जोड दिँदै उनले वास्तविक पीडित, श्रमजीवी र विपन्न नागरिकको संरक्षण गर्नु राज्यको पहिलो दायित्व हुनुपर्ने बताए।

प्रगतिशील लोकतान्त्रिक पार्टी (प्रलोपा) का नेता जनार्दन शर्माले नेपालमा कम्युनिस्ट आन्दोलन जीवित नरहेको बताएका छन् । पूर्वप्रधानमन्त्री झलनाथ खनालद्वारा लिखित ‘वैज्ञानिक समाजवाद कि बहुदलीय जनवाद’ सम्बन्धी पुस्तक विमोचन कार्यक्रममा बोल्दै शर्माले कम्युनिस्ट पार्टीकाे पुनर्गठन आवश्यक रहेको बताए ।

‘नेपालमा कम्युनिस्ट आन्दोलन जीवित छैन । नेताहरू मात्र जीवित छन् । ७० प्रतिशत वामपन्थी, प्रगतिशील र देशभक्तहरूको जनमत थियो ।  अहिले विघटन भइसकेको छ । यसलाई पुनर्गठन गर्न नयाँ अभियानको आवश्यकता छ’, उनले भने, ‘कम्युनिस्ट पार्टीको नाम दिएर हामीले जे जे गर्‍यौँ त्यसको आजको अवस्था के छ भनेर हेर्‍यौँ भने नेपालको सन्दर्भमा आन्दोलन जीवित छैन । यसलाई पुनर्जीवन दिन पुनर्गठन आवश्यक छ ।’

यसका लागि वैज्ञानिक समाजवादी धाराको दृष्टिकोण, वैचारिक, आर्थिक, सामाजिक र न्यायको दृष्टिकोणले पुनर्गठन गर्नुपर्ने महत्त्वपूर्ण कुरा भएको उनले स्पष्ट पारे  ।

बहस विचारको कि अस्तित्वको?

पुष्पलाल जन्मजयन्तीको यो अवसर र झलनाथ खनालको पुस्तक विमोचनले नेपालका कम्युनिष्टहरूमाझ एउटा गम्भीर विमर्शको ढोका खोलेको छ। एकातिर नेताहरू वैचारिक शुद्धीकरण र वैज्ञानिक समाजवादको कुरा गरिरहेका छन् भने अर्कातिर भुइँसतहमा पार्टी फुट, सत्ताको जोडघटाउ र गुटबन्दीको शङ्का कायमै छ।

खनालले भनेजस्तै यो बहसले कम्युनिष्ट आन्दोलनभित्रका विकृति र असमझदारी तोड्न मद्दत गर्छ या नेताहरूको आ-आफ्नो राजनीतिक अस्तित्व रक्षाको माध्यम मात्र बन्छ, त्यो भने आगामी दिनको राजनीतिक घटनाक्रमले नै पुष्टि गर्नेछ।